सिक्किमको सांस्कृतिक सम्पदाको पूर्व-संरक्षण

सांस्कृतिक सम्पदा भन्नाले एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएका भौतिक वस्तुहरू, परम्परा, विश्वास तथा अभ्यासहरूको विरासतलाई बुझिन्छ। यसअन्तर्गत स्मारक, हस्तलिखित ग्रन्थ, मूर्तिकला, चित्रकला तथा ऐतिहासिक कलाकृतिजस्ता मूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका साथै लोककथा, संस्कार, रीतिरिवाज, मौखिक परम्परा तथा प्रदर्शनकारी कलाजस्ता अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा पनि पर्दछन्। यी सबै पक्षहरूले कुनै पनि समाजका सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन् । सांस्कृतिक सम्पदा समुदायहरूलाई उनीहरूको विगतसँग जोड्ने मात्र होइन तर उनीहरूको परिचय र सांस्कृतिक निरन्तरताको भावनालाई पनि बलियो बनाउँछ। त्यसकारण, यो सम्पदाको संरक्षण गर्नु सांस्कृतिक विविधता कायम राख्न र भावी पुस्ताहरूले उनीहरूभन्दा पहिले आएकाहरूका उपलब्धिहरू, परम्पराहरू र अनुभवहरूबाट सिक्न र त्यसलाई व्यवस्थित राख्न जारी राख्न सकून् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ।

सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र व्याख्या गर्ने प्रक्रियामा सङ्ग्रहालयहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। सङ्ग्रहालय सङ्गृहित सामग्रीहरू मार्फत, मानिसहरूले दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने वस्तुहरू, विभिन्न कालखण्डका कलात्मक अभिव्यक्तिहरू, र मानव सभ्यतालाई आकार दिने प्राविधिक र सांस्कृतिक विकासहरूको बारेमा अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्छन्। यी सङ्ग्रहहरूको संरक्षण र प्रदर्शन गरेर, सङ्ग्रहालयहरूले विगत र वर्तमानलाई जोड्छन्, जसले गर्दा मानिसहरूलाई इतिहासले समकालीन समाजलाई कसरी प्रभाव पारिरहेको छ भनेर अझ राम्रोसँग बुझ्न अनुमति दिन्छ।

सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र व्याख्या गर्ने प्रक्रियामा सङ्ग्रहालयहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

सङ्ग्रहालयमा सङगृहित वस्तु वा विषयको दीर्घकालीन संरक्षण प्रभावकारी संरक्षण अभ्यासहरूमा निर्भर गर्दछ। सङ्ग्रहालयको सन्दर्भमा संरक्षण भन्नाले सांस्कृतिक सम्पदाको सुरक्षा गर्न गरिने सबै प्रकारका उपाय तथा कार्यहरूलाई जनाउँछ। सामान्यतः संरक्षण प्रक्रियालाई तिनवटा परस्परपूरक दृष्टिकोणमा विभाजन गरिन्छ—पूर्व-संरक्षण, उपचारात्मक संरक्षण र पुनर्स्थापना । उपचारात्मक संरक्षण र पुनर्स्थापनामा क्षतिग्रस्त वस्तुहरूको प्रत्यक्ष उपचार समावेश भए तापनि, निवारक संरक्षण यो हुनु अघि नै बिग्रनबाट बचाउँन वा कम गर्नमा केन्द्रित हुन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य वस्तुको वर्तमान अवस्थालाई सुरक्षित राख्नु, त्यसको क्षयीकरणको गति कम गर्नु तथा खर्चिलो र प्रायः अपरिवर्तनीय पुनर्स्थापना उपचारको आवश्यकता घटाउनु हो। त्यसकारण, निवारक संरक्षणले वस्तुलाई प्रत्यक्ष रूपमा परिवर्तन गर्नुको सट्टा उपयुक्त वातावरणीय अवस्थाहरू सिर्जना गर्ने र कायम राख्ने कुरामा जोड दिन्छ। सङ्ग्रहालयका सङ्ग्रह वरिपरिको वातावरणलाई उचित ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न सकेमा वस्तुको मौलिकता र अखण्डता कायम राख्दै तिनको उपयोगी आयु उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ।

सबै सांस्कृतिक वस्तुहरू समयसँगै अनिवार्य रूपमा बिग्रन्छन्। यद्यपि, क्षय हुने दर र हद बाह्य वातावरणीय र मानवीय कारकहरूबाट धेरै प्रभावित हुन्छन्, जसलाई सामूहिक रूपमा क्षयीकरणका कारकहरू भनेर चिनिन्छ। यी कारकहरूले सङ्ग्रहालय सङगृहित कुराहरूका लागि प्राथमिक जोखिमहरू प्रतिनिधित्व गर्दछ यसमा भौतिक बल, चोरी तथा तोडफोड, आगलागी, पानी, कीरा तथा अन्य हानिकारक जीव, प्रदूषक पदार्थ, प्रकाश, अनुपयुक्त तापक्रम, अनुपयुक्त सापेक्षिक आर्द्रता तथा वियोजन पर्दछन्।- वियोजन भन्नाले वस्तुसँग सम्बन्धित सूचना हराउनु वा वस्तु र त्यससम्बन्धी अभिलेख/दस्तावेजबीचको सम्बन्ध टुट्नु हो। यी जोखिमहरू बुझ्नु निवारक संरक्षण प्रक्रियाका लागि आधारभूत छ किनभने यसले सङ्ग्रहालयहरूलाई सम्भावित खतराहरू चिन्न र अपरिवर्तनीय क्षति हुनु अघि उपयुक्त उपायहरू ग्रहण गर्न सक्षम बनाउँछ।

पूर्व-संरक्षक कार्यको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको वस्तुहरू कुन सामग्रीबाट बनेका छन् भन्ने बुझ्नु हो। विभिन्न सामग्रीहरूले वातावरणीय अवस्थाहरूमा फरक-फरक प्रतिक्रिया दिन्छन् र त्यसैले उनीहरूलाई हेरचाहका लागि फरक-फरक विधिहरू चाहिन्छ। सङ्ग्रहालयका वस्तुहरूलाई सामान्यतया जैविक र अजैविक सामग्रीमा वर्गीकरण गरिन्छ। जैविक सामग्री, जस्तै काठ, कागज, छाला, कपडा, हड्डी र हात्तीको दाँत, जीवित जीवहरूबाट उत्पत्ति हुन्छन् र सामान्यतया बढी संवेदनशील हुन्छन्।। यसको विपरित, ढुङ्गा, सिरेमिक, गिलास र धातुहरू सहित अजैविक सामग्रीहरूलाई फरक संरक्षण रणनीतिहरू आवश्यक पर्दछ। वस्तुको भौतिक संरचनालाई सही रूपमा पहिचान गर्नाले संरक्षकहरूलाई यसको जोखिमहरूको भविष्यवाणी गर्न र उपयुक्त निवारक उपायहरू विकास गर्न अनुमति दिन्छ।

पूर्व-संरक्षक कार्यको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको वस्तुहरू कुन सामग्रीबाट बनेका छन् भन्ने बुझ्नु हो। विभिन्न सामग्रीहरूले वातावरणीय अवस्थाहरूमा फरक-फरक प्रतिक्रिया दिन्छन् र त्यसैले उनीहरूलाई हेरचाहका लागि फरक-फरक विधिहरू चाहिन्छ।

पूर्व-संरक्षण मूलतः जोखिम व्यवस्थापनको प्रक्रिया हो, जसको उद्देश्य ठुलो क्षति हुनुअघि नै क्षयीकरणका कारकहरूको प्रभावलाई न्यून गर्नु हो। जोखिम व्यवस्थापनको व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको एउटा दृष्टिकोणमा पाँचवटा क्रमिक तहहरू हुन्छन्—जोखिमबाट बच्ने, रोकथाम गर्ने/अवरुद्ध गर्ने , चिन्ने, प्रतिक्रिया दिने र पुनःप्राप्ति गर्ने। यी तहहरू न्यूनतम हस्तक्षेपदेखि अधिकतम हस्तक्षेपसम्मको क्रममा व्यवस्थित गरिएका छन्। यसले क्षति भइसकेपछि त्यसको उपचार गर्नुभन्दा क्षति हुनै नदिनु बढी उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। उदाहरणका लागि, संग्रहालय भवनभित्र धूम्रपान गर्न निषेध गरेर आगलागीको जोखिमलाई पहिलो चरणमै टार्न सकिन्छ। आगो प्रतिरोधी ढोका तथा अग्निनियन्त्रण उपकरण जडान गरेर आगलागीको जोखिमलाई रोक्न/अवरुद्ध गर्न सकिन्छ। धुवाँ तथा तापक्रम पहिचान गर्ने उपकरण प्रयोग गरेर आगलागीको सम्भावनालाई चिन्न सकिन्छ। राम्रोसँग तयार पारिएका आपत्कालीन कार्यविधिमार्फत आगलागी भएको अवस्थामा प्रतिक्रिया दिन सकिन्छ। अन्ततः, क्षति भइसकेपछि मात्र अन्तिम उपायका रूपमा संरक्षणसम्बन्धी उपचार गरेर वस्तुको पुनःप्राप्ति गर्न सकिन्छ। क्षयीकरणका सबै कारकहरूमा यी सिद्धान्तहरू लागू गर्नु नै पूर्व-संरक्षणको आधार हो। यसले संग्रहालयहरूलाई आफ्ना सङ्ग्रहहरूलाई व्यवस्थित, दिगो तथा लागत–प्रभावकारी तरिकाले संरक्षण गर्न सक्षम बनाउँछ।

पूर्व-संरक्षणका प्रमुख उपायहरूमध्ये कलाकृति वरिपरिको वातावरणमा रहेको तापक्रम, सापेक्षिक आर्द्रता तथा प्रदूषक पदार्थहरूको नियमित निगरानी गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसका साथै वस्तुहरूको अभिलेखीकरण/दस्तावेजीकरण, उचित तरिकाले वस्तु सम्हाल्ने प्रक्रिया, धुलो हटाउने तथा सफा गर्ने जस्ता नियमित मर्मतसम्भार, सङ्ग्रहको पुनःव्यवस्थापन, अभिलेखीय भण्डारण, एकीकृत कीट व्यवस्थापन, आपत्कालीन अवस्थाका लागि तयारी तथा प्रतिक्रिया, वस्तु सम्हाल्ने उचित कार्यविधि र जोखिमपूर्ण/हानिकारक पदार्थहरूको व्यवस्थापन पनि पूर्व-संरक्षणका महत्त्वपूर्ण पक्षहरू हुन्।

सिक्किममा पूर्व-संरक्षण किन महत्त्वपूर्ण छ?

पूर्व-संरक्षणले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र सम्पदाको संरक्षण गर्दछ, यसलाई बिग्रनबाट जोगाउँछ, क्षतिग्रस्त कलाकृतिहरूको पुनर्स्थापना र स्थिरीकरण गर्दछ, र यो एक महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो जसले सांस्कृतिक सम्पदाहरूको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्दछ। सिक्किममा विभिन्न समुदायका आदिवासी कलाकृतिहरू जस्ता दुर्लभ वस्तुहरू छन्। धेरै वस्तुहरू अपरिवर्तनीय छन्, जस्तै धार्मिक पाण्डुलिपिहरू, थाङ्काहरू, धार्मिक साङ्गीतिक वाद्ययन्त्रहरू, दैनिक उपकरणहरू, भौतिक संस्कृति र अन्य आदिवासी वस्तुहरू। यी मध्ये केही वस्तुहरू अब प्रयोगमा छैनन् र अब उत्पादन पनि हुँदैनन्।

सिक्किममा सामना गर्नुपर्ने समस्याहरूमा मनसुनी आर्द्रता, ढुँडी लाग्ने, किरा, कालो धुलो, उच्च भूकम्पीय र आगलागीको जोखिम समावेश छ जसले सङ्ग्रहलाई खतरामा पार्छ र क्षति पुर्‍याउँछ। सिक्किमका मानिसहरूले ड्राई क्लिनिङ, समय-समयमा मर्मतसम्भार, वस्तुहरूको दस्तावेजीकरण र किराहरूबाट जोगाउने जस्ता सरल चरणहरू प्रयोग गरेर आफ्ना सांस्कृतिक सम्पदाको हेरचाह गर्न पूर्व-संरक्षण प्रयोग गर्न सक्छन्। राम्रोसँग संरक्षित मठ, सङ्ग्रहालय र सम्पदा स्थलहरूले आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्छन् र शैक्षिक अवसरहरू प्रदान गर्छन्, जसले राज्यको अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक जागरूकतामा योगदान पुर्‍याउँदछ

सिक्किममा प्राचीन गुम्बाहरू, हस्तलिखित ग्रन्थहरू, थाङ्का चित्रहरू, मूर्तिकलाहरू तथा परम्परागत कलाकृतिहरू पाइन्छन्। यस क्षेत्रको आर्द्र जलवायु, भारी वर्षा तथा तापक्रममा हुने परिवर्तनका कारण यी सम्पदाहरू क्षयीकरणको जोखिममा रहेका छन्। पूर्व-संरक्षणअन्तर्गत उपयुक्त भण्डारण अवस्था कायम राख्ने, आर्द्रता नियन्त्रण गर्ने, पर्याप्त हावाप्रवाह सुनिश्चित गर्ने तथा सङ्ग्रहहरूको नियमित सफाइ र निगरानी गर्ने कार्यहरू पर्दछन्, जसबाट ढुँडी, किरा तथा मुसाजस्ता जीवहरूबाट हुन सक्ने क्षतिलाई रोक्न सकिन्छ। पूर्व-संरक्षणमा भूकम्प, बाढी तथा पहिरोजस्ता यस क्षेत्रमा सामान्य रूपमा देखिने प्राकृतिक विपद्हरूको प्रभावलाई कम गर्न विपद्-पूर्वतयारीका उपायहरू पनि समावेश हुन्छन्। पुनर्स्थापनाको तुलनामा पूर्व-संरक्षण अधिक लागत–प्रभावकारी हुन्छ।

सिक्किमको गान्तोकस्थित नामग्याल इन्स्टिच्युट अफ टिबेटोलोजीमा अभ्यास गरिएको पूर्व-संरक्षण

सिक्किमको एउटा महत्त्वपूर्ण सङ्ग्रहालय नामग्याल इन्स्टिच्युट अफ टिबेटोलोजी हो। यसमा पुराना थाङ्का चित्रहरू, मूर्तिहरू, धर्मशास्त्रहरू, सिक्काहरू र धेरै ऐतिहासिक कलाकृतिहरूको सङ्ग्रह छ। तिनीहरू राज्यका साथै तिब्बत, नेपाल र भुटान जस्ता छिमेकी देशहरूबाट आएका हुन्। सङ्ग्रहालयमा सापेक्षिक आर्द्रता र तापक्रम नियमन र अनुगमन गरेर निवारक संरक्षण पनि प्रयोग गरिन्छ। सङ्ग्रहालयमा डिह्युमिडिफायर जडान गरिएको छ र केही दिनहरूमा प्रयोग गरिन्छ। र्‍याकहरू जमिनबाट एक फिट माथि राखिएका छन्। पाण्डुलिपिहरू भएका केही बक्सहरूमा किराहरू टाढा राख्न ल्वाङ जस्ता प्राकृतिक जडीबुटीहरूको झोलाहरू छन्। थाङ्का चित्रहरूलाई प्राकृतिक प्रकाशबाट टाढा राखिन्छ, किनभने प्रकाशले चित्रहरूमा क्षति पुर्‍याउँछ। संग्रहालयको सङ्ग्रहलाई राम्रोसँग हेरचाह तथा संरक्षण गरिएको छ। 

सिक्किम राज्य सङ्ग्रहालय र अभिलेखागारमा (सिक्किम स्टेट म्युजियम एन्ड आर्काइभ्समा) संरक्षण कार्यशालाहरू

सिक्किम राज्य संग्रहालय तथा अभिलेखागारले राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पत्ति संरक्षण प्रयोगशाला (NRLC) , टाटा ट्रस्टको कला संरक्षण पहल र हिमालयन इन्स्टिच्युट फर हेरिटेज एन्ड आर्ट कन्जरभेसन (HIMSHACO) जस्ता संरक्षणसम्बन्धी संस्थाहरूसँगको सहकार्यमा संरक्षणसम्बन्धी विभिन्न कार्यशालाहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ । सहकार्यमा र सिक्किम सरकारको सहभागितामा अक्टोबर २०२४ देखि जनवरी २०२५सम्म तिन महिनाको तालिम कार्यशाला सञ्चालन गरेको थियो। उक्त कार्यशाला सांस्कृतिक भौतिक सम्पदा तथा वास्तुकलात्मक सजावटको पूर्व-संरक्षण विषयमा केन्द्रित थियो। । कार्यशालाले सङ्ग्रहालयका कर्मचारीहरू, विद्वानहरू र विभिन्न गुम्बाका विभिन्न भिक्षुहरूलाई प्रशिक्षण दियो।

री-अर्ग विधि

पुनःव्यवस्थापन, जसलाई री-अर्ग विधि पनि भनिन्छ, पूर्व-संरक्षणको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। यो सांस्कृतिक तथा सम्पदा सङ्ग्रहसँग काम गर्ने व्यक्तिहरूलाई उनीहरूले प्रयोग गरिरहेका वर्तमान भण्डारण कक्षहरूलाई उपलब्ध स्रोत–साधनको प्रयोग गरी चरणबद्ध रूपमा पुनःव्यवस्थित गर्न सहयोग गर्ने विधि हो।

सिक्किम राज्य अभिलेखागारको आरक्षित भण्डारणको पुनःव्यवस्थापन

पुनःव्यवस्थापन गरिनुभन्दा पहिले, भण्डारण क्षेत्रमा धेरै समस्याहरू थिए जुन सांस्कृतिक विरासत रहेका वस्तुहरू र ठाउँको समग्र अवस्थाका लागि हानिकारक थिए। भण्डारण क्षेत्र गम्भीर रूपमा जीर्ण तथा अव्यवस्थित अवस्थामा रहेको थियो। ढुँडी र किराको प्रकोप, उच्च आर्द्रता, अनुचित भण्डारण अभ्यासहरू, र मर्मतसम्भारको अभाव एकसाथ विद्यमान भएकाले सङ्ग्रहमा रहेका वस्तुहरूका लागि गम्भीर जोखिम उत्पन्न भएको थियो। सङ्ग्रहको उचित हेरचाहका लागि ठाउँ पुनर्स्थापित गर्न, वस्तुहरूको संरक्षण गर्न र व्यवस्थित, राम्रोसँग मर्मत गरिएको वातावरण स्थापना गर्न तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक भएको थियो।

भण्डारण क्षेत्रको पुनःव्यवस्थापनपछिका सुधारहरू

सबै वस्तुहरूलाई राम्रोसँग सफा गरी, प्याकेजिङ गरेर तथा भौतिक क्षतिबाट जोगाउन उपयुक्त आधारसहित भण्डारण गरिएको थियो। एक्जस्ट फ्यान जडान गरेपछि सापेक्षिक आर्द्रता ९० प्रतिशतबाट घटाएर ६० प्रतिशतमा ल्याइएको थियो। अहिले भण्डारण क्षेत्रलाई यसरी व्यवस्थित गरिएको छ जहाँ वस्तुहरूलाई सजिलै पाउन र चिन्न सकिन्छ। ढुँडी र किराले प्रभावित भित्तालाई कीटाणुरहित गरिएको छ, जसले प्रदूषणको स्रोत हटाउँछ र स्वस्थ भण्डारण वातावरण सुनिश्चित गर्दछ। अहिले भुइँमा कुनै पनि वस्तुहरू भण्डारण गरिएको छैन। भण्डारण कक्ष अहिले सफा र राम्रोसँग मर्मत गरिएको देखिन्छ। भण्डारण क्षेत्रको स्थानलाई अधिकतम उपयोग हुने गरी व्यवस्थित गरिएको छ, जसबाट उपलब्ध भण्डारण क्षमताको अझ प्रभावकारी प्रयोग सम्भव भएको छ। यसले वस्तुहरूमा पहुँच सहज बनाउनुका साथै भविष्यमा नयाँ वस्तुहरू थप्नका लागि पनि पर्याप्त स्थान उपलब्ध गराएको छ। सङ्ग्रहका लागि उपयुक्त अवस्था कायम राख्न अहिले तापक्रम र सापेक्षिक आर्द्रता दुवैको दैनिक निगरानी गरिन्छ।  सिक्किम राज्य अभिलेखागार र सङ्ग्रहालयको आरक्षित भण्डारण क्षेत्रको पुनःव्यवस्थापनले भण्डारण क्षेत्रलाई सामग्रीहरूका लागि राम्रोसँग मर्मत गरिएको, व्यवस्थित र सुरक्षित वातावरणमा सफलतापूर्वक रूपान्तरण गरेको छ।

प्रदर्शनी र जागरूकता

कार्यशालाका क्रममा आयोजना गरिएको प्रदर्शनीले तालिम अवधिमा अपनाइएका पूर्व-संरक्षणका उपायहरूलाई प्रस्तुत गर्दै पूर्व-संरक्षणको महत्त्वबारे जागरुकता अभिवृद्धि गरेको थियो।

तालिमबारे प्रतिबिम्बित विचारहरू

संस्कृति र परम्पराले समृद्ध सिक्किमजस्तो क्षेत्रमा भौतिक सम्पदाले हाम्रो पहिचान निर्माण गर्न तथा हाम्रो इतिहास संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यस तालिमले हाम्रो सांस्कृतिक भौतिक सम्पदाको संरक्षणमा पूर्व-संरक्षणको महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको थियो। यस क्रममा हामीलाई हाम्रो सम्पदाको मूल्य, दस्तावेजीकरणको महत्त्व तथा हाम्रा कलाकृतिहरूका लागि खतरा उत्पन्न गर्ने विभिन्न क्षयीकरणका कारकहरूबारे जानकारी दिइयो। साथै, विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा पूर्वतयारीमार्फत यस्ता जोखिमहरूलाई कम गर्ने उपायहरूबारे पनि सिकाइयो। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यी जोखिमहरूको सामना गर्न अपनाउन सकिने व्यावहारिक उपायहरू हामीले सिक्यौँ।

यस पाठ्यक्रमले प्रभावकारी पूर्व-संरक्षणका अभ्यासहरू कार्यान्वयन गर्न आवश्यक ज्ञान र सीप प्रदान गरेको थियो। सुख्खा सफाइ, प्याकेजिङ, पुनःव्यवस्थापन तथा वातावरणीय नियन्त्रणजस्ता सरल उपायहरूले सिक्किम स्टेट म्युजियम एन्ड आर्काइभ्समा रहेका कलाकृतिहरूको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याएका छन्। प्रशिक्षण कार्यक्रम मार्फत हामीले विज्ञानको आधारभूत कुराहरू, सिक्किमको इतिहास, वातावरणीय अध्ययन, कागजको निवारक संरक्षण, फोटोग्राफिक सामग्री र कपडाहरू आदिको पूर्व-संरक्षणबारे ज्ञान प्राप्त गर्‍यौँ। हामीले फोटोग्राफी र फोटोग्राफिक दस्तावेजीकरण, सङ्ग्रहालयका वस्तुहरू सम्हाल्ने तरिका, री-अर्ग प्रक्रिया, विपद् तथा जोखिमसम्बन्धी पूर्वतयारी, जोखिमको मूल्याङ्कन तथा व्यवस्थापन र प्रदर्शनी स्थापना गर्ने प्रक्रियाबारे पनि सिक्यौँ। हामीले हस्तकला तथा हस्तकला निर्देशनालय, भारतीय वनस्पति सर्वेक्षण संस्थान, नामग्याल इन्स्टिच्युट अफ टिबेटोलोजी, इन्चे गुम्बा र त्सुक्लाखाङ रोयल प्यालेस गुम्बाको क्षेत्रीय भ्रमण गर्‍यौँ जसले हाम्रो सम्पदाको ज्ञान र बुझाइलाई गहिरो बनायो। प्रशिक्षणको अन्त्यमा, हामी सबैले सिक्किम राज्य सङ्ग्रहालयमा आरक्षित भण्डारणको पुनर्गठन गर्न एउटा टोलीको रूपमा मिलेर काम गर्‍यौँ। तालिमको समापन सहभागीहरूद्वारा आफ्ना प्रस्तुति तथा अनुभव–प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्ने र सिक्किमका जनतामा पूर्व-संरक्षणसम्बन्धी जनजागरुकता अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले एउटा प्रदर्शनीको संयोजन गर्ने कार्यसँगै भयो।

सिक्किमका लागि पूर्व-संरक्षण रणनीतिहरू

सिक्किममा रोकथाम संरक्षण रणनीतिहरूले राज्यको सांस्कृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षण सुनिश्चित गर्न वैज्ञानिक संरक्षण विधिहरूलाई रैथाने ज्ञान र सक्रिय समुदायको सहभागितासँग जोड्नु पर्छ। उचित हावाप्रवाह, आर्द्रता नियन्त्रण तथा उपयुक्त भण्डारण सामग्रीको प्रयोगमार्फत स्थिर वातावरणीय अवस्था कायम राख्नु अत्यावश्यक हुन्छ, विशेष गरी पाण्डुलिपि, कपडा, चित्रकला र काठका कलाकृतिहरूका लागि जुन सिक्किमको आर्द्र हावापानी र लामो मनसुनी मौसमले गर्दा अत्यधिक जोखिममा छन्। कम लागतमा अपनाउन सकिने पूर्व-संरक्षणका उपायहरू, जस्तै सुधारिएको हावाप्रवाह प्रणाली, आर्द्रता घटाउने उपकरण, एक्जस्ट फ्यान, सिलिका जेलजस्ता ओस सोस्ने सामग्री, तापक्रम तथा सापेक्षिक आर्द्रताको नियमित निगरानी र मौसमअनुसारको मर्मतसम्भार तालिका प्रभावकारी हुन सक्छन्। उपयुक्त अवस्थामा वस्तुहरूलाई कहिलेकाहीँ घाममा सुकाउने कार्यले पनि ढुसीको वृद्धि तथा चिस्यानका कारण हुने क्षयीकरणलाई कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। नियमित सफाई, एकीकृत कीट व्यवस्थापन, र आवधिक अवस्था मूल्याङ्कनले किरा, मुसा, ढुँडी र अन्य जैविक एजेन्टहरूबाट हुने क्षतिलाई रोक्न मद्दत गर्दछ।

सिक्किममा पूर्व-संरक्षणको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको रैथाने र परम्परागत ज्ञान प्रणालीलाई आधुनिक संरक्षण अभ्यासहरूसँग एकीकरण गर्नु हो। परम्परागत समुदायहरूले लामो समयदेखि चुनौतीपूर्ण मौसमी परिस्थितिहरूको बावजुद पवित्र वस्तुहरू, कपडाहरू, पाण्डुलिपिहरू र धार्मिक कलाकृतिहरूको संरक्षणका लागि प्रभावकारी विधिहरू विकास गरेका छन्। मौसमअनुसार गरिने मर्मतसम्भारसम्बन्धी अनुष्ठान तथा पवित्र वस्तुहरू सम्हाल्ने परम्परागत विधिहरूजस्ता अभ्यासहरू पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका छन् र आज पनि सम्पदा संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। संरक्षण विशेषज्ञहरूले सिफारिस गरेका वैज्ञानिक दृष्टिकोणहरू समावेश गर्दै सांस्कृतिक रूपमा जरा गाडेका संरक्षण अभ्यासहरूलाई प्रोत्साहन गर्नाले सन्तुलित र दिगो रणनीति प्रदान गर्दछ।

समुदायमा आधारित संरक्षण सिक्किमको सम्पदाको संरक्षणका लागि अर्को प्रमुख दृष्टिकोण हो। भिक्षु, हेरचाहकर्ता, स्थानीय कारीगर र वरपरका समुदायहरूले गुम्बा, मन्दिर र अन्य सम्पदा स्थलहरूको जीवित संरक्षकको रूपमा काम गर्छन्। निर्णय लिने र संरक्षण अभ्यासहरूमा उनीहरूको सक्रिय सहभागिताले संरक्षणलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ किनभने उनीहरूसँग सङ्ग्रहमा रहेका वस्तुहरू, तिनका सामग्री, धार्मिक तथा अनुष्ठानिक महत्त्व र परम्परागत हेरचाहका विधिहरूबारे गहिरो ज्ञान हुन्छ। संरक्षण विशेषज्ञहरू, अनुसन्धान संस्थाहरू, संरक्षण प्रयोगशालाहरू र भिक्षु समुदायहरू माझको सहकार्यले संरक्षण प्रयासहरूलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ। संरक्षण विशेषज्ञहरूले वैज्ञानिक ज्ञान, प्राविधिक मार्गदर्शन र उपयुक्त संरक्षण विधिहरू योगदान गर्दा, स्थानीय समुदायहरूले हेरचाहका परम्परागत अभ्यासहरू, मौसमी वातावरणीय परिवर्तनहरू, सामग्री प्रयोग र धार्मिक रीतिरिवाजहरूमा बहुमूल्य अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्छन्, जुन सबै सांस्कृतिक रूपमा संवेदनशील संरक्षण योजनाहरू विकास गर्न आवश्यक छन्।

सम्पदाको दिगो संरक्षणका लागि क्षमता अभिवृद्धि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। भिक्षुहरू, सङ्ग्रहालयका कर्मचारीहरू, हेरचाहकर्ताहरू, कारीगरहरू र स्थानीय समुदायहरूलाई निवारक संरक्षण प्रविधिहरू, वस्तुहरू सम्हाल्ने उचित विधि, वातावरणीय अनुगमन, आपतकालीन तयारी र दस्तावेजीकरण अभ्यासहरूको ज्ञान बढाउन विशेष तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। सांस्कृतिक सम्पदा तथा पूर्व-संरक्षणको महत्त्वलाई उजागर गर्ने जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्नुपर्छ, जसबाट सम्पदा संरक्षणप्रति समुदायको जिम्मेवारी अझ बढाउन सकिन्छ।

डिजिटल संरक्षण पहलहरूले सिक्किमको सांस्कृतिक सम्पदाका लागि थप सुरक्षा प्रदान गर्दछ। फोटोग्राफिक दस्तावेजीकरण, सङ्ग्रहहरूको डिजिटल सूचीकरण, भित्तेचित्र, मूर्तिकला, पाण्डुलिपि र वास्तुकला सुविधाहरूको विस्तृत दस्तावेजीकरण, साथै मौखिक इतिहास र परम्परागत ज्ञानको अभिलेखीकरणले स्थायी अभिलेख निर्माण गर्छ जसले प्रकोप, चोरी, वा भौतिक क्षतिको घटनामा अनुसन्धान, पुनर्स्थापना र पुन: प्राप्तिलाई समर्थन गर्न सक्छ।

सिक्किममा पूर्व-संरक्षणको अभिन्न अङ्गका रूपमा विपद्-पूर्वतयारीलाई समावेश गर्नुपर्छ, विशेष गरी किनभने यो राज्य भूकम्प, पहिरो, बाढी र आगलागीको उच्च जोखिममा छ। हिमाली क्षेत्रका धेरै गुम्बा र सम्पदा संरचनाहरूले यस्ता विपद्का कारण उल्लेखनीय क्षति बेहोरेका छन्। त्यसैले विपद् आउनुअघि सङ्कलन गरिएका वस्तुहरूको विस्तृत दस्तावेजीकरण आवश्यक छ। सम्पदा भवनहरूको संरचनात्मक स्थिरता सुनिश्चित गर्न नियमित रूपमा निरीक्षण र मर्मत गरिनुपर्छ, जबकि सर्ट सर्किट जस्तो समस्या रोक्न विद्युतीय प्रणालीहरू बारम्बार जाँच गरिनुपर्छ। गुम्बा र सम्पदा भवनहरूभित्र खुला बत्ती र मैनबत्तीहरूको प्रयोगमा पनि सावधानी अपनाउनुपर्छ। सङ्ग्रहालयहरू, गुम्बाहरू र अन्य सम्पदा स्थलहरूमा आगो निभाउने उपकरण, बालुवा बाल्टिन र अन्य आधारभूत अग्नि नियन्त्रक उपकरणहरू सजिलै उपलब्ध हुनुपर्छ, र कर्मचारीहरूले आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रक्रियाहरूमा तालिम प्राप्त गर्नुपर्छ। सम्पदा भवनहरूको उचित मर्मतसम्भार र सुरक्षित भण्डारण र प्रदर्शन प्रणालीहरूसँगै विपद् पूर्वतयारी र आपतकालीन प्रतिक्रिया योजनाहरू विकास गर्नाले सिक्किमको सांस्कृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षणलाई निकै सुदृढ बनाउन सकिन्छ।

ग्रन्थसूची

• https://www.sikkim.gov.in/departments/forest-environment-and-wildlife-department/biodiversity 
• https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/vacuum-sealing
• ICCROM
• RE-ORG: A Method to Reorganize Museum Storage, ICCROM
• https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-art-reduces-stress-major-scientific-study 
• https://www.fieldmuseum.org/science/research/area/conserving-collections/preventive-conservation
• https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/agents-deterioration.html
• Preventive Conservation for Museums International Museum Academy Myanmar https://www.britishcouncil.org.mm/sites/default/files/toolkit_preventive_conservation_for_museums_final_web_english_372020.pdf
• https://www.unesco.org/en/query-list/c/cultural-heritage