जीवनमा आशा आखिर के छ?

विष्णु कुमारी वाइबा द्वारा लिखित  'शिरीषको फूल' (१९६४) । साझा प्रकाशन, नेपाल (ललितपुर), २३ औँ संस्करण (२०२२)। ISBN : ९७८९९३७३२२९९७।

शिरीषको फूल (द ब्लु मिमोसा, १९६४) लाई आधुनिक नेपाली साहित्यको एउटा  ऐतिहासिक कृति मानिन्छ। पारिजात उपनामकी विष्णुकुमारी वाइबाद्वारा लिखित, यस उपन्यासले १९६५ मा मदन पुरस्कार जित्यो । अन्तर्मुखी शैलीमा लेखिएको यो सानो तर गहन उपन्यास आफ्ना सशक्त र जीवन्त पात्रहरूको कारण मात्र उल्लेखनीय छैन, बरु यसले आफ्नो समय र परिवेशका लागि अत्यन्तै विद्रोही मानिने प्रश्नहरूसँग जुन साहसका साथ संवाद गर्छ, त्यसका कारण पनि विशेष महत्त्व राख्छ—अस्तित्वको अर्थ, महिलामाथिको दमन, युद्धले मानव मनमा पार्ने मनोवैज्ञानिक असर, तथा सामान्य सामाजिक संरचनाहरूले स्वाभाविक ठानेर लुकाइराखिने हिंसा।

शिरीषको  फूलमा ,पारिजातयी प्रश्नहरूको अन्वेषण सुयोगवीर मार्फत गर्छन्, एक मध्यम उमेरका पूर्व सिपाही जसको विश्वदृष्टिकोण मौलिक रूपमा शून्यवादी छ। अर्थको खोजीको ढाँचाभित्र, वा बरु, कुनै पनि अस्तित्व छैन भन्ने उनको विश्वासको ढाँचा भित्र, उपन्यासका अन्य विषयवस्तुहरू प्रकट हुन्छन्। काठमाडौँको वातावरण  समेटिएको यस उपन्यास सुयोगवीरको दृष्टिबिन्दुबाट वर्णन गरिएको छ; उनको आवाजले सम्पूर्ण कथालाई आकार दिन्छ। मदिरा सेवन गर्ने बानीको माध्यमबाट नै उनी शिवराजसँग मित्रता गाँस्छन् र यस सङ्गतको माध्यमबाट, शिवराजकी बहिनी सकम्बरी (बरीको रूपमा चिनिन्छ), जो बिस वर्षकी एकजना युवती हुन्, भेट्छन्। उपन्यास मुख्यतः सुयोगवीरको यी पात्रहरूसँगको अन्तरक्रियामा केन्द्रित छ, विशेषगरी बरीप्रतिको उसको आसक्तिपूर्ण र द्वन्द्वग्रस्त भावनामा। फ्ल्यासब्याक र आन्तरिक एकालापहरूको माध्यमबाट पारिजातले यस पात्रले जीवन र सम्बन्धहरूलाई कसरी बुझ्छ, तथा तीप्रति कसरी प्रतिक्रिया जनाउँछ भन्ने कुरा चित्रण गरेकी छन्।

पारिजातले दोस्रो विश्वयुद्धसँग सम्बन्धित सुयोगवीरका युद्धकालीन स्मृतिहरू प्रयोग गरेर उसको निराशाको जरा उद्घाटित गरेकी छन् र उसका चरित्रका मनोवैज्ञानिक तथा जीवनीगत आयामहरू स्थापित गरेकी छन्। यिनै प्रसङ्गहरूको माध्यमबाट उनले अस्तित्ववाद, अर्थहीनताको अनुभूति, तथा सुयोगवीरको विश्वदृष्टिलाई परिभाषित गर्ने गहिरो निहिलवादजस्ता उपन्यासका केन्द्रीय विषयहरूको अन्वेषण गरेकी छन्। यी घटनाहरूले उसका विगतका प्रेम र यौनसम्बन्धहरू उजागर गर्छन्, जसमध्ये धेरैजसो सम्बन्ध जबर्जस्तीमा आधारित थिए। सुयोगवीर आफ्नै जीवनलाई मूलतः अर्थहीन ठान्छ, जसको प्रमाण उसको यो भनाइमा देखिन्छ—“यहाँ मेरो मात्र होइन, तिम्रो जीवनको पनि कुनै अस्तित्व छैन” (पृ. ३५)। उसले यही रिक्तताको अनुभूति आफ्नो वरिपरिका सबै मानिसहरूमाथि पनि विस्तार गर्छ। महिलाहरूमाथि गरेका आफ्ना अतिक्रमणहरूलाई उचित ठहर गर्न उसले यही विश्वासलाई आधार बनाउँछ, र उनीहरूको सहमतिबिना गरिएका आफ्ना कार्यहरूलाई निहिलवादी तर्कद्वारा वैध देखाउने प्रयास गर्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, यो प्रवृत्ति उसको युवावस्थामा मात्र सीमित छैन; यो उसको पछिल्ला वर्षहरूसम्म पनि कायम रहन्छ। अविवाहित र निसन्तान रहने उसको निर्णय तथा अत्यधिक मदिरापानमा यही मानसिकता प्रकट हुन्छ। उसका लागि निहिलवाद केवल एउटा दर्शन मात्र होइन, एउटा हतियार पनि हो।

यस उपन्यासले मानिसहरू कसरी आफ्नै मान्यताका बन्दी बन्छन् भन्ने कुरा प्रकट सुयोगवीरले आफ्ना विश्वासहरू बारम्बार अरूमाथि आरोपित गर्छ। विशेषतः, उसले बरीसँग प्रत्यक्ष सामना नगरी नै उसको क्रोधको कल्पना गर्छ, जसका कारण ऊ आफैँ एकान्तमा थुनिन्छ र बरीलाई आफ्नो प्रतिक्रिया व्यक्त गर्ने अवसर कहिल्यै दिइँदैन। उनी शिवराजसँग पनि त्यस्तै गर्छन्, बारीको मृत्युपछि उनीहरूको दुवै जीवन अर्थहीन भएको मान्छन्। उनी सङ्घर्षको साटो आत्म-चिन्तन रोज्छन्, र यसरी आफ्नो शून्यवादी विचारहरूको बन्दी बनेर रहन्छन्। पारिजातले पसलेकी श्रीमती र उनको किशोर प्रेमीलाई समावेश गर्ने समानान्तर उपकथा मार्फत बरीसँग सुयोगवीरको सम्बन्धको दुखद परिणामको पूर्वचित्रण गर्छन्। जब महिलाको मृत्यु हुन्छ र सम्बन्ध समाप्त हुन्छ, त्यो सम्बन्ध अर्थहीनताको शून्यमा अस्तित्वमा रहेकाले सुरुदेखि नै महत्वहीन थियो भन्ने कुरा पारिजातले सङ्केत गर्छिन् अनि यही नै उपन्यासमा रहेका सबै मानवीय सम्बन्धहरूको अस्थायित्वमाथिको संरचनात्मक टिप्पणी हो।

बरीको चरित्रलाई जीवनको अर्थमाथि प्रश्न उठाउन र नेपाली समाजको परम्परागत मान्यताहरूलाई चुनौती दिन प्रयोग गरिएको छ। महिलाहरूको जीवनलाई नियन्त्रण गर्ने महाख्यानहरूको अस्वीकृतिबाट उनको विद्रोही चेतना उत्पन्न भएको छ। भगवानलाई ढुङ्गासँग तुलना गर्दा उनको धर्मप्रतिको अस्वीकृति स्पष्ट देखिन्छ। उनले विवाहजस्तो सामाजिक संस्था र पितृसत्तात्मक व्यवस्थालाई पनि मौरी र फुलको सशक्त रूपकमार्फत अस्वीकार गर्छिन्। उनी भन्छिन्, “अन्ततः ओइलिनु नै छ भने मौरीद्वारा लुटिनु किन आवश्यक छ?” र अन्त्यमा सरल रूपमा निष्कर्ष निकाल्छिन्, “एक्लै पनि बाँच्न सकिन्छ” (पृ. १२)।यी सामाजिक निर्देशहरूको अस्वीकृतिले उनलाई परम्परागत नेपाली महिला—कर्तव्यनिष्ठ पत्नी वा आज्ञाकारी छोरी—बन्नबाट रोक्छ; बरु उनलाई साँच्चिकै स्वतन्त्र व्यक्तिमा रूपान्तरण गर्छ। तैपनि उपन्यासले अन्ततः उनलाई यो स्वतन्त्रताका लागि दण्ड दिन्छ, यसले समाजले सामाजिक विचार अनि संस्कृति पालना गर्न अस्वीकार गर्ने महिलाहरूका लागि थोरै सहनशीलता राख्छ भन्ने कुरा सङ्केत गर्दछ।

महिलामाथिको उत्पीडन पारिजातले जाँच्न चाहेको अर्को क्षेत्र हो। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा , बर्मा र नागाहरूको आदिवासी बस्तीहरूमा सुयोगवीरले महिलाहरू विरुद्ध गरेको कार्यले नैतिक उल्लङ्घनका धेरै तहहरू प्रकट गर्दछ। पहिलो, महिलाहरूको सहमतिको उल्लङ्घन, जस्तै हेडहन्टरकी छोरी र भैँसी चराउने बर्मी केटी। दोस्रो, महिलाहरूको वस्तुकरण, जब ब्रिटिस अधिकारीले सुयोगवीरलाई "सुनाखरी जस्तो सौन्दर्य" प्राप्त गर्न निर्देशन दिन्छन् (पृष्ठ ४१ )। तेस्रो, रोमान्टिक सम्बन्ध भित्र हिंसा, जसरी सुयोगवीरले माटिन्चीलाई व्यवहार गर्छन् भन्ने कुरामा देखिन्छ । सुयोगवीरद्वारा बरीमाथि गरिएको बलात्कारले यस प्रवृत्तिलाई उपन्यासले वर्तमान समयको यथार्थसम्म तानेर लैजान्छ। यो केवल बरीमाथिको व्यक्तिगत हिंसा मात्र होइन, लेखकले यस्तो स्वतन्त्र र विद्रोही महिला बरीसमेत आफूमाथि भएको अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन असमर्थ रहेको अवस्थालाई पनि चित्रण गरेकी छन्। परिवार र समाजभित्रका अदृश्य पर्खालहरूले उनलाई न त विरोध गर्न दिन्छ, न त आफ्नो पीडा कसैसँग साझा गर्न। यसले समाजले त्यसलाई अस्वीकार गर्ने प्रयास गर्नेहरूमाथि समेत कस्ता सीमाहरू थोप्छ भन्ने कुरा उजागर गर्छ।

पारिजातले युद्धका परिणामहरूलाई कुनै हिच्किचाहटबिना अत्यन्त स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्। फ्ल्यासब्याकहरू मार्फत सर्वसाधारण मानिसहरू र महिलाहरूमाथि परेको प्रभाव देखाइए पनि, सैनिकहरूमाथि पर्ने दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक असरलाई पनि उस्तै इमानदारीका साथ चित्रण गरिएको छ। पारिजातले दोस्रो विश्वयुद्धमा गोर्खा सैनिकहरूले भोगेको विशिष्ट अनुभवलाई अग्रभूमिमा ल्याएकी छन्, जहाँ उनीहरू सुयोगवीरले कटुतापूर्वक “मृत्युको उपत्यका” (पृ. ४४) भनेको युद्धभूमिमा खर्चिन मिल्ने सैनिकझैँ लडिरहेका थिए। लेखकले अन्य कसैको युद्ध लडिरहेका सैनिकहरूको सङ्घर्ष र त्यसको निरर्थकतालाई उजागर गरेकी छन्। यसमा औपनिवेशिक पक्ष स्पष्ट रूपमा देखिन्छ, किनकि यी त्यस्ता सैनिकहरू हुन् जसका बलिदानहरू साम्राज्यवादी शक्तिले आफ्नो हितका लागि उपयोग गर्छ, तर बदलामा उनीहरूलाई खासै केही दिँदैन। युद्धपछि केही सैनिकहरूले पदक र सम्मान पाए पनि, सुयोगवीरजस्ता धेरै मानिसहरू “भि. सी., पदक, बधाइ कहाँ छन्?” (पृ. ४६) भन्ने खोक्रो प्रश्नमात्र लिएर बाँच्छन्।

शिरीषको फूल अन्ततः एक कठोर र निर्दयी उपन्यास हो। पारिजातले न उद्धार दिन्छिन्, न कुनै समाधान। यो हिंसा, दमन र विस्तारै फैलिँदै गएको निहिलवादको कथा हो। कीरा मार्ने अर्किडप्रति आकर्षण राख्ने विद्रोही बरी अन्ततः अर्को एउटा फूलझैँ ओइलाएर जान्छिन्—सायद उनी स्वयं एउटा शिरीषको फूल थिइन्, यस्तो संवेदनशील फूल जसलाई उसले कहिल्यै नबोलाएको मौरीले नष्ट गरिदियो। सुयोगवीर घोषणा गर्छ कि उसको आफ्नै जीवन र शिवराजको जीवन दुवै शून्यताबीच अर्थहीन अस्तित्वमा परिणत भएका छन्। तर उपन्यासको अन्तिम अस्पष्टता भने बाँकी रहन्छ। सुयोगवीर आफ्नै मनमा भन्छ, “मेरो समयले मलाई तानिरहेको हुन सक्छ, तर म भने छिटो-छिटो हिँडिरहेछु” (पृ. ६५)। पारिजातले यहाँ कुनै बाँकी रहेको आशातर्फ संकेत गरेकी हुन्, वा केवल यो स्वीकार गरेकी हुन् कि बाँचेका मानिसहरूको जीवन अर्थ भए पनि नभए पनि अघि बढिरहन्छ—यो कुरा उनले जानाजानी अनिर्णीत छोडेकी छन्।

उपन्यासलाई उल्लेखनीय बनाउने कुरा के हो भने यसले भावनात्मकता बिना यो अस्पष्टतालाई कायम राख्छ। पारिजातले हामीलाई एक शून्यवादी कथावाचक र एक विद्रोही नायिका दिन्छिन्, र दुवैलाई नष्ट गर्न अनुमति दिन्छिन्, एउटा समाजको अदृश्य पर्खालहरूद्वारा, अर्कोलाई आफ्नै धारणाहरूद्वारा। यसरी उनले पाठकसमक्ष एउटा यस्तो प्रश्न राख्छिन्, जसको उत्तर उनी उनीहरूको तर्फबाट दिन अस्वीकार गर्छिन्: जीवनमा आशा आखिर के छ? यो यस्तो प्रश्न हो, जुन सोध्ने अधिकार उपन्यासले आफ्नै गहिराइ र प्रभावमार्फत प्राप्त गरेको छ, र यही प्रश्नले विगत साठी वर्षभन्दा बढी समयदेखि पाठकहरूलाई बारम्बार यसतर्फ फर्काइरहेको छ।