गत्ताको देशमा सुनखरीहरू

~

१९९२

हस्पिटल डाँडाको अन्तिम सल्लाको रुखमुनि, त्यो केटाले आफ्नो पहिलो व्यवसाय सुरु गर्‍यो-जहाँ मानिसहरू आफूले अघिबाट नै डर मानेका कुरा पुष्टि गर्न आउँथे र केही बेरका लागि त्यो सोच टार्न सिक्का भुक्तानी गर्थे।

अस्पतालले कसैलाई हतार गराउँदैनथ्यो। यसले डरलाई बिस्तारै थामिन दिन्थ्यो। भित्र, करिडोरहरूमा पुरानो समयको गन्धमाथि चढेको एन्टिसेप्टिकको तिखो गन्ध थियो, र दन्त कक्षतिर ड्रिलको पातलो धात्विक गुञ्जन, कुल्लाको सानो आवाज र सहन गरिएको पीडाको लय मिसिएको थियो। बाहिर, मानिसहरूको ताँती गुनासो बिना मोडिएको थियो।

बुढाबुढीहरू हात समाएर आइपुग्थे,  औँलाहरू आपसमा गाँसेर, मानौँ उनीहरूले धेरै पहिल्यै निर्णय गरिसकेका थिए, जे जस्तै परिआए पनि सँगै स्वीकार गर्ने। उनीहरू नजिक सरेर पहिले नै अभ्यास गरिएका नाम र मितिहरूबारे बिस्तारै कुरा गर्थे। जवान पुरुषहरू कागजका चिठ्ठा मोडेर केही टाढा उभिन्थे, जबकि महिलाहरूले आफ्ना सल मिलाउँथे।

यो लोसे व्यवस्था मुनि, जहाँ क्रम अलिकति खकुलो थियो, त्यो केटा एउटा समतल कार्डबोर्डमा बस्यो । एउटा खुट्टा मोडिएको, एडी जिद्दी ढङ्माग आकाशतिर फर्किएको थियो मानौँ कुनै अस्पष्ट शक्तिले तानेको जस्तो र अर्को खुट्टा अस्वीकृतिमा चुपचाप टाढा भएजस्तै तन्किएको। यी दुईबिच, उसले एउटा सानो क्षेत्र ओगटेको थियो, जसले कसैसँग अनुमति माग्दैनथ्यो।

सिक्काहरू प्रायः बुढाहरूबाट आउँथे। उनीहरू अलि लामो समय रोकिन्थे, एकपटक, कहिलेकाहीँ दुईपटक हेर्थे, र उनीहरूले कतै अरू सुरु गरेको सोचलाई यहाँ पुरा गरिरहेका छन् जस्तै गरेर दिन्थे।

एक हप्ताभित्र, उसले सिक्कालाई पैसाको रूपमा नभई भाषाको रूपमा बुझ्यो। उसले त्यसको तौल, आवाज, आवश्यकता सिक्यो। अस्पतालको काउन्टरमा, कार्डका लागि पाँच रुपैयाँ चाहिन्थ्यो, र मानिसहरू प्रणालीले साट्न नसक्ने गरी ठुला नोटहरू लिएर आउँथे। ऊसँग सिक्का थिए। तिनीहरूसित आवश्यकता थियो। लेनदेनले उसलाई आवश्यकताभन्दा बढी दियो, र उसले त्यसलाई यस्तो गम्भीरतासाथ स्वीकार्थ्यो-मानौं ऊ कुनै पेशामा प्रवेश गर्दैछ। 

केही दिनमै, ऊ सिक्काहरूको मास्टर बन्यो। 

महिनौँ बितेको थियो, एकदिन हस्पिटल डाँडामा ड्युटीमा रहने एकजना ट्राफिक प्रहरी-जसले उसलाई नहेरेजस्तो गरी हेर्दै आएको थियो, आफ्नो दिनचर्याबाट बाहिर निस्किए र उनको अगाडि उभिए।

"तिमीले काम बुझ्यौ," ट्राफिक प्रहरी जवानले भन्यो। "अब ठाउँ परिवर्तन गर।"

उसले तलतिर सडक देखाउँदै भन्यो, “यहाँ, मानिसहरू चिन्तित छन्। उनीहरू गन्छन्। त्यहाँ, उनीहरू बिर्सन्छन्।”

केही बेरको मौनतापछि, “लाल बजार। धेरै हिँड्छ, धेरैले देख्छ। मानिसहरूले तिमीलाई देख्नुपर्छ, तब मात्र दिन्छन्। यहाँ बस्दा तिमी उपयोगी छौ। त्यहाँ बस्दा तिमीलाई लाभ हुनेछ।”

केटाले बहस गरेन। भोलिपल्ट बिहान उसले आफ्नो कार्डबोर्डलाई आफ्नो विशेष सर्जाम जस्तो बोकेर लाल बजार तिर लाग्यो, जहाँ पैसा सोचभन्दा छिटो हिँड्थ्यो।

उनी आइपुग्दा लाल बजार पहिले नै गतिशील भइसकेको थियो, भिजेका चटाइहरूमा तरकारीहरू असमान रङ बोकेर फैलिएका थिए, व्यापारीहरू ग्राहकको अनुहारअनुसार बदलिने मूल्य सुनाउँदै थिए। हावामा धनियाँ, माटो, तातेको तेल र मोलतोलको गुन्गुनाहट मिसिएको थियो। डेन्जोङ सिनेमा हल नजिकै दुई छिमेकी पसलहरू थिए, एउटा स्थिर लयमा समोसा बनाउँदै थियो भने अर्को क्यासेट प्लेयर र ठुला साउन्ड बक्सहरूले भरिएको थियो, सिनेमाको पोस्टरहरूले घोषणा गरेको कुरालाई प्रतिध्वनित गर्न तिनीहरूको सङ्गीत अपडेट गरिएको थियो।

सिनेमाको पर्खालमा टाँसिएको चित्रित पोस्टर हल्का फड्किरहेको थियो-रङ केही फिका भए पनि त्यसको वाचा अझै बाँकी। ‘साजन’ भित्र हाउसफुल चलिरहेको थियो, र फेरि हेर्न आउने आउने दर्शकहरूका लागि कथा फेरि दोहोरिइरहेको थियो।

भित्र, फिल्ममा देखाइएको पुरुष कठिनाइका साथ चलिरहेको थियो, उसको खुट्टाले काम गरिरहेको थिएन, उसको शरीरले नसक्ने काम गरिरहेको थियो। महिलाहरू बिना हिचकिचाहट उनका लागि रोइरहेका थिए, पीडालाई विश्वास गर्न सकिने गरी सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएको थियो।

लाल बजारभित्र, सडक विस्तारै खुकुलो हुँदै, कुनै घोषणा बिना व्यापारमा रूपान्तरण हुन्थ्यो-जस्तो कि हिँडाइले आफै किनमेल बन्ने निर्णय गर्‍यो। ढल्किएका तिरपालमुनि गाउँबाट आएका मानिसहरू बसेका थिए, आफ्ना सामानहरू जमिन नजिकै राखेर। एउटा पसल भने व्यवस्थित थियो-बोतलहरू शान्त धम्कीजस्तो साथ ठाडो राखिएका- “होसियार, फुटायौ भने, तिमीले लिनुपर्छ।”

ती बोतलहरू पुनःप्रयोग गरिएका थिए—लेबलहरू फिका भए पनि जिद्दी रूपमा टाँसिएका। हनी बी ब्रान्डीको ठाउँमा बाक्लो गाउँको मह भरिएको थियो, जसले प्रकाशलाई बिस्तारै भित्र थामिरहेको थियो।

एउटा मौरी तिनको वरिपरि घुमिरह्यो-अलि असन्तुष्ट, अलि बेचैन, पाहाडको फुलबाट रस सङ्कलन गर्ने स्वाभाविक प्रवृत्तिले तानिएको, तर काँच, बन्द र यस्ता बोतलभित्र थुनिएको “सहरी” मिठासले रोकिएको। त्यो छुँदै फर्कन्थ्यो, फेरि आउँथ्यो। पस्न सक्दैनथ्यो, तर जान पनि मान्दैनथ्यो।

ग्राहकहरू पछि हटे। सुरुमा झर्को लाग्यो, त्यसपछि एउटा हल्का, अनावश्यक डर। केही पनि बदलिएन। महले आफ्नो उज्यालो समातेकै थियो। मौरीले आफ्नो प्रयास छोडेन।

केटाले आफ्नो ठाउँ रोज्यो र आफ्नो कार्डबोर्ड सावधानीपूर्वक राख्यो। उसको पहिलो दिनले उसलाई पुरस्कृत गर्‍यो। सिक्का आयो, त्यसपछि नोटहरू, त्यसपछि थप सिक्काहरू। लाल बजारले उसलाई निरीक्षण बिना नै स्वीकार गर्‍यो। मितव्ययिता र विलासितालाई अलग-अलग खल्तीमा राखेर, मानिसहरू तरकारीको मूल्यमा झगडा गर्थे र खाने कुरोमा सजिलै हार मान्थे जबकि मौरीले नखुल्ने मिठाससम्म पुग्ने आफ्नो सानो तर अडिग प्रयास जारी राखिरह्यो।

त्यसैबेला डेन्जोङ सिनेमा हलका ढोकाहरू खुले।

“खी ख्याम! कुस्यु बुक! भतुवा कुकुर! आवारा कुकुर!”

“पगला राम्बो!” कसैले ढोकाबाट चिच्यायो-त्यो गाली धेरै पटक प्रयोग भइसकेको जस्तै स्वाभाविक कुनै विशेष जोडबिनै फ्याँकियो। 

त्यो मानिसलाई यस्तो ठेल लागेर अगाडि धकेलियो, जसले पहिलेदेखि नै उसित यस्तो व्यवहार हुनेगरेको सङ्केत गर्थ्यो-उसको शरीर खुला ठाउँतिर ढल्कियो, मानौँ उसलाई छोडिएको होइन, फर्काइएको हो। ऊ मर्मत गर्न नसकिने गरी जीर्ण देखिन्थ्यो-उसको कमिज पुराना दागले कडा भइसकेको, पाइन्ट रक्सी र उपेक्षाका चिन्हहरूले भरिएको, कुनै चिन्ता बिना जिप खुल्लै छोडिएको। ऊसँगै एउटा नमिठो गन्ध पनि आयो, सस्तो रक्सी र पुरानो पिसाबको गन्ध मिसिएको, जसले हावामा शान्त तर दृढ उपस्थितिका साथ बसाइ जमायो।

उसले एक पटक ठेस खायो, त्यसपछि आफूलाई धेरै छिटो सन्तुलित गर्‍यो, उसको हात- खुट्टाहरू  झट्का लाग्ने हतारका साथ चल्दै थियो जुन सन्तुलनका लागि थिएन। उसको अनुहारमा हाँसो बाँकी थियो, तर त्यसको उद्देश्य हराइसकेको, हाँसो आफै पूर्ण हुनुअघि नै टुक्रिन्थ्यो।

ऊ आफ्नो शरीरले नसुहाउने गरी छिटो अघि बढ्यो, असन्तुलित, अस्वाभाविक गतिमा र समोसा पसलमा उभिएकी महिलामाथि हात राख्यो, त्यस्तो बेपरवाह आत्मविश्वासका साथ, मानौँ परिणाम भन्ने कुरा उसले बिर्सिसकेको हो। ती महिला चिच्याइन्। पसले झम्टियो। तातिएको तेल हानिदियो।

त्यो मान्छे भाग्यो।

ऊ असमान चालमा अगाडि बढ्दै आयो र केटाको छेउमै ढल्यो, कार्डबोर्ड तानेर आफूलाई छोप्दै-मानौँ त्यसले उसलाई जोगाउन सक्छ। अब गन्ध पूर्ण रूपमा आइपुगेको थियो, तत्काल र टार्न नसकिने।

उसको सास ठूलो स्वरमा चलिरहेको थियो। त्यसपछि उसले फर्केर हेर्‍यो।

“तँ,” उसले भन्यो, “कस्तो अपाङ्ग होस्?”

केटाले केही बोलेन। र्‍याम्बोले आँखा सानो बनायो।

“नयाँ बजार जा। गान्धीजी नजिक बस्। त्यहाँ राम्रो सहानुभूति पाइन्छ। यहाँ,” उसले भुइँमा हातले हिर्काउँदै भन्यो, “प्रिमियम ठाउँ हो।”

कुनै हलचल छैन। र्‍याम्बो उसको नजिकै झुक्यो।

"यो क्षेत्र मेरो हो। पसलेहरू, कारहरू, प्रहरीहरू, कुकुरहरू। दृश्य पनि।" केटा स्थिर रह्यो। र्‍याम्बोले हेरे, त्यसपछि समायोजन गरे।

"ठिक छ। तँ गाउँछस्?" "नाच्छस्? रुन सक्छस्? भिख माग्ने कुनै सिप छ?"

केटाले टाउको हल्लायो। र्‍याम्बोले जिब्रो पड्काएर, पछाडि झुक्यो, उसको नजर एकछिन सिनेमाको पोस्टरतिर गयो।

त्यसपछि जाली परेको कपाल, फुटेको ओठ र चम्किला आँखा भएको गान्तोकको पागल र्‍याम्बो, भिखारीमाथि झुक्यो र मातेको अधिकारले टाउको हल्लायो।

"साजन," उसले घोषणा गर्‍यो। "त्यो तेरो नाम हुनेछ।"

त्यसपछि उनले गाए, स्वरमा ठाडो र विजयी, “ ओ मेरे साजन, साजन, साजन ,” “ ओ मेरी प्यारी, प्यारी, प्यारी, प्यारी ,” “ इश्क में जीना है, इश्क में मरना है ,” “ प्रेममा म बाँच्नु छ,  प्रेममा मर्नु छ ।”

~

२००५

तलबाट उनीहरूले पहिले नाम देखे-कङ्क्रिटको सतहमा धातुका नयाँ अक्षरहरू काटेर जडान गरिएको कञ्चनजङ्गा सपिङ कम्प्लेक्स, जसले रातले दिएको थोरै उज्यालो समातिरहेको थियो। हिज्जे अलिकति बेठिक थियो-मानौँ पाहाडलाई नै कुनै नपर्ने आकारमा जबर्जस्ती मिलाइएको हो।

र्‍याम्बो केही क्षण स्थिर उभियो, टाउको पछाडि ढल्काएर, अनि एक सास छोड्यो जुन हाँसोमा बदलियो।

“तँलाई त्यहाँ लैजान्छु,” उसले आफ्नै छातीमा धाप मार्दै भन्यो। “म त भित्र सबै ठाउँ पुगिसकेको छु।”

ऊ मुस्कुरायो। “खुलिसकेपछि तँलाई भित्र जान दिँदैनन्। उद्घाटन समारोह। ठुला मानिसहरू।”

र्‍याम्बोले भवनतिर औँलाले देखायो, फेरि आफूतिर, अनि साजनतिर।

साजन उसँगै सर्दै गयो—एउटा खुट्टाले भार सम्हाल्दै, अर्को घिस्रिँदै। ऊ चुपचाप रह्यो। संरचनाको पछाडि, स्क्याफोल्डिङ र सिमेन्टभन्दा पर, कञ्चनजङ्गा कुनै प्रयास बिना उभिएको थियो। कसैकसैका हातमा साना यन्त्रहरू थिए, जुन बिना चेतावनी बज्थे, आवाजहरू ठाउँसँग अलग भई त्यसबाट बग्थे। राम्बोले थुक्यो, मुख पुछ्यो, र सहर खुकुलो हुने पछाडिका गल्लीहरूतिर मोडियो, जहाँ फोहोरका ड्रमहरू एकअर्कामा झुकेका थिए, गन्ध बाक्लो थियो। 

र्‍याम्बोले फालिएका कार्डबोर्ड र भाँचिएका टुक्राहरू खोज्दै गयो जबसम्म उसले एउटा बाँसको टोकरी भेटेन, पहिले तरकारी बोक्न प्रयोग भएको, अहिले खाली भए पनि आफ्नो आकार सम्हालिरहेको, दुवैतिर असमान प्वाल काटिएको। 

उसले एकपटक पल्टायो, त्यसको जोड्नीमा थिच्यो, अनि टाउको हल्लायो। "यसले काम गर्छ।"

"तिमी जान चाहन्छौ कि चाहँदैनौ?" साजनले टाउको हल्लायो।

"तँ अल्छे, डरछेरुवा भुस्याहा कुकुर। आइज।" र्‍याम्बोले कुकुर राख्यो।

साजन आफैँलाई घिसार्दै अगाडि बढ्यो-हातले जमिन थिच्दै, एउटा खुट्टाले धकेल्दै, अर्कोले पछि-पछि सुस्त पच्छाइरहेको थियो। र्‍याम्बो झुक्यो, उसको काँधमुनि हात हाल्यो, उठायो, रोकियो, मिलायो, फेरि उठायो।

र्‍याम्बोले उसलाई टोकरीभित्र राख्यो-एउटा खुट्टा थिचेर, नपसेको ठाउँमा मोड्दै, अर्को खुट्टा सावधानीपूर्वक मिलाउँदै।

“भुस्याहा कुकुर… सिधा बस।” टोकरीले उसको आकारलाई स्थिर बनायो। त्यस भित्रबाट हेर्दा संसार बदलिएको जस्तो लाग्थ्यो, उचालिएको होइन, तर सारिएको। 

र्‍याम्बोले आफ्नै कमिज च्यातेर पट्टीहरू बनायो, साजनमाथि र टोकरीमुनि बाँध्यो, गाँठोहरू जाँच्यो। “ठिक छ।” उसले आफ्ना हातहरू त्यसमा छिरायो, झुकेर, र उठायो। पहिलो प्रयास असफल भयो तर दोस्रो प्रयाससँगै, उसले छोटो कदम चाल्न थाल्यो।

उनीहरू साना–साना पाइला चाल्दै अघि बढे। बोझको तनाव र्‍याम्बोको शरीर हुँदै टोकरीमा सर्दै गयो, जसले गर्दा साजनले हरेक सम्हालाइ, हरेक असन्तुलन महसुस गर्‍यो।

अगाडि भवन खुल्ला उभिएको थियो। “चार तल्ला। एक। दुई। तीन। चार।”

र्‍याम्बो चढ्न थाल्यो। पहिलो भर्‍याङ सुस्त थियो। दोस्रोमा ऊ रोकियो। तेस्रोमा उसको सास बढ्न थाल्यो, काँधहरू काँप्न थाले। चौथोमा भने ऊ रोकिएन—अगाडि झुकेर निरन्तर अघि बढिरह्यो, माथि पुग्यो, अलि लड्खडायो, आफैँलाई सम्हाल्यो। तिनीहरू टेरेसमा पुगे, र्‍याम्बो भारमुनि अगाडि झुकेको थियो, उसको सास बढेको थियो, टोकरी उसको पछाडि सर्दै थियो।

टोकरी तल झार्नुभन्दा एकछिन अगाडि ऊ त्यहीँ उभियो। साजन आंशिक रूपमा बाहिर निस्कियो। र्‍याम्बोले कङ्क्रिटबाट बाहिर निस्किएका फलामका छडतिर हेरे। ऊ मुस्कुरायो।

र्‍याम्बो तिनीहरूमाथि पाइला टेक्यो, प्रत्येक पाइलाको परीक्षण गर्दै, एक पटक चिप्लियो, आफूलाई समात्यो, हाँस्यो, त्यसपछि बस्यो र पिसाब फेर्न थाल्यो। कञ्चनजङ्गा पर्वत विशाल र मौन उभिएको थियो।

“म जहाँसुकै पिसाब गर्छु,” उसले भन्यो, “तर उसको दिशातिर होइन।” उसले खुम्चिएको नोटको गड्डीबाट सय रुपैयाँको नोट निकाल्यो। त्यसमा पाहाड छापिएको थियो-थुनिएको, सीमित। उसको पछाडि, साँचो पाहाड चाँदी र खरानीबिच बदलिँदै उभिएको थियो।

पातलो हावा बग्यो। नोट काँप्यो। पहाड हल्लिएन। एक क्षणका लागि, दुवै एकाकार जस्तो देखिए।

"हेर," र्‍याम्बोले भन्यो। "उनलाई पाउनका लागि, मैले यो गर्नुपर्‍यो।" उसले आफ्नो अनुहारमा प्याट्ट हिर्कायो। “यी चड्कनहरू त्यसकै लागि लायक थिए।”

नोट फेरि काँप्यो। पहाड भने अचल रह्यो।

र्‍याम्बोले उसलाई बिस्तारै तल झार्‍यो, एक पटक सास फेर्न रोकियो, त्यसपछि पछाडि नहेरी गल्लीहरू हुँदै बाहिर निस्कियो। तिनीहरू खण्डाला फर्किए, तिनीहरू बसेको त्यागिएको घर, भित्ताहरू फुटेका थिए, झ्यालहरू गायब भएका थिए, बासी रक्सी र ओसिलो कपडाको गन्ध सबैमा बसेको थियो। र्‍याम्बोले टोकरी तल झारे र भित्तामा बस्यो, एक पटक उसको खुट्टा काँप्दै थियो र समात्यो। साजन आफैँ बाहिर निस्कियो। टोकरी त्यहीँ रह्यो, र कसैले केही सोधेन।~

भोलिपल्ट, र्‍याम्बो त्यही गल्लीमा बसेको थियो जहाँ आलु–चिउरा च्यातिएको स्कुलको पुस्तकको कागजमा दिइन्थ्यो, तेल पुराना पाठहरूमा सोसिँदै जान्थे, मानिसहरू साना कार्डबोर्डका चम्चाले खान्थे।

र्‍याम्बोले बोतललाई हल्कासित समातेको थियो। जब उसले पियो, स्वादले तुरुन्तै केही सुधार गरेन; केही बेरपछि मात्र फरक देखिन थाल्यो। ऊ एकपटक खोके, फेरि खोके।

“अझै यहीँ छु…”

उसको सास छोटो हुँदै गयो, एक्कासि होइन, मानौँ भित्रको ठाउँ आफै सानो हुँदै गएको हो। गल्ली भने उस्तै रह्यो।

“म जहाँसुकै पिसाब गर्छु,” उसले अब बिस्तारै भन्यो, “तर मेरो पाहाडतिर होइन…”

केही बेरको मौन।
“त्यो अर्किडजस्तै…” वाक्य पुरा भएन। उसले हाँस्न खोज्यो। केही आएन। उसको शरीर बिस्तारै भित्रतिर खुम्चिँदै गयो।

~

गल्लीको मुखमा एउटा स्कुटर गुड्यो। कसैले बाटो छोड्यो। भित्रबाट आवाजहरू उठे।
“मरेछ।” “पागला राम्बो मरेछ।”

“छुनु हुँदैन।”,“त्यत्तिकै छोड।”,“पुलिस बोलाऊ।” शब्दहरू हावामा त्यत्तिकै अडिए।

साजन फर्कियो। ऊ तुरुन्तै हल्लिएन। त्यसपछि ऊ आफैलाई घिसार्दै अगाडि बढ्यो, हातले जमिन समात्दै, घिस्रिँदै जबसम्म गल्ली उसको अगाडि खुल्यो। मानिसहरू शव वरिपरि उभिएका थिए-नजिक पनि होइन, टाढा पनि होइन। कसैले छोएको थिएन।

साजन नजिक सर्दै गयो। गन्ध पहिला आयो। र्‍याम्बो त्यहीँ लडेको थियो-जसरी ऊ भित्रतिर खुम्चिएको थियो। साजन केही बेर पर्खियो। केही पनि बदलिएन।

उसले हात बढायो, काँधमा एकपटक थिच्यो, फेरि थिच्यो, हात खुस्किँदा बोतल समात्यो, अलिकति उठायो र त्यसबाट आएको गन्ध केरोसिनको थियो, तिखो र पातलो, सिधै ह्वास्स आउने, उसले केही बेर त्यसलाई त्यस्तै समातिरह्यो, अनि फेरि राखिदियो।

साजन उसको छेउमै बस्यो। गल्ली उस्तै रह्यो।

“पुलिस आउँदैछ,” कसैले भन्यो।

साजनले र्‍याम्बोको खल्तीमा हात हाल्यो र त्यहाँबाट मोडिएको नोट निकाल्यो। उसले त्यसलाई केही क्षण हेर्‍यो। अनि आफूसँगै राख्यो।

केही समयसम्म, गान्तोकका मानिसहरूले “पागला राम्बो केरोसिन पिएर मरे” भन्ने कुरा दोहोर्‍याए। त्यो कथन सजिलै फैलिन सक्ने थियो, त्यसैले टिक्यो। केही महिलाहरूलाई त सायद राहत पनि मिल्यो। मृत्युमा पनि, उसले आफ्नो अन्त्य नाटकीय ढङ्गमै पुरा गरेको थियो।

~

२०११

र्‍याम्बोलाई बिर्सन साजन सर्यो। धेरै टाढा होइन, बस त्यति मात्र, जहाँ सहरले उसलाई गर्ने व्यवहार अलिकति बदलियो।

उनी एमजी मार्ग नजिकै बसे, सार्वजनिक शौचालय बाहिर जहाँ घोषणा बिना नै दर बढेको थियो। अब मानिसहरू त्यहाँ अलि लामो समय रोकिन्थे, आवश्यकता र मूल्यबीच हिसाब गर्दै-कतिपय फर्किन्थे, कतिपय पुनः आउँथे, आफ्नै शरीरसँग शहरले लगाएको मूल्यमा सम्झौता गर्दै।

त्यतिबेला ट्राफिक बाक्लिन थालिसकेको थियो। सवारीहरू चलिरहेका होइन, थुप्रिइरहेका जस्तो-थोरै-थोरै, अनिच्छुक गतिमा मात्र अघि बढ्ने। सिग्नलबिच अड्किएका मानिसहरू शौचालयमा यस्तो अलमलका साथ पुग्थे, जुन केवल शरीरको हुँदैन थियो।

कतिले पैसा तिर्थे, कतिले तिर्दैनथे। राहत पनि त्यहीअनुसार बदलिन्थ्यो। साजन भने उस्तै रह्यो। सहर उसको वरिपरि बढिरह्यो।

त्यो दिन आकाशले वर्षाको अन्तिम अंश सम्हालेर राखेको थियो-छोड्न नसकेको, ओसिलो र हल्का धात्विक हावा, पहिले नै बितिसकेको वर्षाको गन्ध बोकेको। सेप्टेम्बर १८ को ढिलो दिउँसो थियो, र गान्तोकले आफ्ना नयाँ सतहहरू सावधानीका साथ धारण गरेको थियो—मानौँ ती सधैँ त्यहाँ थिएनन् भन्ने उसलाई थाहा थियो।

एमजी मार्गले कसरी व्यवहार गर्ने भनेर सिकेको थियो। एक पटक सडक बनिसकेपछि, यसलाई समतल पारिएको थियो, यसका ढुङ्गाहरू पङ्क्तिबद्ध गरिएका थिए, यसका बेन्चहरू उद्देश्यका साथ राखिएका थिए, यसका किनारहरू सफा राखिएका थिए जसले सुपरिवेक्षणलाई सङ्केत गर्दछ। सवारी साधनहरू हटाइएका थिए, र तिनीहरूको अनुपस्थितिमा, आवागमन परिवर्तन भएको थियो, अब क्रसिङ गर्न छोडेर घुमिरहेको थियो, मानौँ हिँड्ने तरिका नै पुनःव्यवस्थित गरिएको हो।

यसको तल, लाल बजारले निर्देशन बिना नै निरन्तरता पायो, घनिष्ठ, व्यवहारिक आरामका लागि फराकिलो हुन नमान्ने सामानहरू प्रयोगअनुसार राखिएका, सममिति होइन; तरकारीहरू अझै माटो बोकेका, आवाजहरू निरन्तर मोलतोलमा। यदि एमजी मार्गले सहर प्रस्तुत गर्‍यो भने, लाल बजारले यसलाई जारी राख्यो।

त्यतिन्जेलसम्म साजनलाई डेन्जोङ सिनेमा नजिकको कुनाबाट शेर-ए-पञ्जाब माथिको फ्लाईओभरमा सारिएको थियो, जहाँ आवागमनहरू तह–तहमा छुट्टिएका थिए, र कोही पनि उसलाई ध्यान दिने गरी लामो समय रोकिन्नथे।

नजिकै, आलु चिउले आफ्नो बानी परिवर्तन गरिसकेको थियो, अब पातलो चाँदी जस्तो फोइलको प्लेटमा, प्लास्टिकका चम्चासहित, जसले स्वादभन्दा सुधारको सङ्केत बढी दिन्थ्यो।

दिन साना दोहोराइहरूबाट बन्दै गयो-अनिश्चित हावामा फड्किरहेका प्रार्थना झन्डा, असमान रूपमा तातो समात्ने गिलासमा खन्याइएको चिया, सहमतिविनै एकअर्कामा मिसिने आवाजहरू।

त्यसपछि जमिनले हस्तक्षेप गर्‍यो।

सुरुमा, यो हिचकिचाहट जस्तो महसुस भयो, मानौँ शरीरकै अनुभूति हो—तर चाँडै त्यो ठुलो हुँदै गयो। सतह असमान छालहरूमा हल्लिन थाल्यो, एक्कासी होइन, निरन्तर-जस्तो कि पाहाडले आफ्नै स्थिरता पुनःविचार गरिरहेको हो।

गान्तोक हल्लियो। एमजी मार्गले आफ्नो अनुशासन सम्हाल्यो, तर वरिपरिका भवनहरू पूर्ण रूपमा नहटाई अलिकति खुकुलो भए-रेखाहरू परिवर्तन भए। लाल बजारले भने सिधै प्रतिक्रिया दियो—सामानहरू उठाइए, फेरि राखिए-स्थायित्वभन्दा निरन्तरताले प्राथमिकता पायो।

हल्लाइ शङ्का नै हटाउने गरेर लामो समय चल्यो। झ्यालहरू कड्किए, झ्यालका पट्टहरू आपसमा ठोक्किए, भाँडाकुँडा असमान लयमा बज्न थाले-टुट्ने आवाजहरू फैलिँदै, तर स्रोत तत्काल खुलेन।

मानिसहरू सहमतिविनै हल्लिए-कतिपय दौडे, कतिपय उभिए-मानौँ जमिनले निर्णय लिन्छ भनेर पर्खिरहेका। त्यसलाई पछ्याउँदै व्याख्याहरू आए अनि छिट्टै हराए।

“भूकम्प!” “बलियो!” “रिसाएका देवताहरू!” “ कलियुग !”

फोनहरू हावामा उचालिएर देखा परे, सङ्केत खोज्दै, पुष्टिकरणका लागि, देख्न सकिने भन्दा बाहिरको कुरा खोज्दै। धेरैले सम्पर्क गरेनन्। जब हलचल कम भयो, यो समाप्त हुनुको सट्टा पछि हट्यो, धमिलो प्रकाशमा धुलो छोड्यो र यसको मुनि ओसिलोपन फर्कियो।

जानकारीहरू टुक्राटुक्रामा आए, करिब सात म्याग्निच्युडको शक्तिशाली भूकम्प, कतै उत्तरतिर। नामहरू कुराकानीमा घुम्न थाले, मङ्गन, चुङ्थाङ, सिङताम—प्रत्येक नामसँग क्षतिको कथा जोडिएको, जुन अझै निश्चित भइसकेको थिएन।

सङ्ख्याहरू पनि आए। ती साना रहेनन्।

कम्पन पछि आएको पहिरोले सडकहरू विच्छेद भएको कुरा भनिएको थियो, मानौँ पाहाडले आफ्नै सर्तमा घटनालाई निरन्तरता दिएको थियो। स्थिरता अनुमान गरिएको ठाउँहरूमा भवनहरू ढलेका थिए, र मृतकहरूको सङ्ख्या स्थिर नभएर बढ्दै गयो।

साजन जहाँ थियो त्यहीँ रह्यो। उसलाई विस्थापित नगरी उसको बिचबाट हलचल गुज्रियो, यद्यपि उसको मुनिको कङ्क्रिट अलिकति सर्‍यो, जुन दर्ता गर्न पर्याप्त थियो। हल्लाउने क्रममा उसको थैलीमा भएका सिक्काहरू एकअर्कासित ठोक्किए, तिनीहरूको आवाज नियन्त्रणमा आयो।

साँझसम्ममा मानिसहरू खुला ठाउँमा भेला हुन्थे।

पाल्जोर रङ्गशाला सबैभन्दा पहिले भरियो-ती भवनहरूबाट टाढा, जसले क्षणभरमै आफ्नो अनिश्चितता देखाएका थिए। परिवारहरू कम्बल र साना झोलाहरू बोकेर आए, एकअर्काको नजिक बस्दै, वरिपरि भन्दा माथितिर बढी हेर्दै।

रात पर्नुअघि त्यहाँ पहिलो पालहरू देखापरे। ती डरले होइन, हिसाबले काम गर्नेहरूले ल्याए, इन्जिनियर र ठेकेदारहरू-जसले संरचनाहरू कसरी टिक्छन् र कसरी ढल्छन् भन्ने बुझ्थे, खुला ठाउँ रोज्नु आतङ्क होइन, गणनाको निर्णय थियो।

अरूहरू पनि आए।

तिरपालहरू तानिए—असमान हावामा फुल्दै, खुम्चिँदै-अनियमित आवाज निकाल्दै। मानिसहरू त्यसमुनि भेला भए—सुनेका कुरा दोहोर्‍याउँदै, विवरणहरू मिलाउँदै, तर निष्कर्ष ननिकाल्दै।

एउटा बच्चाले साजनलाई बिस्कुट दियो। त्यसले हावा सोसेको थियो। साजनले त्यसलाई केही बेर समात्यो। त्यसपछि खायो। जमिन हल्लिएको थियो। बिस्कुट हल्लिएको थिएन।

पछि, हेलिकप्टरहरू उपत्यकाभरि गुन्जिए-आवाज पहिले आयो, आकृति पछि।

त्यो रात जमिन फेरि हल्लियो-सानो थियो, तर जे बस्न थालेको थियो त्यसलाई फेरि अस्थिर पार्न पर्याप्त। त्यसपछि अनियमित अन्तरालमा परकम्पहरू आइरहे, जसले स्थिरतालाई अविश्वसनीय बनायो।

साजन जागै पल्टिरह्यो। सहर अब पहिलेझैँ मिलेको देखिँदैनथ्यो। जहाँ केही थिएन, त्यहाँ रेखाहरू देखिन्थे—न चिरा, न सडक, तर त्यस्ता चिन्हहरू, जसले हलचल अझै समाप्त नभएको सङ्केत गर्थे। ती रेखामा कोही हिँड्दैनथ्यो। स्मृति मात्र बाँकी रहन्थ्यो। साजनले आँखा खोल्दा ती हराइसकेका हुन्थे।

जमिन थामिएको थियो। अहिलेलाई।

~

२०१३-२०२०

नियोन बिस्तारै गान्तोकमा प्रवेश गर्‍यो, आगमनको रूपमा होइन तर जम्माको रूपमा, पहिले जहाँ आवश्यक थिएन त्यहाँ देखा पर्‍यो र त्यसपछि सतहको भाग बन्न पर्याप्त लामो समयसम्म रह्यो, जबसम्म रात आफैमा निर्भर हुन थाल्यो।

साँझ अब समान रूपमा अँध्यारो हुन छोड्यो। उज्यालो काँच र कंक्रिटमाथि त्यस्ता रङहरूमा बस्न थाल्यो, जसले न त मिल्थे, न त एकअर्कालाई हटाउँथे-आफ्नो ठाउँ समातेर, समाधान बिना।

हावा पनि त्यससँगै बदलियो-पुरानो ओसिलोपन कम भयो, र सतहहरूबीच अड्किने गन्धहरू बढे-ताप, इन्धन, प्लास्टिक, र एकपटकभन्दा बढी प्रयोग भएको तेलको गन्ध। पानी परेपछि जमिन अझै अँध्यारो हुन्थ्यो, तर लामो समयसम्म रहँदैनथ्यो, र भिजेको माटोको गन्ध चाँडै तीखो गन्धमा बदलिन्थ्यो।

भवन र पसलहरूमा काँच बढ्दै गयो-एक सतहले अर्को सतह प्रतिबिम्बित गर्ने-एउटा झ्यालले अर्को झ्याल समात्ने, अनि त्यसको पछाडि अर्को-जबसम्म गहिराइ त देखिन्थ्यो, तर दुरी भने बनेन। मानिसहरू यी प्रतिबिम्बहरूबिच हिँड्थे, र सधैँ पुरै फर्कँदैनथे-आकारहरू अलि टुक्रिन्थे, फेरि जोडिन्थे-अनुहारहरू शरीरभन्दा अलि लामो समय टिकिरहन्थे।

साजन जहाँ थियो त्यहीँ रह्यो।

पर्दाहरू स्थायी रूपमा हातमा जम्मा भए, र मानिसहरू अगाडि भन्दा तल हेर्न थाले, उनीहरूको ध्यान सडकसँग सम्बन्धित नभएका चालहरूमा केन्द्रित भयो। ती पर्दाहरूमा देखा पर्ने कुराले उनीहरूको अगाडि रहेको भन्दा बढी वजन लिन थाल्यो।

सडक पारि, एउटा भवनको झ्यालहरूमा प्लास्टिकका अर्किडहरू देखा परे, सिसा पछाडि सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएका, तिनीहरूका रङहरू एकरूप, तिनीहरूका पत्ताहरूले आकार धारण गरेका, हावाबाट प्रभावित नभएका र समयबाट अछुतो। तिनीहरूलाई केही आवश्यक थिएन र केही प्रतिक्रिया पनि दिएनन्।

मानिसहरूले देखे। तर भनेनन्।
साँचो अर्खिडहरू बिस्तारै घट्दै गए-पहिले कहिलेकाहीँ, त्यसपछि अनिश्चित, अन्ततः स्थानभन्दा संयोगमा निर्भर।

एक दिउँसो, सानो वर्षा फर्किँदा, एउटा साँचो अर्खिड त्यहीँ झ्यालमा देखा पर्‍यो। यसको पत्रहरू असमान थिए-एउटा किनार पहिल्यै पातलो हुँदै-मानौँ समय त्यसबाट गुज्रिरह्यो, जबकि वरिपरि सबै रोकिएको थियो। पानी त्यसको सतहमा जम्यो र बिना ढाँचाको बग्यो।

कसैले त्यसलाई छोएन। त्यो दिनभरि, अर्को दिनसम्म त्यहीँ रह्यो। साजनले टाढैबाट हेर्‍यो।
त्यसपछि त्यो हरायो। त्यो खाली ठाउँ केही क्षण उस्तै खाली रह्यो, अनि फेरि भरियो।

प्लास्टिकका अर्खिडहरू भने उस्तै रहे।

चुनाव जारी रह्यो, र पर्चाहरू तिनीहरूसँगै परिवर्तन भए, बाक्लो, चिल्लो, पट्याउन प्रतिरोधी, तिनीहरूको छाप तिखो र तिनीहरूको सतहहरू बढी टिकाउ हुँदै गए। अनुहारहरू स्पष्ट देखिन्थे, यद्यपि तिनीहरू उत्तिकै अस्थायी रहे।

तर तरिका उस्तै रह्यो। ती अझै पनि साजनको हातमा उस्तै तरिकाले राखिए, र साजनले अनुहार नहेरी, कागज, यसको बनावट, यसको कठोरता र यसको प्रयोगलाई ध्यान नदिई तिनीहरूलाई स्वीकार गर्‍यो।

जुलुसहरू फेरि आए—तर गाडीहरू बदलिएका-ठूला, गाढा, बढी बन्द-अझ धेरै प्रतिबिम्बित गर्ने, कम देखाउने। साइरन अपरिवर्तित रह्यो, सवारी साधनहरू अगाडि आइपुग्यो र तिनीहरू पार गरिसकेपछि पनि रोकियो।

गान्तोकले चम्कन सिक्यो। रात अब गहिरो भएन तर आफ्नो चमकलाई यथावत राख्यो, र छायाँ छोटो हुँदै गयो, बाहिर फैलिनुको सट्टा तिनीहरूलाई उत्पादन गर्ने वस्तुहरूको नजिकै रह्यो।

त्यसपछि, २०२० मा, सहर फेरि परिवर्तन भयो।

यो परिवर्तन निर्देशन मार्फत आयो, ठाउँ-ठाउँमा दोहोरिएर बानी नबनेसम्म, कोभिड-१९ शब्द व्यापक रूपमा प्रसारित भयो, वजन बढ्दै जाँदा तीक्ष्णता गुमाउन पर्याप्त मात्रामा बोलियो। सटरहरू बन्द भए र बन्द नै रहे, र सडकहरू खाली भए, मानौँ अनुपस्थिति आफै व्यवस्थित गरिएको थियो।

आवागमन घट्यो-अनि रोकियो-आवाजहरूको तह घट्दै-शान्त होइन, तर शान्तताभन्दा अलि माथि झोलिएर रह्यो।

मानिसहरू देखा पर्दा फरक देखिन्थे, अनुहारहरू मास्कले ढाकिएका थिए, सही तरिकाले लगाइएको थियो, गलत तरिकाले लगाइएको थियो, वा पटक्कै लगाइएको थिएन, बोली नरम पारिएको थियो, दुरी नापिएको थियो र त्यसपछि बिर्सिएको थियो। पसलहरू बाहिर घेराहरू कोरिएका थिए, र मानिसहरू तिनीहरू भित्र उभिएका थिए, अगाडिको ठाउँ खाली भएपछि मात्र कुराकानी बिना गतिलाई दोहोर्‍याउँदै अगाडि बढिरहेका थिए।

भित्र पस्नुअघि हातमा थमाइने, साना बोतलहरू ढोकामा देखापरे, तीखो एल्कोहोलको गन्धले क्षणभर हावा भरिदिने, हातलाई चिसो बनाउने, अनि केही क्षणमै हराउने। हातहरूले नयाँ बानी सिके, छिटो–छिटो दल्ने, मानौँ सफाइ घर्षणबाट प्रमाणित गर्न मिल्छ।

केही समयका लागि हावा सफा भयो-टाढाका डाँडाहरू पहिलेभन्दा स्पष्ट देखिन थाले—आकाश फराकिलो भयो—परिवर्तन नभए पनि-पहिले प्रयोगले ढाकेको कुरा खुल्दै।

नियन भने रोकिएन।
त्यो बलिरह्यो, खाली सडकहरूमा पनि-मानौँ उपस्थितिको कहिल्यै आवश्यकता थिएन।

साजन उस्तै रह्यो।

एउटा बन्द पसलभित्रबाट एउटा गीत बजिरह्यो, न धेरै फैलिने, न हराउने,बिना परिवर्तन दोहोरिने, मानौँ कसैले अनायास छोडेको हो

" जहा बग्छ टिस्टा रङ्गीत,त्या कञ्चनजङ्गा स्थित ..." 

भित्र, एक वृद्ध पसलेले एकपटक खोके, फेरि खोके-आवाज नसम्हाल्दै, त्यत्तिकै सुन्दै। सडकपारि, काँचभित्रका प्लास्टिक अर्किडहरू उस्तै अडिग थिए।

पछि, मानिसहरू खोपका लागि नयाँ लाइनहरूमा उभिए, बाहुला मोडेर, उपचारको प्रतीक्षामा होइन, तर पहिले नै बदलिएको कुनै अवस्थातिर फर्कने अनुमति खोज्दै।

दिनहरू बितिरहे, स्पष्ट रूपमा चिनिन नसक्ने गरी। जब आवागमन फर्कियो, त्यो सावधानीका साथ फर्कियो—पसलहरू आंशिक रूपमा खुले, त्यसपछि मात्र पूर्ण रूपमा; आवाजहरू टुक्राटुक्रामा फर्किए, अनि फेरि निरन्तर भए; ट्राफिक पनि फर्कियो, तर पहिलेको जस्तो घनत्व बिना।

प्रणाली चलिरह्यो।साजन बदलिएन। साजन हेर्दै रह्यो।

~

२०२५

सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा, गान्तोकले आफूलाई सम्भालीसकेको थियो, सम्भाल्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न नै नगरी। सतहहरू स्थिर थिए। प्रतिबिम्बहरू दोहोरिइरहेका थिए। गहिराइ आवश्यक थिएन।

सबैभन्दा माथि एउटा नयाँ मल उठ्यो। सहरको जुनसुकै ठाउँबाट देखिने, भवनहरूको बिचमा, छानामाथि, मोडहरू पछाडि, मानौँ निम्तो बिना नै हरेक दृष्टिकोणमा पस्न सिकेको हो।

राम्बोले मलतिर औंल्याएर हाँस्दै भन्थ्यो कि यो बीचको औंला जस्तो देखिन्छ, रिसले होइन तर आदतले उठाएको।

केही कोणबाट, त्यो यस्तो उपस्थितिजस्तो देखिन्थ्यो जुन हट्दैन-जहाँ आवश्यक छैन त्यहीँ देखा पर्ने, यसको काँचले देखाउनेभन्दा धेरै लुकाउने। यो त्यस्तो ध्यानजस्तो उभिएको थियो जुन हट्न सक्दैन, मानौँ शहरले केही पनि नबदलिए पनि एउटै सतहतिर फर्किरहने बानी बसालिसकेको हो। एमजी मार्ग आफ्नो धारिला किनारमा स्थिर थियो, सफा, व्यवस्थित, जहाँ मानिसहरू पहिले स्वतन्त्र रूपमा हिँड्थे, अब क्रमबद्ध रूपमा सर्थे। 

त्यसपछि तुलना भयो। उ र राम्बो त्यसभित्र जान पाउने थिएनन्। यो विचार पुष्टि खोज्दैनथ्यो-आफ्नै निश्चिततासहित आएको थियो।प्रवेशद्वारहरू खुल्ला जस्ता देखिन्थे, तर अवस्था फरक भइसकेको थियो-सफा, नियन्त्रित, नापिएको-त्यस्ता मानिसहरूलाई समेट्न नसक्ने, जस्तो ऊ थियो।

माथिको एमजी मार्गले आफ्ना तीखा किनारहरू, सफा र व्यवस्थित राखेको थियो, जहाँ पहिले मानिसहरू स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्थे तर अहिले व्यवस्थित रूपमा आवतजावत गर्छन्। र प्रवेशद्वारको बीचमा महात्मा गान्धीको पूर्ण-लम्बाइको मूर्ति स्थिर उभिएको थियो।

साजन उस्तै रह्यो, फ्लाईओभरमा। तल, उसले एउटी महिलालाई आफ्नो फोन काँध र कानको बिचमा थिचेर उभिरहेको सुने, उनको आवाज चलिरहेको थियो तर तलको बाटो चलिरहेको थिएन।

“यदि केबलकार रानीपुलबाट सुरु भएको भए, एटेन्डेन्स रेजिस्टरले अन्यथा निर्णय गर्नुभन्दा पहिले नै म पुग्न सक्थेँ ... बसलाई उही ढिलाइको बारेमा कति समयसम्म व्याख्या गरिरहने।” उसको अफिस टाढा थिएन-ऊ हिँड्न सक्थी-तर त्यो उपाय पहिले नै छोडिएको थियो। उसले रोकिएका गाडीहरूतिर हेरिन्।
“ट्राफिक त उस्तै छ,” उसले बिस्तारै भनिन्, “समयमै त केवल बहानाहरू आइपुग्छन्।” फोन सकियो। 

समय साजनभित्रबाट सूचना बिना बगिसकेको थियो। हस्पिटल डाँडामा च्यापिएको कार्डबोर्डमा बसेको त्यो केटो हराएको थिएन-तर उही रूपमा बाँकी पनि थिएन। तर उसले अब पहिलेको जस्तो रूप धारण गरेको छैन। उसको कपाल पातलो भएको थियो र त्यसपछि सेतो भएको थियो। उसको अनुहार साँघुरो भएको थियो। रेखाहरू गहिरो भएका थिए। उसको हातले पहिले जस्तै गति बोकेको थियो, तर ढिलो। 

दुई भवनहरूका बिचमा, एउटा साँघुरो खाडल थियो। सुरुमा, यो चमकको रूपमा देखिन्थ्यो। त्यसपछि यो रेखामा स्पष्ट भयो, कञ्चनजङ्गाको टुक्रा, चाँदीमय र स्थिर, जुन ठाउँले यसलाई अस्तित्वमा राख्न अनुमति दियो।

त्यसलाई हेर्दै, साजनले आफ्नो कपडाको थैलीभित्र हात हाल्यो र मोडिएको नोट निकाल्यो। समयसँगै कागज नरम भइसकेको थियो-किनारहरू घिस्रिएका, र पुराना मोडहरू त्यहीँ अडिग जहाँ बारम्बार थिचिएका थिए। त्यसमा छापिएको पहाड सीमित थियो-स्याही र सिमानाभित्र बन्द। उसले त्यसलाई माथि उठायो। हावा पहिले कागजमा आयो। त्यो उसका औँलाबीच हल्का काँप्यो। उसले हात मिलायो-एकपटक। फेरि। छापिएको पाहाड र टाढाको रेखा एकै ठाउँमा आएसम्म।

एक क्षणका लागि, तिनीहरू समरूप भए। कागज काँपिरह्यो। पहाड भने अचल रह्यो। उसले त्यसलाई आवश्यकभन्दा अलि लामो समय समातिरह्यो-त्यो चाल बिस्तारै उसमा बस्दै, मानौँ कहिल्यै अरू कसैको थियो। हात तुरुन्त तल झरेन। जब झर्‍यो, सावधानीका साथ। नोट पुरानै मोडमा मोडियो। दुई भवनबिचको रेखा पहिले नै हराउन थालिसकेको थियो। उसले त्यसलाई पछ्याएन।

कतै, निर्देशन बिना -

“हे मेरे साजन, साजन, साजन, साजन…” हे मेरो प्रिय, प्रिय, प्रिय, प्रिय …

"इश्क मे जीना है, इश्क मे मरना है..." मायामा  बाँच्नु छ, मायामा मर्नु छ।

त्यो आवाज रहेन तर शहरमा नयाँ गफ हुनथाल्यो। अब कोही नयाँ आयो। एउटा मान्छे जसले लट्ठी बोकेर चेतावनी नदिई प्रहार गर्‍यो। उसलाई पहिले नै नाम दिइसकेको थियो, आशिकी।

साजन उस्तै रह्यो, र गान्तोकमा भवनहरू निरन्तर उठिरहे-पुग्नका लागि होइन, दोहोर्‍याउनका लागि-मानौँ कहिल्यै त्यससम्म नपुगी नै प्रत्येक नयाँ उचाइले काँच र कङ्क्रिटमा कञ्चनजङ्गाको आकार अभ्यास गरिरहेको छ।

~

पुनश्च

• गान्तोकमा एक पटक र्‍याम्बो थियो। फिल्मको जस्तो होइन। कोही सानो, स्थानीय र बारम्बार सम्झिने।
• खण्डाला भन्ने ठाउँ छ । यो नक्सामा देखिँदैन। मानिसहरू भेला हुन्छन्, सुत्छन्, गायब हुन्छन् र फर्कन्छन्। सबैलाई थाहा छ यो कहाँ छ। कसैले औँल्याउँदैन।
• पहिलेको सय रुपैयाँको नोटमा कञ्चनजङ्गा हिमाल थियो। डिजाइन परिवर्तन भयो। नोट रह्यो। पाहाड रह्यो।