चुलाले जोगाएका यादहरू: पूर्वी हिमालयको भान्साको पारिस्थितिकी

बाँचिरहने बास्ना

"आमा छ्या, कस्तो गनाएको!"

एकछिनमै नाटकीय घृणा देखाउँदै मैले नाक खुम्च्याउँदै मुख फर्काएँ। ओठ बटारिए, आँखा अलिकति रसाए। भान्सामा पाइला राख्नासाथ तिखो, गन्ध मेरो नाकमै ठोक्कियो। माटोको चुल्होनजिकको अँध्यारो कुनामा पातले बेरिएको एउटा कालो पोको थियो, र त्यसको छेउमा आमा उभिनुभएको थियो। त्यो चर्को गन्धको बाफले आमालाई केही फरक परेको थिएन। मेरो नाटक देखेर उहाँले मुन्टो उठाउनुभयो, अनि अनुहारमा न्यानो, सबै थाहा भएको मुस्कान फैलियो। अभ्यस्त र स्थिर हातले उहाँले न्यानो पातहरू बिस्तारै पल्टाइरहनुभयो, मानौँ कुनै नाजुक रहस्यको स्याहार गर्दै हुनुहुन्थ्यो। उहाँ त्यस्तो बास्नामा पूर्ण रूपमा घुलिनुभएको थियो, जसले मलाई खुला बरन्डातिर दौडेर भाग्न कर लगाएको थियो।

किनेमासँगको मेरो त्यो सुरुवाती, नाटकीय परिचय थियो। खरसाङको एउटै भान्सामा घटेको सानो, शान्त क्षण थियो त्यो, तर धेरै बाल्यकालका सम्झनाझैँ यसको वास्तविक अर्थ बसिसक्न वर्षौँ लाग्यो। वर्षौँपछि टाढाको एउटा बाल्कनीमा उभिँदा त्यो सम्झना बाल्यकालको एउटा प्रतिक्रियाभन्दा निकै गहिरो कुरामा खुल्न थाल्छ। जुन कुरा असह्य गन्ध लागेको थियो, त्यो वास्तवमा आश्वस्त पार्ने प्रमाण थियो: पहाडका डाँडाकाँडाबाट जाडोका चिसा बतास झर्दै गर्दा हाम्रो भान्सा जीवित थियो, न्यानो र क्रियाशील थियो।

पूर्वी हिमालयभरि जलवायु, घर र बाँच्ने कलाबीचको यो सम्बन्धले एउटा साझा पारिस्थितिक आधार बनाउँछ। यी पाहाडको भूगोलले फोहोर गर्ने ठाउँ लगभग छोडेको छैन। घनघोर मनसुन सकिएपछि र जाडो पाहाडमा बस्न थालेपछि ताजा तरकारी चाँडै विलासिता बन्छ। त्यसैले यी ढलानमा बाँच्न किरात (राई र लिम्बू), लेप्चा र भुटियालगायत यस क्षेत्रका आदिवासी समुदायले समय, धुवाँ र प्राकृतिक सूक्ष्म जीवसमूहसँग गहिरो र दीर्घकालीन सम्बन्ध विकास गरे।

पूर्वी हिमालयभरि जलवायु, घर र बाँच्ने कलाबीचको यो सम्बन्धले एउटा साझा पारिस्थितिक आधार बनाउँछ।

चुल्होको स्थानीय विज्ञान

परम्परागत हिमाली भण्डारको आधार भ्रामक रूपमा सरल पारिस्थितिक सिद्धान्तमा टिकेको छ: छोटो फसल-मौसममा ताजा सागपात र अन्न प्रशस्त हुँदा त्यसलाई भित्र्याउने, र अभाव हुँदा ती वस्तु यसरी रूपान्तरण गर्ने कि तिनले मौसमभन्दा लामो समय टिकून्। सिक्किम, कालिम्पोङ र दार्जिलिङ पाहाडका उचाइमा रहेका ग्रामीण घरहरूमा यो रूपान्तरण आधुनिक कृत्रिम संरक्षण वा रेफ्रिजरेसनबाट कहिल्यै गरिएन। बरु यो प्राकृतिक सूक्ष्मजैविक चक्र, सौर्य ऊर्जा र काठको धुवाँसँगको स्थानीय तालमेलमा आधारित थियो।

दार्जिलिङ, गान्तोक र कालिम्पोङमा सहरीकरणले परम्परागत माटोको चुल्होलाई बिस्तारै आधुनिक एलपिजी स्टोभले विस्थापित गर्दै गए पनि, यी सबै पाकशैली-प्रणालीको पुर्ख्यौली नमूना चुल्हो नै रहिरहन्छ। यसले तापले बालीनाली सुकाउँथ्यो र जङ्गली खमिर र ढुसी संवर्धन गर्न चाहिने ठ्याक्कै सूक्ष्म-हावापानी बनाउँथ्यो। भौतिक चुल्होको ठाउँमा आधुनिक काउन्टर आइसकेका घरहरूमा समेत चुल्होको तर्क कायमै छ, जब गुन्द्रुकको भाँडो घाममा राखिन्छ वा किनेमाको न्यानो पोको कुनै न्यानो कुनामा होसियारीसाथ ओढाइएर राखिन्छ। सिक्किम, कालिम्पोङ र दार्जिलिङ पाहाडका यी खानपान-परम्परा पछ्याउँदा देखिन्छ: चुल्हो, चाहे सक्रिय ग्रामीण चुल्होका रूपमा होस् वा सहरी स्मृतिका रूपमा, गहिरो स्थानीय विज्ञानको थलो थियो।

गुन्द्रुक र किनेमा

यो निबन्धले पहाडी भान्साको सम्पूर्ण सूची प्रस्तुत गर्दैन। यसले भण्डारका दुई सबैभन्दा विशिष्ट प्रविधि, गुन्द्रुक र किनेमालाई एउटै साझा पारिस्थितिक तर्कका दुई प्रवेशद्वारका रूपमा पछ्याउँछ।

मनसुनपछिको फसलले रायोको साग वा मूलाको सागको प्रशस्तता दिँदा केही पनि खेर जाँदैन। घाममा ओइलाइएका ती सागलाई भाँडामा कसिलो गरी कोचेर माथिबाट गह्रौँ ढुङ्गाले थिचिन्छ, र तिनको pH चुपचाप घट्दै जाँदा साग गुन्द्रुकमा अमिलिन्छ (Tamang, 2016)। साँचो परीक्षा सुकाउने बेला आउँछ: हिउँदको सुरुवाती रातमा आउने भिजेको चिसोले दिनौँदिनको सावधानीपूर्वक गरिएको क्युरिङ बिगार्न सक्छ, त्यसैले आधा सुकेका चट्टाइ हरेक साँझ भित्र ल्याएर चुल्होको बाँकी न्यानोपन  राखिन्छन्। यही धैर्यका साथ गाडेर तयार पारिँदा थिचिएको मूलाको जरा सिन्की बन्छ।

किनेमाले उल्टो रसायन अपनाउँछ। भिजाएर उमालिएका भटमास कुटेर अलिकति सफा काठको खरानीसँग मिसाइन्छ, अनि ओखर वा केराको पातमा बेरेर चुल्होको इँटा-माटोको भित्तासँग जोडिएको न्यानो कुनामा राखिन्छ। खरानीले मिश्रणलाई Bacillus subtilis फस्टाउन पुग्ने गरी अलिकति क्षारीय बनाउँछ, यद्यपि यो बनाउने कसैले पनि त्यो ब्याक्टेरियाको नाम जान्नु परेको छैन, र पनि ठ्याक्कै ठिक बनाउँछन्।

तरल भूगोल र भान्साको राजनीति

चुल्होले सीमा चिन्दैन, र त्यसबाट निस्कने खानाले पनि चिन्दैन। आधुनिक नक्साले सिक्किम राज्य र कालिम्पोङ तथा दार्जिलिङका पाहाडी जिल्लाबीच प्रशासनिक रेखा कुँदेको छ, तर टिस्टा र रङ्गीत नदीमाथि उठेका डाँडाहरू ती विभाजनलाई मनमा राखेर कहिल्यै कोरिएका थिएनन्। सिक्किम सन् १९७५ मा भारतीय सङ्घमा विलय नहुन्जेल छुट्टै हिमाली राजतन्त्र थियो (Sinha, 1975; Lama, 1994), जबकि दार्जिलिङ र कालिम्पोङ उन्नाइसौँ शताब्दीभर औपनिवेशिक शासनमा आए: दार्जिलिङ सन् १८३५ मा हस्तान्तरित भयो, कालिम्पोङ सन् १८६५ मा (Besky, 2014)। खरसाङ वा मिरिकको घरले भटमास कुहाउँदा नामचीका, गेजिङ वा पेदोङको भान्सासँग उही सूक्ष्मजैविक तर्क र विधि प्रयोग गर्छ, तर प्रायः ठ्याक्कै उही रूपमा होइन। कालिम्पोङको घरले किनेमा बेर्न ओखरको पात रोज्न सक्छ भने दुई डाँडा पारिको पश्चिम सिक्किमको घरले निकटै जे उम्रेको छ त्यही, उन्यूको पात वा केराको पात रोज्न सक्छ। यस्तो सीमान्त भूमिको जीवन सधैँ तिनमाथि कोरिएका भूभागीय रेखाभन्दा बढी लचिलो सञ्जालमा चलेको छ, जसरी विद्वान विलेम भान शेन्डेलले फराकिलो हिमाली किनाराहरूबारे अवलोकन गरेका छन् (van Schendel, 2002)।

चुल्होले सीमा चिन्दैन, र त्यसबाट निस्कने खानाले पनि चिन्दैन।

यो साझा पाक-व्याकरणले राजनीतिक भार बोकेको छ, जुन क्षेत्रको वर्तमान यथार्थले बेवास्ता गर्न गाह्रो बनाएको छ, र त्यो सीमाका दुवै पक्षमा उही आकारमा देखिन्छ। दार्जिलिङतर्फ चियाले उत्पत्ति र विशिष्टताको ग्यारेन्टी दिने भौगोलिक सङ्केत (GI) ट्याग पाएको छ (Geographical Indications of Goods [Registration and Protection] Act, 1999)। सिक्किमतर्फ अलैँची र डल्ले खुर्सानीले उही संरक्षण पाएका छन्। तर सीमाको दुवैतिर उस्तै बनाइने र खाइने, सीमालाई नचिन्ने गुन्द्रुक र किनेमाले कुनै पनि सरकारबाट यस्तो केही पाएका छैनन्।

यो साझा पाक-व्याकरणले राजनीतिक भार बोकेको छ, जुन क्षेत्रको वर्तमान यथार्थले बेवास्ता गर्न गाह्रो बनाएको छ, र त्यो सीमाका दुवै पक्षमा उही आकारमा देखिन्छ।

दार्जिलिङतर्फ यो खाडलसँग एउटा सङ्ख्या जोडिएको छ। पाहाडका चिया बगानका श्रमिकले दैनिक लगभग ₹२०२ कमाउँछन्, जुन राज्यको आफ्नै न्यूनतम कृषि ज्याला-सीमाभन्दा निकै तल छ। चिया बगानको जमिन आफैँ काम गर्नेहरूको स्वामित्वमा छैन, तर १९५५ को भूमि सुधार ऐनदेखिको लिज प्रणालीअन्तर्गत छ: राज्यले स्वामित्व राख्छ, कम्पनीले उब्जनी हुने जमिन लिजमा मात्र लिन्छ। माथिबाट सांस्कृतिक हैसियत दिइन्छ, तर परिवारले साँच्चै आफ्नो भन्न सक्ने जमिनको कठिन दावी रोकिएरै रहन्छ। यो नैन्सी फ्रेजरको यस्तै अपूर्ण न्यायका लागि प्रयोग गरिएको शब्द सापटी लिने हो भने, "पुनर्वितरणविनाको मान्यता" हो (Fraser, 1995)।

पाहाड जति पटक स्थिर हुन्छ, त्यति पटक यो कमजोरी झनै बढ्छ। गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनका दशकहरूले यिनै चिया बगानमा बारम्बार बन्द ल्याएका छन्, जसलाई यहाँ "कमान" भनिन्छ। यी पूर्ण बन्द कहिलेकाहीँ हप्तौँ लम्बिन्छन्, र सन् २०१७ मा त फिर्ता लिनुअघि १०४ दिनसम्म तानिए (Associated Press, 2017)। समस्या सुरु हुनुअघि नै भण्डार गरिएको गुन्द्रुक र किनेमाको पोको त्यस्ता थोरै वस्तुमध्ये एक हो जसलाई घोषित हडतालले छुन सक्दैन। गोर्खाल्यान्डको अन्ततः के अर्थ हुनुपर्छ भन्नेमा यी पाहाडको राजनीति विभाजित हुन सक्छ, तर चुल्होले कहिल्यै त्यो थाहा पाउन पर्खेको छैन।

सिक्किमको मान्यताको यही अपूर्णता विवरणमा फरक देखिए पनि आकारमा परिचित छ। लिम्बू र तामाङ समुदायले सिक्किम र पश्चिम बङ्गाल दुवैमा पहिले नै अनुसूचित जनजातिको दर्जा पाइसकेका छन्, जुन सन् २००२ को संवैधानिक संशोधनअन्तर्गत प्राप्त मान्यता हो (Scheduled Castes and Scheduled Tribes Orders [Amendment] Act, 2002)। बाँकी रहेको एउटा पूरै फरक सूची हो: दार्जिलिङका एघार र सिक्किमका बाह्र उपजाति अझै त्यही मान्यताका लागि निवेदन दिइरहेका छन्, र सिक्किमका मुख्यमन्त्री दुवै दावीसँगै अघि बढाउन दार्जिलिङका प्रतिनिधिहरूसँग व्यक्तिगत रूपमा समन्वय गरिरहेका छन् (“Sikkim, N Bengal Leaders Unite,” 2024)। दुई सरकार, रोक्ने दुई फरक संयन्त्र, तर तलको ढाँचा उही।

यदि राज्यले माथिबाट मान्यता व्यवस्थापन गर्दै यो सीमाको दुवैतिर कल्याण रोकिराखेको छ भने, यस क्षेत्रका हाटहरू त्यसको प्रतिकार हुन्, र सधैँ त्यस्तै रहँदै आएका छन्। सिक्किमका रम्फू र जोरथाङ, तथा बङ्गालतर्फको कालिम्पोङको आफ्नै बिहीबारे बजारले ती कुनै पनि औपचारिक राज्य-सीमा बन्नुअघिदेखि नै उपत्यकाहरूबीच पाहाडी उत्पादन पुर्‍याउँदै आएका छन्। आइतबारे गोर्खा हाटले त्यो विरासत आज पनि, बढ्दो रूपमा महिलाका हातबाट अघि बढाइरहेको छ। यसका धेरै स्टल स्व-निर्भर समूह (एसएचजी) मार्फत सञ्चालित छन्, जुन सामूहिक बचत-तथा-ऋण मोडेल भारतभर ग्रामीण महिलाको आर्थिक सहभागिताको प्रमुख माध्यम बनेको छ (Raghunathan et al., 2019)। केही विवरणअनुसार यसमा यही जिल्लाका चिया बगानका महिला पनि छन्, जो अरूको जमिनमा ज्यालादारी श्रममा सीमित थिए। आइतबारे स्टलमा बिक्री हुने किनेमा तिनमध्ये धेरैका लागि कुनै मालिकको खाताले नछोएको पहिलो आम्दानी हो।

असमयको वर्षा र बिग्रिएको ऋतु

अहिलेसम्म वर्णन गरिएका हरेक प्रविधि, यो पूरै पारिस्थितिक तर्क, एउटै अकथित् मान्यतामा निर्भर छ: कि पाहाडहरूले आफ्ना समयसूची निभाउनेछन्।

अघिल्ला खण्डहरूले तर्क गरेझैँ, यो अनुमान थिएन। यो परिशुद्धता थियो। तर यस्तो परिशुद्धताको एउटा लुकेको मूल्य हुन्छ: यसले तब मात्र काम गर्छ जब जलवायुले आफ्नोतर्फको सम्झौता निभाउँछ। अब त्यो झनझन् निभाउँदैन।

हिन्दुकुश हिमालय मूल्याङ्कनले यो क्षेत्र विश्वव्यापी औसतसँग लगभग बराबर र कतिपय ठाउँमा त्यसभन्दा बढी दरले तातिएको पत्ता लगायो (Wester et al., 2019; Krishnan et al., 2019)। यो तापक्रम वृद्धिले जुन मात्रामा विनाश निम्त्याउन सक्छ, त्यो यो निबन्ध लेखिँदै गर्दा नै क्रूर रूपमा स्पष्ट भयो: सन् २०२६ को अगस्टको अन्त्यतिर नेपालको तिब्बत सिमानाजिकै हिमनदी भत्किँदा सयौँको मृत्यु भयो र हजारभन्दा बढी मानिस बेपत्ता बने। यो सिक्किम र बङ्गालको अस्थिरता स्थानीय दुर्भाग्य होइन, बरु एउटै, क्षेत्रव्यापी प्रणाली दबावमा परेको हो भन्ने कठोर सम्झना थियो। घरायसी तहमा, खाद्य सूक्ष्मजीवविज्ञानीले "तापक्रम र आर्द्रताको व्यवहार्य दायरा" भन्ने कुरा चुल्होमा केवल "ठिक हप्ता" हो। त्यो हप्ता भिजेर आउँदा जीवविज्ञानले ढिलाइलाई माफ गर्दैन। असमयको आर्द्रतामा धेरै बेर छाडिएका साग किण्वन हुन नपाउँदै कुहिन्छन्।

"बिहान यति घाम लागेको थियो, दिउँसो दुई बजेसम्म त मुसलधारे पानी पर्‍यो," आमाले मलाई फोनमा भन्नुभयो। "केही त हुँदैन आजकाल," उहाँले भन्नुभयो।

उनको निराशाले हरियो सागपातको एउटा बिग्रिएको खेपभन्दा ठूलो कुरालाई संकेत गर्छ: त्यो पहाडी हावापानी, जसले अब ती लयहरू कायम राख्न सकेको छैन, जसलाई आधार मानेर यो सम्पूर्ण संरचना खडा गरिएको थियो। मेरो सम्झनामा दसैँ सधैँ उज्यालो, बादलविहीन चिज थियो: सयपत्री, चङ्गा, र आमाले बारभरि रोपेका कोसमस फुलमाथि अल्छी मान्दै उडिरहने मोनार्क पुतली। अनि सधैँ, अपवादविना, दसैँ किरा: चाडसँगै आएजस्तो लाग्ने, घाँसका पातमा देखिने सानो, खैरो-रातो किरा। मैले वर्षौँदेखि एउटा पनि देखेको छैन। गएको दशकमा कुनै बेला दसैँ भिजेर आउन थाल्यो: चङ्गा जमिनमै अड्किने, पुतलीहरू पूर्ण रूपमा हराउने। यो पारिस्थितिकविद्हरूले अझ चिसो नाम दिएको कुराको सानो, व्यक्तिगत उदाहरण हो: ऋतुजैविक असङ्गति (फेनोलोजिकल मिसम्याच)।

उनको निराशाले हरियो सागपातको एउटा बिग्रिएको खेपभन्दा ठूलो कुरालाई संकेत गर्छ: त्यो पहाडी हावापानी, जसले अब ती लयहरू कायम राख्न सकेको छैन, जसलाई आधार मानेर यो सम्पूर्ण संरचना खडा गरिएको थियो।

सन् २०२३ को अक्टोबरमा उत्तर सिक्किममाथिको हिमताल विस्फोटले पचपन्न जनाको ज्यान लियो, राज्यकै विपद्पछिको मूल्याङ्कनअनुसार, र टिस्टा III बाँधसहित महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार बगाइदियो (SSDMA, 2023)। सन् २०२५ को अक्टोबरमा मिरिक, खरसाङ र कालिम्पोङभरि परेको मुसलधारे वर्षाले दुधिया पुल भत्कायो र एनएच १० बन्द गर्न बाध्य बनायो, जुन पाहाडलाई समतलसँग जोड्ने नै मार्ग हो (“West Bengal Floods,” 2025)।

यहीँ जलवायुको अवरोध केवल असङ्गत फसलको कथा हुन छाडेर बजारकै कथा बन्छ। बाटो बगिसकेपछि हाट खुल्न सक्दैन। अवरोध केवल पारिस्थितिक होइन, आर्थिक पनि छ: एउटा पाहाडी सहरलाई अर्कोबाट काटेझैँ यसले घरपरिवारको आम्दानीलाई उसको फसलबाट काट्छ। त्यसैले जोखिममा रहेको एउटा फसल मात्र होइन, यो निबन्ध जुन अभिलेखबाट सुरु भयो त्यही हो: जसका सर्तहरू बदलिएपछि पुनर्मुद्रण गर्न नसकिने ज्ञान, जुन अब पहिलेझैँ सङ्केत नदिने जलवायु र सडक सञ्जालविरुद्ध अभ्यासबाटै पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ।

चुल्होले के सम्झन्छ

पश्चिम सिक्किमको वर्षाले भिजेको गाउँ होस्, कालिम्पोङको खेतीपाती गरिएको पाटे खेत होस् वा खरसाङको शान्त काठको घर, पाहाडी भान्सामा चुल्होको छेउमा उभिँदा तपाईँले बुझ्नुहुन्छ: पूर्वी हिमालयमा स्मृति सक्रिय, जीवित प्रविधि हो। माटो र ढुङ्गाको चुल्हो कहिल्यै केवल घरेलु स्टोभ थिएन, त्यो पाहाडी घरको मुटु थियो। चुल्होको तर्क कहिल्यै एउटा घर वा एउटा राज्यमा सीमित रहेन, यसले स्थानीय लवजसहित भूदृश्यभरि आफैँलाई दोहोर्‍याउँछ। र अब पुस्तौँपछि पहिलो पटक, त्यो विरासती प्रणाली यस्तो खतराको सामना गर्दैछ जसको वार्ता गर्न त्यो कहिल्यै बनाइएको थिएन: मानवीय त्रुटि होइन, तर यो पूरै बाँच्ने संरचना जुन समयसूचीमा मिलाएर बनाइएको थियो, त्यो समय नपाल्ने जलवायु हो। सामूहिक रूपमा दाउमा लागेको कुनै स्वादको नोस्टाल्जिया होइन, बरु वितरित, अति-स्थानीय पारिस्थितिक साक्षरता र दबावमा त्यसलाई फेरि सिक्दै गरेका मानिसहरूको धैर्य हो।

आधुनिक चिल्ला कुकटपहरूले हाम्रो भान्सामा आफ्नो ठाउँ बनाइसकेका भए पनि चुल्हो कहिल्यै फालिँदैन, चुपचाप स्याहारिन्छ, किनकि केही स्वाद र केही न्यानोपन ग्यासको ज्वालामा पाक्न मान्दैनन्। त्यसैले टाढाको कुनै सहरमा घर सम्झनाले सताउँदा म आफूलाई घरमा फोन गरिरहेको भेट्छु, यति धेरै चाहना राखेकोमा अलिकति लजाउँदै भन्छु:

"आमा, किनेमा पठाइदिनु न?"

सन्दर्भहरू

Associated Press. (2017, September 27). Indian protesters end strike in Darjeeling after 104 days.

Besky, S. (2014). The Darjeeling distinction: Labor and justice on fair-trade tea plantations in India. University of California Press.

Fraser, N. (1995). From redistribution to recognition? Dilemmas of justice in a "post-socialist" age. New Left Review, 212, 68–93.

Geographical Indications of Goods (Registration and Protection) Act, 1999.

Krishnan, R., Shrestha, A. B., Ren, G., et al. (2019). Unravelling climate change in the Hindu Kush Himalaya: Rapid warming in the mountains and increasing extremes. In P. Wester, A. Mishra, A. Mukherji, & A. B. Shrestha (Eds.), The Hindu Kush Himalaya assessment (Chapter 3). Springer International Publishing.

Lama, M. P. (Ed.). (1994). Sikkim: Society, polity, economy, environment. Indus Publishing.

Rai, D. C., & Sarkar, A. K. (2016). Traditional fermented beverages of the Himalayan region. Journal of Ethnic Foods, 3(2), 96–102.

Raghunathan, K., Kannan, S., & Quisumbing, A. R. (2019). Can women's self-help groups improve access to information, decision-making, and agricultural practices? The Indian case. Agricultural Economics, 50(5), 567–580.

Sikkim, N Bengal leaders unite to demand tribal status for 12 left-out communities. (2024, October 7). The Statesman.

Sikkim State Disaster Management Authority (SSDMA). (2023). Post disaster needs assessment: Glacial lake outburst flood, Sikkim 2023.

Sinha, A. C. (1975). Politics of Sikkim: A sociological study. Thomson Press. 

Scheduled Castes and Scheduled Tribes Orders (Amendment) Act, 2002 (Act No. 10 of 2003).

Tamang, J. P. (2016). Ethnic fermented foods and beverages of India. Springer India.

Thapa, N., & Tamang, J. P. (2015). Functionality and therapeutic values of fermented foods. In J. P. Tamang (Ed.), Health benefits of fermented foods and beverages (pp. 111–168). CRC Press.

van Schendel, W. (2002). Geographies of knowing, geographies of ignorance: Jumping scale in Southeast Asia. Environment and Planning D: Society and Space, 20(6), 647–668.

West Bengal floods: Death toll rises to 28. (2025, October). Outlook India.

Wester, P., Mishra, A., Mukherji, A., & Shrestha, A. B. (Eds.). (2019). The Hindu Kush Himalaya assessment: Mountains, climate change, sustainability and people. Springer International Publishing.