धेरैजसो मानिस सिंहलिला राष्ट्रिय निकुञ्जमा हिँड्दा आफ्नो दृष्टि क्षितिजमा गाडेर हिँड्छन्। एकातिर स्लिपिङ बुद्ध हिमशृङ्खला र अर्कातिर सगरमाथाको फराकिलो दृश्यले यसलाई भारतकै सबैभन्दा चर्चित पदयात्रा मार्गमध्ये एक बनाएको छ, र हरेक वर्ष हजारौँ पर्यटकलाई यी पाहाडतिर तानेको छ। हामी भने उल्टो दिशातिर हेरिरहेका थियौँ। टाढाका हिमचुली होइन, हाम्रो ध्यान बाँसका झ्याङ, चिसा जङ्गली बाटा र खुट्टामुनि लुकेका जीवनका मौन सङ्केतहरूमा अडिन्थ्यो।
सिंहलिलाको हाम्रो यात्रा अर्को साधारण ट्रेक थिएन। यो भविष्यमा गरिने रातो पान्डाको पारिस्थितिक सर्वेक्षणलाई दिशा दिने प्रारम्भिक पूर्व-अवलोकन सर्वेक्षण थियो। कुनै पनि क्षेत्र अनुसन्धान सुरु गर्नुअघि भूदृश्य आफैँलाई बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यो रेकी बिस्तारै हिँड्ने, नजिकबाट नियाल्ने र चिनिएको भूदृश्यलाई बिलकुल फरक ढङ्गले अनुभव गर्ने पाठ बन्यो।
अनुसन्धानअघि किन हिँड्ने?
पहिलो बिहान रिम्बिकबाट सुरु भयो, जहाँ तातो थाइपो र सुपको कचौराको ऊर्जा लिएर हामी गुर्दुमतर्फको ४ किलोमिटरको पदयात्रामा निस्कियौँ। झोलाहरू अन्तिम पटक जाँचियो: क्यामेरा ट्र्याप, जीपिएस, नोटबुक, पानीका बोतल, र अनिश्चित पाहाडी मौसमका लागि पर्याप्त न्यानो लुगा। सबै तयार भएपछि जङ्गलले हाम्रो हेर्ने दृष्टिकोण कति चाँडै बदल्न थाल्छ भन्ने कुरा नजान्दै हामीले बाटोमा पहिलो पाइला राख्यौँ। नियमित सर्वेक्षणभन्दा फरक, हाम्रो रेकी तथ्याङ्क अभिलेख गर्ने काम थिएन। यसको उद्देश्य भूदृश्यसँग परिचित हुनु, सम्भावित सर्वेक्षण मार्ग पहिचान गर्नु र प्रत्येक मोडमा जङ्गल कसरी फेरिन्छ भन्ने सिक्नु थियो। यो यात्रा किलोमिटरले होइन, अवलोकनका क्षणहरूले नापिने रहेछ भन्ने कुरा बुझ्न हामीलाई धेरै समय लागेन। हाम्रो यात्रा रिम्बिक – गुर्दुम – सन्दकफु – मोले – राम्माम – रिम्बिक हुँदै जङ्गल, डाँडा र पाहाडी बस्तीहरू पार गर्दै एक हप्तासम्म चल्ने थियो। वन रक्षकहरूको साथमा हामीले दिनहरूको लय भूदृश्यलाई नै तय गर्न दियौँ। केही मिनेटमै केही न केहीले हाम्रो ध्यान तान्थ्यो: बाँसको घना झाङ, वनस्पतिमा अचानक आएको परिवर्तन, घना जङ्गलको तलको तहमा हराउँदै गएका साँघुरा जनावरका बाटा, र विभिन्न चराका जादुमयी गीत। धेरैजसो पदयात्रीलाई साधारण बाटो जस्तो लाग्न सक्ने ठाउँ बिस्तारै सङ्केतले भरिएको भूदृश्यका रूपमा खुल्दै गयो। हाम्रो गति जङ्गलले नै निर्धारण गर्थ्यो; ठाडो उकालोले बारम्बार रोकिन बाध्य बनाउँथ्यो। उद्देश्य अर्को दृश्यस्थलमा सकेसम्म चाँडो पुग्नु थिएन, तर खुट्टामुनि भूदृश्य कसरी फैलिन्छ भन्ने बुझ्नु थियो। बाटोको प्रत्येक मोडले हामीलाई त्यस क्षेत्रको मानसिक नक्सा बनाउन मद्दत गर्यो। रेकीले पहुँच मार्गको मूल्याङ्कन गर्न, विभिन्न वासस्थान प्रकार चिन्न, क्षेत्र कार्यका चुनौती अनुमान गर्न र अघिको कामको तयारी गर्न सहयोग गर्यो।
धेरैजसो पदयात्रीलाई साधारण बाटो जस्तो लाग्न सक्ने ठाउँ बिस्तारै सङ्केतले भरिएको भूदृश्यका रूपमा खुल्दै गयो।
जङ्गल पठन
वन रक्षकहरूसँग सिंहलिलामा हिँड्दा भूदृश्यलाई हेर्ने हाम्रो तरिका नै बदलियो। सुरुमा निरन्तर फैलिएको जङ्गलजस्तो देखिएको क्षेत्र बिस्तारै वासस्थानहरूको मोजाइकका रूपमा खुल्दै गयो, जसमध्ये प्रत्येकको आफ्नै कथा थियो। वर्षौँदेखि यी बाटामा गस्ती गर्दै आएका वन रक्षकहरूले हामीले सजिलै छुटाउने सूक्ष्म कुरा पनि याद राख्न सिकेका थिए। क्यामेरा ट्र्याप झोलामा बोकेर हामी उपयुक्त वासस्थानका सङ्केत देखिएका ठाउँतिर उनीहरूको मार्गदर्शनमा गयौँ।
रातो पान्डाका लागि उपयुक्त जस्तो लाग्ने वासस्थान भेटिँदा हामी पदयात्रा मार्ग छाडेर जङ्गलभित्र पस्थ्यौँ। हामीले खोज्ने एउटा सङ्केत रातो पान्डाको बिष्ठा थियो। रातो पान्डा आफैँ लुकिरहे पनि ताजा विष्ठाले त्यो ठाउँ भर्खरै प्रयोग भएको सङ्केत दिन्थे। यी चर्ने ठाउँ वरिपरि हामीले भविष्यका गतिविधि कैद गर्ने आशामा क्यामेरा ट्र्याप जडान गरी परीक्षण गर्न उपयुक्त रूखहरू खोज्थ्यौँ। हरेक अप्रत्यक्ष सङ्केत एउटा पहेलीको टुक्रा बन्थ्यो, जसले यो प्रजाति भूदृश्यमा कसरी विचरण गर्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्थ्यो।
केही किलोमिटरको दुरीमै जङ्गलले आफूलाई नयाँ रूपमा फेरेजस्तो लाग्थ्यो। बाँसका घना सुरुङ भिजेका सिमसारमा खुल्थे, जहाँ हाम्रा जुत्ता भुइँमा अलिकति धसिन्थे, अनि त्यसपछि घाँसे चरन आउँथे। उचाइसँगै तापक्रम बदलिन्थ्यो, र जङ्गलको हरेक भागमा उज्यालो फरक ढङ्गले छनिन्थ्यो। यसले सिंहलिला एउटै निरन्तर जङ्गल होइन, पहाडभरि जोडिएका वासस्थानहरूको सङ्ग्रह हो भन्ने सम्झायो। यी बाटो-बिराउने यात्राले प्रायः हाम्रा दिनहरू सोचेभन्दा धेरै लामो बनाए, तर यिनै यात्रा यात्राका सबैभन्दा सन्तोषजनक भाग पनि बने।
यसले सिंहलिला एउटै निरन्तर जङ्गल होइन, पहाडभरि जोडिएका वासस्थानहरूको सङ्ग्रह हो भन्ने सम्झायो।
हिँड्दै जाँदा हाम्रो वरिपरिको भूदृश्य रूपान्तरित हुँदै गयो। गुर्दुमनजिक बाटोको छेउमै लुकेको सानो झरनामा हामी अकस्मात् पुग्यौँ, जसको आवाजले जङ्गलको स्तब्धता तोड्थ्यो। सन्दकफु पुग्दा हामीले स्लिपिङ बुद्ध हिमशृङ्खलातिर हेर्दै अलिकति विश्राम गर्यौँ, जुन मेहनतले कमाएको थियो। चिसो बतासले औँला कठ्याङ्ग्रिँदै थिए र बादल छेउबाट बग्दै थियो; हामीले दिनभरिका अवलोकन, सम्भावित सर्वेक्षण स्थल र केही किलोमिटरमै भूदृश्य कति नाटकीय रूपले बदलियो भन्नेबारे छलफल गर्यौँ। विश्राम गर्दा पनि कुराकानी बारम्बार जङ्गलतिरै फर्किन्थ्यो।
जङ्गल चिन्नेहरूसँग हिँड्दा
हाम्रो पहिलो विश्रामस्थल गुर्दुम थियो, जहाँ स्थानीयहरूसँगको कुराकानी चाँडै अभिवादनभन्दा अगाडि बढ्यो। चियाको कपमाथि उनीहरूले कहिलेकाहीँ भेटिने वन्यजन्तु, रातो पान्डा, एसियाली कालो भालु र स्याल, र जङ्गलको छेउमा बस्नुको अर्थबारे बताए। कुराकानी चाँडै वन्यजन्तुबाट दैनिक जीवनतिर सर्यो। दिनमा दुई-चार चक्कर मात्र लगाउने एउटै गाडीमा बच्चाहरू स्कुल जान भर पर्थे, अनि अधिकांश आवश्यक सामानका लागि माने भञ्ज्याङ वा दार्जिलिङ जानुपर्थ्यो। औपचारिक अन्तर्वार्ता थिएन, चियामाथि साटिएका कथाले जङ्गल बुझ्ने एउटा थप तह जोडे।
यात्रा अघि बढ्दै जाँदा हामीले विभिन्न क्याम्पमा खटिएका वन रक्षकहरूलाई भेट्यौँ। उनीहरूको ज्ञान वर्षौँसम्म दिनहुँ यी बाटामा हिँडेर आएको थियो। उनीहरूले सूक्ष्म सङ्केत देखाए, विगतमा रातो पान्डा देखिएका ठाउँ सुझाए, र उचाइ तथा ऋतुअनुसार भूदृश्य कसरी बदलिन्छ भन्ने बुझ्न सघाए। बाटोमै उनीहरूले हामीलाई जङ्गलसँग नै परिचय गराए। हामीलाई साधारण लाग्ने रूखहरूका परिचित स्थानीय नाम र प्रयोग थिए। हामीले टिमुर, यसको औषधीय गुणका लागि मूल्यवान, र अङ्गेरी, जसलाई परम्परागत रूपमा चिलाउने बिसेक पार्न प्रयोग गरिन्थ्यो, यी बारे सिक्यौँ। यी फिल्ड गाइडका तथ्य थिएनन्, यी यिनै जङ्गलमा वर्षौँ हिँडेर हस्तान्तरण भएको ज्ञान थियो। वन रक्षकहरूको कुरा सुन्दा हामीले सम्झियौँ कि हरेक भूदृश्यलाई फरक-फरक तरिकाले बुझ्न सकिन्छ: वैज्ञानिक सर्वेक्षणबाट, तर यी पाहाडलाई घर भन्ने मानिसहरूको दैनिक अनुभवबाट पनि।
एक दिउँसो, थकुमबाट मोलेतिर हिँड्दै गर्दा हाम्रा वन रक्षकले मुख्य बाटो छाडेर घना बाँसको उपत्यकातिर आफ्नो पछि लाग्न सुझाए। उनले चुपचाप अगाडि खोज्दै जाँदा हामीले रूखहरू नियाल्दै सावधानीपूर्वक वनस्पतिबीच बाटो बनायौँ।
अनि उनी रोकिए।
रूखको अग्लो हाँगामा हामीले पहिलो रातो पान्डाको विष्ठा भेट्यौँ। ती दुईदेखि तीन इन्च लामा थिए, र एकै ठाउँमा २०-३० वटा विष्ठा थिए।
हामीले हेर्न चाहेको जनावर त्यो थिएन, तर हामी ठिक ठाउँमा छौँ भन्ने बताउन त्यति पर्याप्त थियो। दिनौँको हिँडाइपछि त्यो सानो सङ्केतले दिएको उत्साह वर्णन गर्न गाह्रो छ। मुस्कान थिए, खुसीका आँसु थिए, र राहतको साझा अनुभूति थियो। हामी काँधसम्म अग्लो बाँसबीच एकअर्कालाई नदेखिने डरले नगुमाउने प्रयास गर्दै वन रक्षकलाई पछ्याउँदै हतारिँदै अघि बढ्यौँ। रातो पान्डाको पहिलो सङ्केत भेट्नुले हाम्रो बाँकी यात्रा नै बदलिदियो। त्यसपछि हरेक बाँसको झाङ, हरेक कुराकानी र बाटोको हरेक मोड फरक लाग्न थाल्यो।
त्यो साँझ, घाम पहाडको पछाडि ढल्किँदै गर्दा हामी सुन्तला रङको आकाशमुनि मोलेतिर हिँड्यौँ, तल उपत्यकामा बादल घुम्रिँदै थियो। पछि, ताराले भरिएको आकाशमुनि कुराकानी फेरि एकपटक जङ्गलतिरै फर्कियो। स्थानीय ट्रेकिङ कर्मचारीहरूले विगतमा रातो पान्डा देखिएका घटना, फेरिँदो मौसम ढाँचा र वर्षौँमा जङ्गलका केही भाग कसरी बदलिएको देखे भन्ने कथा सुनाए। ती कुराकानीले सम्झाए कि भूदृश्य बुझ्नु वैज्ञानिक सर्वेक्षणबाट मात्र आउँदैन। यो त्यहाँ वर्षौँदेखि बसेका र काम गरेका मानिसहरूलाई सुन्दा पनि आउँछ।
दृश्यभन्दा पर
हामी मोलेमा विश्राम गर्यौँ, सम्भावित सर्वेक्षण स्थलबारे छलफल गर्यौँ, र भूदृश्य कति नाटकीय रूपमा बदलिएको थियो भनेर मनन गर्यौँ। सुतेका बुद्ध क्षितिजभरि फैलिएका थिए, र स्पष्ट दिनमा सगरमाथा टाढा गर्वका साथ उभिएको थियो। त्यो मनमोहक दृश्य थियो, तर दिनौँ जङ्गलमा हिँडेपछि हामीले हिमालभन्दा बाहिरको केही कुराको कदर गरिरहेको पायौँ। डाँडामा उभिँदा मानिसले सिंहलिलालाई हिमालकै कारण किन सम्झन्छन् भन्ने बुझ्न सजिलो थियो। पर्यटकका लागि यी बाटाले अविस्मरणीय हिमाली दृश्य दिन्छन्। सिंहलिलालाई यसका भव्य हिमचुलीले सम्झिनु सजिलो छ, तर यो यात्राले सम्झायो कि तलका जङ्गल पनि उत्तिकै उल्लेखनीय छन्। हरेक बाँसको झाङ, खोला र चरनले यस्ता प्रजातिलाई आश्रय दिन्छ जसलाई धेरै पर्यटकले कहिल्यै ध्यान दिँदैनन्, तैपनि ती सिंहलिलाको पहिचानको अंश हिमालजत्तिकै हुन्। अनुसन्धानकर्ता, वन रक्षक र स्थानीय समुदायका लागि यी असाधारण जैविक विविधताको आश्रय दिने वासस्थानका मार्ग पनि हुन्। उही बाटो फरक उद्देश्यले हिँड्दा हामीले बुझ्यौँ कि संरक्षण र पर्यटन अलग कथा होइनन्: तिनले एउटै भूदृश्य र वास्तवमा एउटै उद्देश्य साझा गर्छन्।
पर्यटकका लागि यी बाटाले अविस्मरणीय हिमाली दृश्य दिन्छन्। सिंहलिलालाई यसका भव्य हिमचुलीले सम्झिनु सजिलो छ, तर यो यात्राले सम्झायो कि तलका जङ्गल पनि उत्तिकै उल्लेखनीय छन्।
मनन
सायद पदमार्गभन्दा पर हिँड्नु भनेको यही हो: केवल बाटो छाड्नु मात्र होइन, भूदृश्यलाई गन्तव्यभन्दा बढी केही रूपमा हेर्नु। हाम्रो रेकी रातो पान्डा सर्वेक्षणतर्फको पहिलो पाइला भए पनि यसले प्रायः नदेखिने शान्त सूक्ष्मताको कदर गर्ने अवसर पनि दियो। कहिलेकाहीँ जङ्गल बुझ्ने सुरुवात वन्यजन्तु भेट्नुबाट होइन, तिनले छाडेका चिन्ह कसरी अवलोकन गर्ने भन्ने सिक्नुबाट हुन्छ।
कलाकारको टिप्पणी, श्रेया खड्किलकर
दार्जिलिङ हिमालयको सिंहलिलाजस्तो जादुमयी ठाउँलाई डिजिटल स्क्रिनमा प्रस्तुत गर्नु दिमाग, आँखा र नाडी तिनैलाई थकाउने काम हो। हरेक दृश्यमा एउटा एकीकृत रङ हुन्छ, अन्तर्निहित छाया। यस भूदृश्यका लागि त्यो हल्का स्टिल-निलो थियो, जुन हरेक चेपचाप र कुनाकाप्चामा छिर्ने कुहिरोबाट आएको हो। अरू सबै रङ यही निलोमा मिसाइए, र त्यसबाट बनेका छायाहरूले तयार कृति बनाउँछन्। निलो आफैँ हराउँछ, तर आफ्नो कुहिरोले ढाकिएको, धमिलो व्यक्तित्व चित्रलाई दिएपछि मात्र।
रचनाले आफैँ दुर्लभ रातो पान्डा खोज्ने प्रक्रियालाई खोल्छ। अनुसन्धानकर्ताहरू बाटोमा निस्कन लागेका छन्। तर अरूभन्दा फरक, तिनको बाटो खोला र ताल, डाँडा र घर, चट्टान र भिरहरूभन्दा धेरै पर बाङ्गिँदै जान्छ। तिनले एउटा रहस्यमय प्राणी खोजिरहेका छन्, जो सम्भवतः यही क्षणमा पनि कुहिरोको कम्बलमा, थप्चे बाँसमाथि लुकेको छ। म आशा गर्छु कि चित्रले पाठकलाई स्क्रिनबाट बाहिर तान्छ। यो चित्र अहिलेसम्म नगएकाहरूका लागि भूदृश्य झल्काउन बनेको हो, ताकि तिनले त्यसप्रति तृष्णा जगाउन सकून्।
प्रिया जाधव स्वतन्त्र वन्यजन्तु अनुसन्धानकर्ता हुन्, जसको पृष्ठभूमि जैविक विविधता, वन्यजन्तु संरक्षण र व्यवस्थापनमा छ। उनको काम विशेषगरी मानव-वन्यजन्तु अन्तरक्रिया र संरक्षणमा सामुदायिक दृष्टिकोणप्रति रुचि राखेर मानिस र वन्यजन्तुबीचको सम्बन्धमा केन्द्रित छ। उनको क्षेत्र अनुभव हिमालय र मध्य भारतसहित भारतका विभिन्न भूदृश्यमा वन्यजन्तु अनुसन्धान र समुदायमा आधारित संरक्षणमा फैलिएको छ।
आमेर सोहेल खान वन्यजन्तु जीवविज्ञानी तथा एडिलेड विश्वविद्यालयका एचडिआर फेलो हुन्। उनले दार्जिलिङ हिमालयमा प्रोजेक्ट रेड पान्डा सुरु गरे र हाल सिंहलिला र न्योरा उपत्यकाका आबादीमा केन्द्रित छन्। यी राष्ट्रिय निकुञ्जलाई रातो पान्डा रिजर्भका रूपमा प्रस्ताव गर्ने उनको परिकल्पना छ। यसलाई सहयोग गर्न उनी रातो पान्डाको व्यवहारिक पारिस्थितिकी र शरीरक्रियाविज्ञानमा दीर्घकालीन अनुसन्धान गरिरहेका छन्। उनी र उनको टोलीले सांस्कृतिक अभ्यास र लोककथाको अभिलेखनमार्फत स्थानीय समुदायमा रातो पान्डाको भूमिका पनि अन्वेषण गरिरहेका छन्। उनी संरक्षण अभ्यासमा स्थानीय समुदायलाई संलग्न गराउनु दिगो, दीर्घकालीन पारिस्थितिक सङ्कट समाधानका लागि अत्यावश्यक छ भन्ने विश्वास गर्छन्।
