गान्तोकको कुनै पनि भागमा हिँड्नुहोस्, र तपाईँले जीवनलाई चुपचाप धानेर बसेको एउटा कुरा सहजै देख्न सक्नुहुनेछ। पाहाडबाट पानीका स-साना खोलाहरू निस्किरहेका छन्। यी मुहानहरू हुन्, जसलाई स्थानीय रूपमा धाराको रूपमा चिनिन्छ, र पुस्तादेखि, यी दैनिक जीवनको एक आवश्यक भाग रहेका छन्। आज पनि, द्रुत गतिमा बढ्दो सहरमा, यी प्राकृतिक पानीका स्रोतहरूले आफुतिर कसैको ध्यान नखिची नै घरपरिवारहरूलाई सहयोग गरिरहेका छन्।
पानीका स्रोतहरू मात्र होइन
गान्तोकका धेरै मानिसहरूका लागि, मुहानहरू केवल विकल्प मात्र होइनन्, यो एक आवश्यकता पनि हो। धेरै परिवारहरूका लागि, एउटा घरपरिवारलाई पिउने, खाना पकाउने र लुगा धुने जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरूको लागि प्रति दिन ५०-१०० लिटर पानी चाहिन्छ, र नगरपालिकाको आपूर्ति अनियमित हुने ठाउँमा मुहानहरूले प्रायः यो माग पुरा गर्न मद्दत गर्छन्। मानिसहरूले पिउने, लुगा धुने र अन्य दैनिक आवश्यकताहरूका लागि पानी सङ्कलन गर्छन्, विशेष गरी ती क्षेत्रहरूमा जहाँ नगरपालिकाको पानीमा पहुँच सीमित वा अनिश्चित छ। केही छिमेकहरूमा, नजिकैको झरनामा भ्रमण गर्नु अझै पनि दैनिक दिनचर्याको एक हिस्सा हो। स्थानीय बासिन्दाहरूसँगको कुराकानीको क्रममा यो निर्भरता अझ स्पष्ट भयो। बुर्तुकका एकजना पसलेले आफ्नो पसल मात्र नभई नजिकैका धेरै घरपरिवारहरू यस पानीको स्रोतमा निर्भर रहेको बताए।
गान्तोकका धेरै मानिसहरूका लागि, मुहानहरू केवल विकल्प मात्र होइनन्, यो एक आवश्यकता पनि हो।...स्थानीय बासिन्दाहरूसँगको कुराकानीको क्रममा यो निर्भरता अझ स्पष्ट भयो। बुर्तुकका एकजना पसलेले आफ्नो पसल मात्र नभई नजिकैका धेरै घरपरिवारहरू यस पानीको स्रोतमा निर्भर रहेको बताए।
पानीको सेरेफेरोमा बढ्दै गएको सहर
गान्तोकको बारेमा रोचक कुरा के छ भने धेरै बस्तीहरू ऐतिहासिक रूपमा यी मुहानहरू वरिपरि विकसित भएका छन्। आधुनिक पूर्वाधारको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि, मानिसहरूले भरपर्दो पानी स्रोतहरू नजिकै बस्न रोज्थे आज, सहर विस्तार र परिवर्तन हुँदै जाँदा पनि, यो सम्बन्ध अझै पनि अवस्थित छ।
गान्तोकको बारेमा रोचक कुरा के छ भने धेरै बस्तीहरू ऐतिहासिक रूपमा यी मुहानहरू वरिपरि विकसित भएका छन्। आधुनिक पूर्वाधारको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि, मानिसहरूले भरपर्दो पानी स्रोतहरू नजिकै बस्न रोज्थे।आज, सहर विस्तार र परिवर्तन हुँदै जाँदा पनि, यो सम्बन्ध अझै पनि अवस्थित छ। धेरै क्षेत्रहरूमा, मुहानहरू सहरी ठाउँहरू भित्रै, कहिले सडकको छेउमा, कहिले घरहरू बिच लुकेका, त कहिले जङ्गलले ढाकिएका भिरालो पाखाहरूमा। यिनले सहरलाई धानेर राख्ने एउटा मौन सञ्जाल निर्माण गरेका छन्। यो सञ्जाल केवल मुहानहरूबाट मात्र बनेको छैन। मुहानहरूसँगै सिक्किममा “झोडा” हरू पनि छन्—पाहाडबाट उँधो बग्ने साना प्राकृतिक खोल्साहरू। यी झोडाहरूले बाटोमा पर्ने धेरै मुहानहरूलाई पानी उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छन्। तर धेरै ठाउँहरूमा, निर्माण र फोहोरका कारण तिनीहरू अवरुद्ध, प्रदूषित वा प्रभावित भइरहेका छन्। जब यस्तो हुन्छ, यसले तिनीहरूमा निर्भर मुहानहरूलाई पनि असर गर्छ।
परिवर्तनशील ढाँचा र बढ्दो चिन्ताहरू
तर अहिले स्थानीय समुदायहरूमा चिन्ताको भावना बढ्दै गएको छ। केही मुहानहरू पहिले जस्तो प्रशस्त छैनन् भन्ने धेरै बासिन्दाहरूलाई लाग्न थालेको छ। वर्षामा परिवर्तन, बढ्दो निर्माण र जमिनमा पर्ने दबाउलाई प्रायः सम्भावित कारणहरूको रूपमा हेर्ने गरिन्छ। देउरालीका एकजना घरधनीले नयाँ घरहरू निर्माण सुरु भएदेखि पानीको प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा कम भएको र अन्ततः बन्द हुन सक्ने बताए। उनले प्राकृतिक मुहानहरूमा वा नजिकै सिधै निर्माण रोक्न कडा नियमहरू हुनुपर्नेमा चिन्ता व्यक्त गरे।
धेरैजसो मुहानहरू अझै पनि बाह्र महिनै पानी आउने भए तापनि, अघि-अघिका वर्षहरूको तुलनामा गर्मी महिनाहरूमा प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा घट्छ भनेर बासिन्दाहरू भन्छन्। यी परिवर्तनहरू सधैँ नाटकीय रूपमा देखिँदैनन्, तर ती दैनिक रूपमा यी स्रोतहरूमा निर्भर रहने मानिसहरूले सजिलै महसुस गर्न सक्छन् भन्ने कुरा भने स्पष्ट छन्।
धेरैजसो मुहानहरू अझै पनि बाह्र महिनै पानी आउने भए तापनि, अघि-अघिका वर्षहरूको तुलनामा गर्मी महिनाहरूमा प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा घट्छ भनेर बासिन्दाहरू भन्छन्। यी परिवर्तनहरू सधैँ नाटकीय रूपमा देखिँदैनन्, तर ती दैनिक रूपमा यी स्रोतहरूमा निर्भर रहने मानिसहरूले सजिलै महसुस गर्न सक्छन् भन्ने कुरा भने स्पष्ट छन्।कतिपय अवस्थामा, समस्या केवल प्राकृतिक परिवर्तन मात्र नभई दैनिक बेवास्ताको पनि हो। उदाहरणका लागि, आम्दोगोलाई नजिकै पाइप चुहिने समस्या देखिएको छ, जहाँ मर्मतीको अभावमा पानी निरन्तर खेरो गइरहेको छ। यस्तो लापरवाहीले पहिले नै सीमित पानी स्रोतहरूमा थप दबाउ थप्छ।
सामुदायिक हेरचाह र साझा जिम्मेवारी
गान्तोकमा रहेका मुहानहरूको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको तिनीहरूको हेरचाह कसरी गरिन्छ भन्ने हो। औपचारिक प्रणाली नभए पनि, स्थानीय समुदायहरूले प्रायः तिनीहरूलाई मर्मत गर्ने जिम्मेवारी लिन्छन्। मानिसहरूले क्षेत्र सफा गर्छन्, प्रवाह अवरुद्ध नभएको सुनिश्चित गर्छन्, र अरूसँग पनि यसको पहुँच साझा गर्छन्।धेरैजसो अवस्थामा, यी ठाउँहरूलाई साझा स्रोतको रूपमा व्यवहार गरिन्छ, चाहे तिनीहरू निजी होस् वा सार्वजनिक जग्गामा। साझा स्वामित्वको यो भावनाले यी पानी स्रोतहरूसँगको बलियो सामुदायिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
गान्तोकमा रहेका मुहानहरूको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको तिनीहरूको हेरचाह कसरी गरिन्छ भन्ने हो। औपचारिक प्रणाली नभए पनि, स्थानीय समुदायहरूले प्रायः तिनीहरूलाई मर्मत गर्ने जिम्मेवारी लिन्छन्। मानिसहरूले क्षेत्र सफा गर्छन्, प्रवाह अवरुद्ध नभएको सुनिश्चित गर्छन्, र अरूसँग पनि यसको पहुँच साझा गर्छन्।
केही मुहानहरू पनि राम्रोसँग मर्मत गरिएका छन्। उदाहरणका लागि, बर्दाङको बर्दाङ धारा र तादोङको गाई धारा तुलनात्मक रूपमा सफा र राम्रोसँग मर्मत गरिएको मानिन्छ, जसले सामुदायिक प्रयासले कसरी फरक पार्न सक्छ भनेर देखाउँछ। यद्यपि, सबै मुहानहरूले समान स्तरको हेरचाह पाउँदैनन्। टिएनए नजिकैको एउटा मुहानमा राम्रोसँग मर्मत गरिएको सार्वजनिक स्थान हुने सम्भावना छ, तर हाल फोहोर नै छ, निरन्तर पानीको प्रवाहले वरपरको क्षेत्रमा पानी जम्मा हुने समस्या निम्त्याएको छ।
ताथाङचेनमा, एक घरधनीले बताए अनुसार केही मुहानहरूमा पानी भण्डारण गर्न माथिल्लो भागमा साना जलाशय प्रणालीहरू बनाइएका हुन्छन्। तर ती पाहाडको उच्च क्षेत्रमा भएकाले वर्षायाममा त्यहाँ पुग्न निकै कठिन हुन्छ, जसका कारण तिनको उपयोगिता सीमित बनेको छ।
पानीसँगको सांस्कृतिक सम्बन्ध
मुहानहरू व्यावहारिक मात्र छैनन् तर तिनीहरूले सांस्कृतिक अर्थ पनि बोकेका छन्।धेरै मुहानहरूलाई पवित्र मानिन्छ र तिनीहरू लामो समयदेखि चलिआएका विश्वास तथा परम्परासँग जोडिएका छन्। केही स्थानीय देवतासँग सम्बन्धित छन् भने केही चाडपर्व र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा प्रयोग गरिन्छन्। यस्ता अभ्यासहरूले मानिसहरूलाई एकसाथ ल्याउँछन् र यी स्थानहरूको संरक्षणको महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछन् । को एउटा धाराको उदाहरण सुनाए, जुन नाग देवतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। स्थानीय विश्वासअनुसार यस्ता पानीका स्रोतहरूमा नाग देवताहरूको वास हुन्छ, जसले ती स्थानहरूलाई आध्यात्मिक महत्त्व प्रदान गर्छ र मानिसहरूलाई तिनप्रति सम्मानजनक व्यवहार गर्न प्रेरित गर्छ।यो सांस्कृतिक तहले मुहानहरू किन महत्त्वपूर्ण रहन्छन् भन्ने कुरामा अर्को आयाम थप्छ।
मुहानहरू व्यावहारिक मात्र छैनन् तर तिनीहरूले सांस्कृतिक अर्थ पनि बोकेका छन्।धेरै मुहानहरूलाई पवित्र मानिन्छ र तिनीहरू लामो समयदेखि चलिआएका विश्वास तथा परम्परासँग जोडिएका छन्। केही स्थानीय देवतासँग सम्बन्धित छन् भने केही चाडपर्व र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा प्रयोग गरिन्छन्। यस्ता अभ्यासहरूले मानिसहरूलाई एकसाथ ल्याउँछन् र यी स्थानहरूको संरक्षणको महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछन् ।
आउने दिनतिर हेर्दै
गान्तोक बढ्दै जाँदा, यी प्राकृतिक प्रणालीहरूलाई बेवास्ता गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। मुहानहरू पुरानो वा अस्थायी समाधान होइनन्। तिनीहरू सहरको जगको एउटा हिस्सा हुन्। तिनीहरूलाई संरक्षण गर्नु भनेको पानीको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु मात्र होइन तर सामुदायिक अभ्यासहरू र स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षण पनि हो। देवराली वार्ड जस्ता केही क्षेत्रहरूमा मुहानहरूको सघन उपस्थिति रहेको मानिन्छ, जसले गर्दा योजना र संरक्षणको दृष्टिकोणबाट तिनीहरूलाई विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।
गान्तोक बढ्दै जाँदा, यी प्राकृतिक प्रणालीहरूलाई बेवास्ता गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। मुहानहरू पुरानो वा अस्थायी समाधान होइनन्। तिनीहरू सहरको जगको एउटा हिस्सा हुन्। तिनीहरूलाई संरक्षण गर्नु भनेको पानीको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु मात्र होइन तर सामुदायिक अभ्यासहरू र स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षण पनि हो।
सिक्किममा पहिले नै धारा विकास कार्यक्रम जस्ता पहलहरू छन् जुन मुहानहरूको संरक्षण र पुनरुत्थानमा केन्द्रित छन्। यद्यपि, गान्तोक जस्ता सहरी क्षेत्रहरूमा, जहाँ भूमि प्रयोग निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ, मुहानहरूलाई बढी ध्यान दिन आवश्यक छ, किनकि तिनीहरू निर्माण र दैनिक दबाउका लागि बढी संवेदनशील हुन्छन्।यी महत्त्वपूर्ण पानीका स्रोतहरूलाई जोगाइराख्न साना प्रयासहरूले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन्।
एउटा मौन तर आवश्यक प्रणाली
धेरै हिसाबले हेर्दा, मुहानहरूले समानान्तर पानी प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छन्।यस्तो प्रणाली, जुन औपचारिक पूर्वाधारसँगै सञ्चालन हुन्छ तर क्षेत्रको भू–दृश्य र संस्कृतिसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। यी स्रोतहरू सधैँ योजना वा नीतिहरूमा स्पष्ट रूपमा देखिन सक्छन् भन्ने छैन, तर गान्तोकका धेरै मानिसहरूका लागि तिनीहरू आज पनि अपरिहार्य छन्। अनि सायद, बढ्दो जल चुनौतीहरूको सामना गर्दै, तिनीहरू अहिले पहिलेभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छन्। सहर बढ्दै जाँदा, यी प्रणालीहरू अझै पनि महत्त्वपूर्ण छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न होइन तर हामी तिनीहरूमा पर्याप्त ध्यान दिइरहेका छौँ कि छैनौँ भन्ने प्रश्न महत्त्वका छन्।
धेरै हिसाबले हेर्दा, मुहानहरूले समानान्तर पानी प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छन्।... सहर बढ्दै जाँदा, यी प्रणालीहरू अझै पनि महत्त्वपूर्ण छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न होइन तर हामी तिनीहरूमा पर्याप्त ध्यान दिइरहेका छौँ कि छैनौँ भन्ने प्रश्न महत्त्वका छन्।
निहारिका बिन्दल एक वातावरणीय इन्जिनियर हुन् जसले दिगोपन, पानी व्यवस्थापन र वातावरणीय अनुसन्धानमा रुचि राख्छिन्। उनले सिभिल इन्जिनियरिङमा बी.टेक र वातावरणीय इन्जिनियरिङमा एम.टेक गरेकी छिन्। उनको अनुसन्धान रुचि दिगोपन, प्रकृतिमा आधारित समाधान, फोहोर पानी प्रशोधन र वातावरणीय व्यवस्थापनमा केन्द्रित छ। उनले गान्तोकमा 'कपडाको फोहोर पानीको फाइटोरेमेडिएशन' र 'GIS-आधारित स्प्रिङ म्यापिङ र मूल्याङ्कन' सम्बन्धी परियोजनाहरूमा काम गरेकी छिन्। उनी हाल पानी र ढल प्रशोधन परियोजनाहरूमा साइट इन्जिनियरको रूपमा काम गरिरहेकी छिन्।
