नदी जस्तै भएर सम्झिँदै : रिडिङ अब्रोना एडेनको द रिभर अफ ब्लड एन्ड ड्रिम्स

केही कवितासङ्ग्रहहरू केवल पुस्तकका रूपमा आउँदैनन्, ती विरासतका रूपमा आउँछन्। अब्रोना एडेनको द रिभर अफ ब्लड एन्ड ड्रिम्स यस्तै  एउटा कवितासङ्ग्रह हो। एकतीसवटा कविता समेटिएको उनको यस पहिलो कृतिले व्यक्तिगत अनुभवहरूको मात्र कथन गर्दैन, यसले लामो समयदेखि आधिकारिक आख्यानको सीमान्तमा अस्तित्वमा रहेका आवाज, स्मृति र इतिहासहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ। यी कविताहरू व्यक्तिगत र सामूहिक, दुःख र आशामाझ निरन्तर आउने जाने गर्छन्। यस क्रममा ती हराउन अस्वीकार गर्ने नदीहरू, आमाहरू, शिक्षकहरू र पुर्ख्यौली भूमिहरूका तर्फबाट लेखिएका पत्रजस्ता बन्न पुग्छन्। सम्पूर्ण सङ्ग्रहमा एडेन उल्लेखनीय इमानदारी र भावनात्मक संयमका साथ लेख्छिन्। उनी स्मृतिलाई भव्य घोषणा र ठुला दाबीहरूमा जबर्जस्ती रूपान्तरण गर्दिनन्, बरु त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा बग्न दिन्छिन्।

आइ डु नट स्पिक इन ओन्ली माइ भोइस, बट इन द भोइस अफ माइ पिपल अर्थात् म केवल आफ्नै आवाजमा बोल्दिनँ, म मेरा मानिसहरूको आवाजमा बोल्छु भन्ने पङ्क्तिले यस सम्पूर्ण सङ्ग्रहको मूल भावलाई समेट्छ। थिङ्स वी मिन टु से इन अ पोएम, (पृष्ठ ५३)। कवयित्री आफ्नो आवाज आफ्ना मानिसहरूको आवाजबाट अलग हुन नसक्ने कुरामा जोड दिन्छिन्। यो केवल काव्यात्मक अभिव्यक्ति होइन, यो एउटा नैतिक प्रतिबद्धता पनि हो। एडेनका लागि कविता सामूहिक स्मरणको एउटा कर्म हो, जहाँ व्यक्तिगत अनुभव सामूहिक इतिहासबाट अलग रहन सक्दैन। उनका कविताहरूले एक्लो गीतात्मक ‘म’ मा आफूलाई सीमित गर्न अस्वीकार गर्छन् र यसको सट्टा एउटा बृहत्तर समुदायको अनुभव र आवाजबाट बोल्ने बाटो रोज्छिन्।

यो प्रतिबद्धता सङ्ग्रहको उपसंहारमा अझ स्पष्ट हुन्छ। एडेन लेख्छिन्, उनको कविता आफ्ना मानिसहरू र आफू सम्बन्धित रहेको स्थानबाट उत्पन्न हुन्छ। उनले ऐतिहासिक रूपमा लेप्चा इतिहास र पहिचानलाई मेटाउँदै आएका मौनताहरूलाई स्वीकार गर्छिन् र लेखन आफैँ पुनःप्राप्तिको एउटा कर्म भएको घोषणा गर्छिन्। उनी लेख्छिन्, माइ पोएट्री इज माइ हिस्ट्री, माइ प्रोटेस्ट, माइ पावर, माइ पिपल्स पावर, अर्थात् मेरो कविता मेरो इतिहास हो, मेरो प्रतिरोध हो, मेरो शक्ति हो, मेरा मानिसहरूको शक्ति हो, (पृष्ठ ७१)। यो भनाइ केवल लेखकीय उद्देश्यको घोषणा होइन; बरु सम्पूर्ण सङ्ग्रहलाई सञ्चालन गर्ने मूल सिद्धान्त नै बन्न पुग्छ।

यी कविताहरू एउटा समृद्ध बौद्धिक तथा साहित्यिक परम्परासँग संवाद गर्छन्। एडेनले भर्जिनिया उल्फ, सिमोन द बोउवार, जोय हार्जो, एलिस ते पुंगा सोमरभिल र किन्फाम सिङ नोङ्किनरीहजस्ता व्यक्तित्वहरूलाई स्मरण गर्छिन्। तर यी सन्दर्भहरू केवल सजावट वा अरूबाट उधारिएका विचारजस्ता लाग्दैनन्। बरु, तिनले लेप्चा अनुभवलाई नारीवाद, आदिवासी चेतना, स्मृति र उपनिवेशमुक्तिसम्बन्धी व्यापक विमर्शसँग जोड्छन्। यसरी एडेनको कविता आफ्नै भू-दृश्यमा गहिरोसँग जरा गाडेर बसेको हुँदाहुँदै पनि विश्व साहित्यिक परम्परासँग निरन्तर संवाद गरिरहेको देखिन्छ।

द रिभर अफ ब्लड एन्ड ड्रिम्स पढ्दा टोनी मोरिसनको द साइट अफ मेमोरीमा स्मृतिसम्बन्धी गरिएको चिन्तन अनिवार्य रूपमा स्मरणमा आउँछ। मोरिसनले लेखेकी छन्।

तपाईँलाई थाहा छ, उनीहरूले घर बनाउन र बस्नयोग्य जमिन तयार गर्नका लागि कतिपय ठाउँमा मिसिसिपी नदीको धारलाई सिधा बनाए। कहिलेकाहीँ नदीले ती ठाउँहरूमा फेरि बाढी ल्याउँछ। उनीहरूले यसलाई बाढी भन्छन्, तर वास्तवमा त्यो बाढी होइन, त्यो स्मरण हो। नदी पहिले जहाँ बग्थ्यो, त्यही ठाउँलाई सम्झिरहेको हुन्छ।

मोरिसनको यस भनाइको आशय यस्तो छ। मानिसहरूले घर र बस्नयोग्य जमिनका लागि मिसिसिपी नदीको प्राकृतिक बाटो कतिपय ठाउँमा परिवर्तन गरे। तर कहिलेकाहीँ नदी फेरि ती ठाउँहरूमा फैलिन्छ। मानिसहरूले त्यसलाई बाढी भन्छन्, तर वास्तवमा त्यो बाढी मात्र होइन, त्यो स्मरण हो। नदी पहिले जहाँ बग्थ्यो, त्यही ठाउँलाई सम्झनु हो। पानीमा पूर्ण स्मृति हुन्छ र त्यो सधैँ आफू पहिले जहाँ थियो, त्यहीँ फर्कन खोज्छ। मोरिसनका अनुसार लेखकहरू पनि त्यस्तै हुन्छन्। उनीहरू आफू कहाँ थिए, कुन उपत्यकाबाट गुज्रिए, नदीका किनारहरू कस्ता थिए, त्यहाँको प्रकाश कस्तो थियो र आफ्नो मूल स्थानमा फर्कने बाटो कस्तो थियो भन्ने कुरा सम्झन्छन्। यो भावनात्मक स्मृति हो, स्नायु र छालाले समेत सम्झने स्मृति। र कल्पनाको तीव्र प्रवाह नै त्यो बाढी हो।

मोरिसनको यो रूपकले एडेनको कवितालाई बुझ्ने एउटा प्रभावशाली आधार प्रदान गर्छ। आफ्नो मूल बाटो सम्झिरहने नदीझैँ एडेनका कविताहरू पनि ती भू-दृश्य, भाषा र इतिहासतर्फ बारम्बार फर्कन्छन्, जसलाई औपनिवेशिक आधुनिकताले नियन्त्रण गर्न वा मेटाउन खोजेको थियो। उनको लेखन विगतप्रतिको भावुक मोह मात्र होइन, यो स्मरणको कर्म हो। उनको कविताको नदीले आफूलाई सीमाभित्र बाँधिन दिँदैन, किनकि स्मृतिले पनि आफूलाई मेटिन दिँदैन।

नो रुम फर रिभर्स सङ्ग्रहमा बारम्बार दोहोरिने एउटा महत्त्वपूर्ण बिम्ब कोठा हो। एडेन निरन्तर प्रश्न गर्छिन्, कसलाई अस्तित्वमा रहन ठाउँ दिइन्छ? कसलाई बोल्ने ठाउँ दिइन्छ? र कसलाई सिर्जना गर्ने अवसर दिइन्छ?

नो रुम फर रिभर्समा उनी लेख्छिन्। हामीसँग यहाँ नदीहरूका लागि ठाउँ छैन, तर सडक, राजमार्ग र सुरुङहरूका लागि पर्याप्त ठाउँ बनाउन सक्छौँ। (पृष्ठ ६२)।

यहाँ नदी केवल भौगोलिक संरचना होइन, विकासका नाममा विस्थापित गरिएका पहिचान र इतिहासहरूको प्रतीक हो। सडक र सुरुङहरू आधुनिकताको चयनात्मक दृष्टिका प्रतीक बनेका छन्। यस्तो आधुनिकता जसले पूर्वाधारका लागि ठाउँ निर्माण गर्छ, तर आदिवासी संसार, प्रकृतिसँग जोडिएको स्मृति र सम्बन्धित हुने वैकल्पिक तरिकाहरूका लागि भने निकै कम ठाउँ छोड्छ।

द रुम कोठाको रूपकले द रुममा अर्को आयाम प्राप्त गर्छ। भर्जिनिया उल्फको अ रुम अफ वन्स ओनको प्रतिध्वनि बोकेको यस कवितामा एडेन सम्झन्छिन् कि घरका सबै कोठा साझा थिए। त्यसैले उनी भान्साको टेबलमा बसेर लेख्थिन् र त्यहाँ रहेका द पिकल जार्स चियरिङ हर अन अर्थात् अचारका बट्टाहरूले उनलाई हौस्याइरहेका थिए, (पृष्ठ ४१)। यो दृश्य शान्त रूपमा हास्यपूर्ण देखिए पनि यसको अर्थ गहिरो राजनीतिक छ। सिर्जना सधैँ आदर्श परिस्थितिमा जन्मिँदैन, धेरैपटक त्यो दैनिक घरेलु जीवनभित्र गरिने निरन्तर समायोजनबाट जन्मिन्छ। एडेनले यस सङ्घर्षलाई रोमानीकरण गर्दिनन्। बरु, घरेलु जीवनका साधारण वस्तुहरूलाई नै आफ्नो लेखनका सहयात्री बनाउँछिन्। यसरी उनले साहित्यिक सिर्जनाका लागि विशेष सुविधा र अलग ठाउँ आवश्यक हुन्छ भन्ने परम्परागत धारणामाथि सूक्ष्म प्रश्न उठाउँछिन्।

मायाल लियाङ, लुकिङ फर द लेप्चाज र माइ रोङ टङ सायद यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि यसको लेप्चा पहिचानलाई केन्द्रमा राख्ने तर त्यसलाई केवल जातीय अध्ययनको विषयमा सीमित नगर्ने क्षमता हो। मायाल लियाङ, लुकिङ फर द लेप्चाज र माइ रोङ टङ जस्ता कविताहरू सांस्कृतिक पुनःदाबी गर्ने कर्महरू हुन्। मायाल लियाङले लेप्चा मातृभूमिलाई द ल्यान्ड अफ इटर्नल प्याराडाइज, अर्थात् अनन्त स्वर्गको भूमि, (पृष्ठ १३) का रूपमा चित्रण गर्छ। अर्कोतर्फ, पछिल्ला कविताहरूले औपनिवेशिक हस्तक्षेप, भाषिक मेटाइ र आदिवासी समुदायहरू आफ्नै इतिहासबाट क्रमशः कसरी टाढिँदै गए भन्ने प्रश्नअघि उभिन्छिन्।

''लुकिङ फर द लेप्चाजका '' पङ्क्तिहरू 'द लेप्चाज आर डोसेल, साइ... दे डोन्ट स्पिक, दे ह्विस्पर...'(पृष्ठ १५) विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्। यी पङ्क्तिहरूले एलिस ते पुङ्गा सोमरभिलको अल्वेज इटालिसाइज: हाउ टु राइट ह्वाइल कोलोनाइज्डलाई तुरुन्तै स्मरण गराउँछिन्। त्यहाँ अक्षरको स्वरूप र लेखनको शैलीसमेत औपनिवेशिक शक्तिको प्रभावसँग जोडिन्छ। एडेनको छड्के अक्षरको प्रयोगले पाठकलाई आदिवासी समुदायबारे पुस्तौँदेखि दोहोरिँदै आएका वर्णनमाथि प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछ। यसले औपनिवेशिक अभिलेखले सार्वजनिक कल्पनालाई कसरी प्रभावित गरिरह्यो भन्ने कुरा उजागर गर्छ। त्यस्ता पूर्वनिर्धारित वर्णनलाई स्वीकार गर्नुको सट्टा कविता आफैँ आफ्नो बारेमा बोल्ने अधिकार पुनःदाबी गर्छ।

एडेनको बहुआयामिक पहिचान यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा प्रशंसनीय पक्षमध्ये एउटा यसको एउटै विषयगत चौघेराभित्र सीमित हुन अस्वीकार गर्नु हो। एडेन एउटी छोरी, पत्नी, शिक्षिका, कवयित्री र आदिवासी समुदायकी सदस्यका रूपमा लेख्छिन्। यी पहिचानहरू एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दैनन्, बरु, तिनले लैङ्गिकता, श्रम, भाषा र आफ्नो समुदायसँगको सम्बन्ध कसरी एकअर्कासँग गाँसिएका छन् भन्ने उजागर गर्छन्। उनका कविताहरू व्यक्तिगत आत्मचिन्तन र सामूहिक साक्ष्यबिच सहज रूपमा आउनेजाने गर्छन्। त्यसैले सङ्ग्रह भावनात्मक रूपमा व्यापक बन्छ, तर त्यस क्रममा यसको सामाजिक र राजनीतिक तात्कालिकता हराउँदैन।

सङ्ग्रहको सम्भावित सीमा यदि यस सङ्ग्रहमा कुनै सीमा देखिन्छ भने, त्यो कतिपय ठाउँमा प्रत्यक्ष घोषणामाथिको निर्भरता हो। कहिलेकाहीँ कविताले आफ्ना बिम्बलाई आफैँ भावनात्मक अर्थ वहन गर्न दिनेभन्दा कवयित्रीले आफूले भन्न खोजेको कुरा पाठकलाई सोझै बताउँछिन्। तर यस्ता क्षणहरू निकै कम छन् र तिनले समग्र सङ्ग्रहको शक्तिलाई खासै कमजोर बनाउँदैनन्।धेरैजसो अवस्थामा एडेनले बिम्ब, स्मृति र भू-दृश्यको शान्त शक्तिमाथि भरोसा गर्छिन् र तिनलाई आफ्नै तरिकाले बोल्न दिन्छिन्। यही कारण उनका कविताहरूमा अभिव्यक्तिको स्पष्टता र भावनात्मक गहिराइ सँगसँगै देखिन्छ।

दृश्य कलाकृतिको भूमिका रोङ्न्यु लेप्चा र एड्रोनिकस एडेनले तयार पारेका दृश्य कलाकृतिहरू पनि विशेष उल्लेखका योग्य छन्। ती कविताका पृष्ठ सजाउने सामान्य सामग्री मात्र होइनन्। चित्रहरूले कविताको भावनात्मक र सांस्कृतिक भू-दृश्यलाई अझ गहिरो बनाएका छन्। यसरी चित्र र शब्दबीच एउटा संवाद स्थापित हुन्छ, जसले सम्पूर्ण पठन अनुभवलाई थप समृद्ध बनाउँछ।

निष्कर्ष द रिभर अफ ब्लड एन्ड ड्रिम्सले अब्रोना एडेनलाई समकालीन भारतीय कविता र आदिवासी लेखनको क्षेत्रमा एउटा महत्त्वपूर्ण नयाँ आवाजका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यस कृतिले कविता केवल भावनाको अभिव्यक्ति मात्र नभएर इतिहास सुरक्षित राख्ने अभिलेख पनि बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। यी कविताहरूमा इतिहास जीवित रहन्छ, भाषा पुनःफर्कन्छ र बिर्सिएका भू-दृश्यहरूले फेरि बोल्न थाल्छन्। यी कविताहरूले केवल स्मृतिको संरक्षण गर्दैनन्, बरु, स्मृति अझै जीवित छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छन्। त्यो स्मृति नदीजस्तै हो। आफ्नो बाटो परिवर्तन गर्न बाध्य पारिए पनि आफ्नो मूल प्रवाह बिर्सँदैन। नदी अन्ततः आफू पहिले जहाँ बग्थ्यो, त्यही बाटो सम्झन्छ र त्यतातिर फर्कन खोज्छ। अब्रोना एडेनको कविता पनि त्यस्तै स्मृतिको नदी हो, रगत, सपना, इतिहास, भाषा र पहिचान बोकेर निरन्तर बगिरहने नदी।