कालेबुङमा लोप हुँदै गएको फिङ र थुक्पा बनाउने कला

चार दाजुभाइहरूको कथा, हराउँदै गएको एउटा सीप, र चुपचाप छोड्नुपर्दाको मौन पीडा।

छेत्री दाजुभाइहरूको कथा सीप, जीवनसङ्घर्ष र अटल आत्मसम्मानले गाँसिएको एक जटिल बुनोट हो। उनीहरू चार जना छन्गो-पाल, ललित, युवराज र अकराज। प्रत्येकले फिङ र थुक्पा बनाउने कला फरक–फरक तरिकाले सिकेका हुन्। तर उनीहरूको कथा साँचो अर्थमा बुझ्न, त्यो सहरलाई बुझ्न आवश्यक छ-जसले उनीहरूको जीवनलाई आकार दियो र उनीहरूको परिचय निर्माण गर्‍यो।

कालेबुङ सधैँ हामीले अहिले चिनेको जस्तो हलचल भरिएको थिएन। धेरै पहिले, यो केवल एउटा सानो गाउँ थियो, शान्त र दुर्गम, जबसम्म बेलायती र भुटानीहरूले युद्ध लडेनन्। जब भुटानले टिस्टाको पूर्वको क्षेत्र गुमाए, बेलायतीहरूले यसलाई कब्जा गरे, कालेबुङलाई दार्जिलिङ जिल्लासँग जोडे। यद्यपि, वास्तवमा सबै कुरा परिवर्तन गर्ने कुरा भनेको प्राचीन रेसम मार्गका शाखाहरू जेलेप ला र नाथु ला पहाडी भञ्ज्याङहरू थिए । तिनीहरूले भारतलाई तिब्बतसँग जोडे, र कालेबुङ बाटोमै बस्यो। व्यापारीहरू ऊन, फर र अन्नका बोक्ने मानिस अनि गोरुगाडी आदिका ताँती लिएर आउँथे र जाँन्थे। तिनीहरूसँगै नयाँ भाषाहरू, नयाँ अनुहारहरू र नयाँ स्वादहरू आए ।

यसै समयमा तिब्बती र चिनियाँ परिवारहरू यहाँ बसोबास गर्न थाले, साना पसलहरू, चिया घरहरू र व्यापारिक चौकीहरू स्थापना गरे। तिनीहरूको उपस्थितिले सहरको लय र स्वादलाई चुपचाप पुन: आकार दियो। विशेष गरी तिब्बती संस्कृति हाम्रो माटोमा गहिरो रूपमा घुस्यो, लेप्चा , नेपाली र भुटानी परम्पराहरूसँग सहजै मिसियो। मोमो, थुक्पा र फिङ हाम्रो अस्तित्वको अभिन्न अंश बने-हामी नै जस्तो विनम्र, हार्दिक, र हातले निर्मित।

१९५९ मा तिब्बतको पतन भएपछि, सबै कुरा फेरि परिवर्तन भयो। भिक्षुहरू, व्यापारीहरू र सम्पूर्ण परिवारहरू सिमाना यता आए, तिब्बती र चिनियाँहरूले पनि आफूसँगै मठ, प्रार्थना, शिल्प र व्यञ्जनहरू ल्याए। कालेबुङ क्षति र नयाँ सुरुवात दुवैको अभयारण्य बन्यो, जहाँ पठारका सम्झनाहरू पहाडहरूको कुहिरोसँग मिसिए। संस्कृतिहरूको यो मिश्रणमा, इतिहासको यो शान्त चौबाटोमा, छेत्री दाजुभाइहरूले आफ्नो शिल्प फिङ र थुक्पा बनाउनेमा भेट्टाए। तिब्बती परम्पराको रूपमा सुरु भएको यो खाद्य बिस्तारै कालेबुङको साझा सम्पदा बन्यो, जुन अनुकरण, मित्रता र विश्वास मार्फत प्रशिक्षित हातहरूले बोकेर अघि बढ्यो।

जब मैले पहिलो पटक छेत्री दाजुभाइहरूको बारेमा यो लेख लेख्न थालेँ, जेठा दाजु गोपाल छेत्रीको फिङ उत्पादन इकाई अझै पनि चलिरहेको थियो। कालेबुङको त्यो कुनामा अझै पनि जीवनको कोलाहल थियो । तर यी अन्तिम हरफहरू लेख्दै गर्दा, त्यो पनि अब मौन भइसकेको छ। अन्तिम कारखानाले आफ्ना ढोका बन्द गरिसकेको छ। र त्यससँगै एउटा अध्याय समाप्त भएको छ-एउटा परिवारका लागि मात्र होइन, एउटा सम्पूर्ण परम्पराका लागि।

हामी सेफहरू प्रायः विरासतको कुरा गर्छौँ, डढेका औँलाहरू, दाग लागेका एप्रोनहरू, र मौन अवलोकनको प्रक्रियामार्फत बिस्तारै हस्तान्तरण हुँदै आएको त्यो ज्ञान। कालेबुङमा फिङ र थुक्पा बनाउने काम केवल जीविकोपार्जन मात्र होइन-यो एउटा विरासत हो, एउटा सिप हो, जीवन जिउने एउटा शैली हो। यही परम्पराले कालेबुङलाई विशेष बनाएको छ, अरूभन्दा अलग उभ्याएको छ।

कालेबुङको शान्त बिहानको समयमा , जब सहरको अधिकांश भाग अझै पनि निद्रामा डुबेको हुन्थ्यो, चिसोपानी गाउँका मुट्ठीभर घरहरू पहिले नै गतिशील हुन्थे। ढुङ्गा पिस्ने आवाज, मसलिन कपडाबाट स्टार्च छान्ने आवाज, र पानीको हलचल विस्तारै शान्त मौनतामा विलीन हुँदा, अर्को नयाँ दिनको सुरुवातको सङ्केत मिल्थ्यो।  बिहान ४ बजीसम्ममा, फिङ निर्माताहरू पहिले नै काममा लागिसकेका हुन्थे। किनभने उनीहरूलाई अरू कुनै तरिका थाहा थिएन। कुनै मेसिन थिएन। कुनै चोरबाटो थिएन। केवल स्टार्च, पानी, र पुस्तौँदेखि खारिँदै आएको एउटा अन्तर्ज्ञान। फिङ-त्यो पारदर्शी, सिसाझैँ चम्किलो चाउचाउ—बनाउन त्यस्तो धैर्य चाहिन्छ, जुन कुनै पाककलाको विद्यालयमा सिकाइँदैन। तपाईँ फिङ बनाउनुहुन्न, बरु तपाईँ त्यस्तो व्यक्ति बन्छुहुन्छ जसले बुझ्छ-स्टार्च कहिले पर्याप्त विश्राम गरिसक्यो, जसले आफ्ना औँलाहरूले नै त्यो लेदोको भाषा पढ्न सक्छ। यो केवल काम होइन, यो त एउटा अनुष्ठान हो।

अनि धेरै पवित्र चिजहरू जस्तै, यो अब हराउँदै गइरहेको छ।

फिङ र थुक्पा बनाउनका लागि वास्तविक जग हो पानी जो अनिश्चित भएको छ। प्राकृतिक मुहानहरू सुक्दै गएका छन्। धाराहरू बग्नुको सट्टा खोके जस्तो गर्छन्। पहिले सित्तैमा उपलब्ध हुने कुरा अहिले तनाव र अभावसँगै आउँछ।

कालेबुङको ताजा पाहाडी मौसम, चिसो बिहान, सुख्खा दिउँसो र मन्द घाम, एक समय फिङ सुकाउनका लागि उपयुक्त थियो । फिङ तिरपाई पाहाडको टुप्पोमा फैलिएको थियो , जहाँ छेत्री दाजुभाइहरूको सुकाउने युनिट थियो, आकाशमुनि काँचका धागोहरू जस्तै चम्किरहेका हुन्थे। तापक्रम र हावा ठिक थियो, धेरै आर्द्र थिएन, धेरै कठोर पनि थिएन। चाउचाउले आफ्नो विशिष्ट चपाउने बनावट हासिल गर्न आवश्यक, बिस्तारै सुक्ने प्रक्रियालाई सम्मान गर्ने एकदमै उपयुक्त हावापानी। फिङका लागि मात्र होइन, यो वातावरण अगरबत्ती सुकाउनका लागि पनि उत्तिकै अनुकूल थियो। यही अद्वितीय भौगोलिक विशेषताले कालिम्पोङलाई स्वाभाविक रूपमा एउटा व्यापारिक केन्द्र बनायो। स्थान र शिल्प कौशलले फिङलाई एक खोजिने उत्पादनमा परिणत गर्‍यो, चुपचाप लद्दाख र दक्षिण भारतमा निर्यात गरिन्थ्यो, विशेष गरी तिब्बती शरणार्थी शिविर र मठहरूमा, जहाँ परिचित खानाको अर्थ सुबिस्ता थियो। यो सानो पाहाडी सहरबाट, सावधानीपूर्वक प्याक गरिएका चाउचाउका बन्डलहरू राज्य रेखाहरू र सांस्कृतिक सीमाहरू पार गर्दै टाढासम्म यात्रा गर्थे।

पहिलो पटक जब म जेठा दाजु गोपाल छेत्रीलाई भेट्न गएँ, त्यो बिहानीको समय थियो। पाहाडहरू ओसिलो काठको सुवास र अझै निद्रामा रहेका पसलहरूको आलस्य बोकेको कोमल कुहिरोले बेरिएका थिए। कतै अगाडि, सुस्त लयमा पानी चलाइँदै गरेको आवाज मैले सुन्दै थिएँ।

कार्यशालामा पुग्दा, बगिरहेको पानीको वाफले हावा हल्का कुहिरोजस्तै बनेको थियो। एउटा धमिलो बल्ब तारमा झुन्डिएको थियो, जसको मन्द उज्यालोले मुगको लेदो र पानीले भरिएका ड्रमहरूमाथि लामा छायाहरू कोर्दै थियो। कार्यशालामा रहेका गोपालका सहकर्मीले आफ्नो बेसिनबाट टाउको उठाए-उनका हातहरू स्टार्चले सेताम्मे भएका थिए। मैले मौन भएर हेरिरहेँ, उनले कसरी त्यो लेदो उठाए, कपडाको चाल्नीमा खन्याए, र पानीलाई बिस्तारै चुहिन दिए-त्यो धमिलो, गह्रौँ स्टार्च मिसिएको पानी, जसलाई पछि उनले अर्को भाँडोमा जम्मा गरे, किण्वनका लागि। त्यो दृश्यमा केवल श्रम मात्र थिएन, त्यहाँ समय, धैर्य र पुस्तौँदेखि सरेको ज्ञानको मौन उपस्थित थियो।

गोपालले टाउको “फाम्बीको पानी,” उनले भने-त्यो धमिलो, स्टार्चले भरिएको बाँकी तरलतर्फ सङ्केत गर्दै-“कुनै बेला चाउचाउ जत्तिकै बहुमूल्य मानिन्थ्यो।”

"विक्रेताहरू, फेरीवालाहरू, र घरका भान्सेहरू बिहानै जेरीक्यान र बोतलहरू लिएर सहरबाट लगभग ४.५ किलोमिटर पैदल यात्रा गर्दै लाइनमा उभिएका थिए। बिहान ५ बजेसम्म लाइन पुरै गल्लीभरि फैलिसक्थ्यो, र भाग्यमानीहरूले मात्र आफ्नो हिस्सा पाउँथे। सही हातमा परेपछि त्यो सुनसरह मूल्यवान् हुन्थ्यो-फाम्बी बनाउनको आधार, डल्ले अचारको पिरो स्वादले भरिएको त्यो प्रिय जेली।

गोपाल भन्छन्, "सन् २००० को दशकको सुरुतिर, हामीले प्रामाणिक फिङको प्याकेट १८ रुपैयाँमा बेच्थ्यौं। आज, यो घटेर १५ रुपैयाँमा झरेको छ। यसैबिच, मुग, दाउरा, मट्टितेलको तेल, श्रम र अन्य सबै चिजको मूल्य बढेको छ। यसमा त कुनै अर्थ नै छैन, हैन र?”

तर पनि, कुरा केवल फिङ बेच्ने मात्र थिएन। कुरा थियो-समुदायलाई पोषण दिने, सँगै जोड्ने। मुगको स्टार्चबाट बन्ने तीन परिकारहरूले कहिल्यै हाम्रो खाजाको आत्मालाई नै परिभाषित गर्थे। तीमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध? “अच्चाको लेफिङ”-कालेबुङमा विश्वप्रसिद्ध, कम्तीमा हामीलाई त त्यस्तै लाग्थ्यो। यो केवल एउटा परिकार थिएन। यो एउटा संस्कार थियो। स्कुलको भोजको दिनको उपचार। शनिबार बाहिर निस्कने अनुष्ठान। मलाई अझै पनि साथीहरूसँग हिँडेको, सिक्का सङ्कलन गर्ने, त्यहाँ बसेर त्यो चिसो, मसालेदार सुप पिउने बहाना खोज्ने सम्झना छ। यो एउटा गोप्य लुक्ने ठाउँको रूपमा पनि कुख्यात थियो जहाँ केटाहरू र केटीहरू धूम्रपान गर्न, इश्कबाजी गर्न, वा सतर्क आँखाबाट टाढा विद्रोही जस्तो महसुस गर्न जान्छन्। कुनै कचौरा छैन। काँटा वा चम्चा छैन। केवल प्लास्टिकको प्याकेट, तपाईँको दुई औँलाहरू, र शुद्ध आनन्द। हामी बाँकी रहेको झोल सिधै मुखमा खन्याउँथ्यौँ, बाहुलाले अनुहार पुछ्दै, हाँसोमा हराउँदै। वाह, कस्तो सम्झना!

फिङ बनाउने उप-उत्पादनहरूबाट बनेका परिकारहरू । लेफिङ र फाम्बी कहिलेकाहीँ फिङभन्दा पनि बढी प्रिय हुन थाले । अब, ती पनि हराउँदै गएका छन्। हाट बजार र साना स्टलहरूमा बेचिने फिङ , लेफिङ र फम्बीको गुणस्तर उस्तै छैन। लेफिङ लाफिङ बनेको छ , मुगको दानाको स्टार्चले होइन, तर परिष्कृत गहुँको पिठोले बनेको। बनावट गलत छ। आत्मा हराइरहेको छ।

हो, केही मानिसहरू अझै पनि पाहाडमा फिङ बनाइरहेका छन् । तर सत्य यो पनि हो अब यो पहिलेको जस्तो छैन। सामग्रीहरू परिवर्तन भएका छन्, प्रक्रिया परिवर्तन भएको छ। कुनै बेला हात र धैर्यको श्रमबाट जन्मिने यो काम, अहिले विद्युतीय मोटरहरूको लयमा गुञ्जिन थालेको छ। स्वाद फेरिएको छ। मानिसहरू भन्छन्, “पहिले जस्तो रहेन।” सबैले गुणस्तरको फरकबारे कुरा गर्छन्, तर किन यस्तो भयो भनेर कसैले सोध्दैन। कसैले कारणको गहिराइमा पुग्ने प्रयास गर्दैन। मौसम, आर्द्रता, बढ्दो तापक्रम-विश्वव्यापी तापवृद्धि कुनै टाढाको ठाउँमा मात्र भइरहेको घटना होइन। यो यहीँ छ-सूक्ष्म, मौन, तर वास्तविक। र यसले सबै कुरा परिवर्तन गरिरहेको छ। स्टार्चको व्यवहार बदलिएको छ। सुक्ने प्रक्रिया अब समान छैन। कहिल्यै पूर्ण सन्तुलित देखिने कालेबुङको घाम अहिले अस्थिर लाग्छ-कुनै दिन अत्यन्त चर्को, अर्को दिन पूर्ण रूपमा हराएको। तर पनि, कसैले यी सङ्केतहरूलाई जोडेर हेर्दैन। हामी यसलाई केवल एउटा खराब ब्याच भनेर टारिदिन्छौँ।

त्यसैबिच, तराईका कारखानाहरूमा थुक्पा उत्पादन तीव्र गतिमा भइरहेको छ-उस्तै देखिने, तर आत्माविहीन। उनीहरू सस्तो पिठो प्रयोग गर्छन्, प्रक्रियालाई हतारिन्छन्, र चम्किला पोका बनाइ अत्यन्तै सस्तो मूल्यमा बजारमा ल्याउँछन्। यी औद्योगिक चाउचाउहरूले बजार भरिरहेका छन्, छेत्री दाजुभाइ जस्ता कारीगरहरूलाई त्यस्तो दौडमा धकेल्छन्, जुन दौड उनीहरूले कहिल्यै दौडन चाहेका थिएनन्। उनीहरूले आफूलाई अनुकूल बनाउन खोज्दा पनि-राम्रो प्याकेजिङ, फराकिलो पहुँच-अन्ततः हार बेहोर्नुपर्छ। किनकि राम्रो प्याकेजिङमा खर्च लाग्छ। र बजारले प्रायः गुणस्तरलाई पुरस्कृत गर्दैन। बजारले त सजिलोपन, परिमाण, र बाहिरी चमकलाई रोज्छ।

त्यसैले तिनीहरू अड्किएका छन्। आधुनिकीकरण गर्नुहोस् र रगत बगाउनुहोस्। परम्परागत रहनुहोस् र गायब हुनुहोस्।

जब मैले दोस्रो भाइ ललितलाई भेटें, उनको युनिट पहिले नै सकिएको थियो। हामी ब्रेकफास्टका लागि उनको भान्छामा बसिरहेका थियौँ, हाम्रो कपबाट बाफ निस्किरहेको थियो, उनले ती वर्षहरूलाई फर्केर हेर्दै। " मेरा बच्चाहरूको शिक्षाको खर्च फिङले बेहोर्‍यो," उनले नरम स्वरमा भने। तर समय बित्दै जाँदा, यो काम जारी राख्न पर्याप्त थिएन। उनले चिनेका धेरैजसो थुक्पा र फिङ निर्माताहरूले आफ्नो शिल्पलाई पूर्ण-समय जीविकोपार्जनको रूपमा हेर्न छोडेका थिए। जसले कुनै समय घरहरू निर्माण गर्‍यो, जीवनलाई आधार दियो, त्यही काम अब केवल एउटा सानो अतिरिक्त आम्दानीको माध्यम मात्र बनेको थियो। छेत्री दाजुभाइमध्ये दोस्रो, ललितले पनि अन्ततः त्यो बाटो छोडे। “अत्यधिक मेहनत, तर अत्यन्तै कम प्रतिफल,” उनले मलाई भने। उनको स्वरमा कुनै तितोपन थिएन-थियो त केवल थकान, वर्षौँको मौन बोझ बोकेको थकान।

८० को दशकमा, फिङ र थुक्पा प्रायः तिब्बती र भुटानी परिकारहरू थिए, जुन केही भान्सामा समेटिएका थिए, ती परिकारहरूभन्दा बाहिर विरलै बनाइन्थ्यो। तर कालिम्पोङ सधैँ एउटा सङ्गमस्थल थियो-जहाँ परम्पराका सुस्केराहरू सीमाना र हातहरू पार गर्दै, एकअर्कामा मिसिँदै अघि बढ्थे।

परम पावन दलाई लामाका भाइ स्वर्गीय ग्यालो थोन्डुपले १९६६-१९६७ मा कालेबुङमा थुक्पा कारखाना स्थापना गरे । यो एक शान्त तर प्रभावशाली सञ्चालन थियो, जुन तिब्बती खाना-प्रणालीले यस पाहाडी सहरमा कति गहिरो जरा गाडेको थियो भन्ने सङ्केत थियो। गोपाल र ललित छेत्रीले पहिलो पटक कालेबुङको सबैभन्दा पुरानो एकाइहरूमध्ये एउटा, सञ्जय स मिल नजिकै एकजना तिब्बती मालिकद्वारा सञ्चालित कारखानामा युवा कामदारको रूपमा फिङको शिल्प सिके । १९८६ मा, गोपालले आफैले काम गर्ने निर्णय गरे, सहरमा पहिलो नेपालीद्वारा सञ्चालित फिङ कारखानाहरूमध्ये एउटा खोले। ललितले सुरुमा फरक बाटो रोजे, काम गर्न सिक्किम गए, जबकि गोपालको सफलताबाट प्रेरित भएर उनका भाइ युवराजले यो शिल्प सिके र आफ्नै एकाइ खोले।

युवराजले एक कुशल कारखाना कामदारसँग मित्रता गरेपछि चाउचाउ बनाउने काम सुरु गरेका थिए र त्यो ज्ञान घरमा ल्याए। उनले यो ज्ञान आफ्नो छोरालाई दिए, जसले आज पनि पारिवारिक परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेको छ, थुक्पामा केन्द्रित एक सामान्य इकाई चलाउँदै , कम मिजासिलो, कम कामदार, कम पानीमा निर्भर, तर अझै पनि हेरचाहका साथ हस्तनिर्मित। तर समयसँगै, चुनौतीहरू बढ्दै गए: पानीको अभाव बढ्दै गयो, श्रम लागत बढ्दै गयो, र युवराजले अन्ततः बिस वर्ष पछि आफ्नो कारखाना बन्द गरे, पूर्ण रूपमा थुक्पामा फर्किए ।

म विजय छेत्रीको पुरानो कार्यशाला भित्र उभिएको छु, एउटा अँध्यारो कोठा, जसलाई घामको किरणले मुश्किलले छोएको थियो। उनी अझै पनि आफ्नो थुक्पालाई आफ्ना बुबा युवराज छेत्री, तेस्रो भाइले सिकाएको तरिकाले बेर्छन् र सुकाउँछन्। उनका हातहरू अझै डगमगाउँदैनन्, तर उनको स्वरमा एउटा मौन उदासी बोकेको हुन्छ। “युवाहरू अब यो काम गर्न चाहँदैनन्,” उनले मलाई भने। के हामी उनीहरूलाई दोष दिन सक्छौँ र? काम कठिन छ। समय निर्दयी छ। कल सेन्टरहरू र सहरका जागिरहरूले बढी आम्दानी र कम घाउको वाचा गर्छन्। र यसरी, कहिल्यै बाबुबाट छोरासम्म हस्तान्तरण हुने यो सिप अब मौन प्रतीक्षामा छ-त्यस्तो कुनै शिष्यको, जो सायद कहिल्यै आउने छैन।

ललित अन्ततः १९९० को दशकको अन्त्यतिर सिक्किमबाट फर्किए, आफ्ना भाइहरूको फस्टाउँदो कारखानाहरू देखेर आकर्षित भए। उनले १९९७ मा आफ्नै युनिट खोले र समयसँगै, भाइहरूको प्रयासहरू एकीकृत भए, परम्परालाई जीवित राख्ने कारीगरहरूको परिवार। शान्त स्वभावका चौथो दाजु अकराजले कहिल्यै आफ्नै कारखाना सुरु गरेनन्, तर उनी सधैँ पर्दापछाडिको स्थिर हात बनेर रहे। आफ्ना दाजुभाइहरूबाट सिक्दै, जहाँ आवश्यक पर्थ्यो त्यहीँ साथ दिँदै, उनले त्यस स्वर्णिम समयमा ती उत्पादन केन्द्रहरूलाई निरन्तर जीवित राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

तर सपनाहरू, पिठो जस्तै, केवल यति टाढासम्म मात्र फैलिएका छन्। ललितको युनिट धेरै पहिले नै हराइसकेको छ, २०१७ मा परिवर्तनशील समयको प्रभावमा परिवारको पहिलो युनिट। कालेबुङको अन्तिम परम्परागत फिङ बनाउने कारखाना, गोपालको युनिटले पनि आफ्नो ढोका बन्द गरिसकेको छ। अर्को पुस्ता मुगको दाल, पानी र बिहानी छोडेर अन्य मार्गहरूमा सरेको छ। एक पटक चार जनाको जीवनलाई एकसाथ बाँध्ने शिल्प अब केवल सम्झनामा मात्र छ।

तीन दाजुभाइ। पर्दापछाडि मौन साथ दिने एक सहयोगी। परम्परामा समर्पित चार जीवन। र अब—हराइसकेको एउटा उत्तराधिकार।

विवाह र शोक समारोहहरूमा दिइने फिङ अन्ततः भान्साको मुख्य परिकार बन्यो। यसको सूक्ष्म स्वादले यसलाई कुनै पनि तरकारी वा मासुसँग जोड्न सजिलो बनायो, जसले यसको पाक अनुकूलता प्रदर्शन गर्‍यो। समयसँगै यसको बहुआयामिक प्रयोगले स्थानीयहरूलाई सलाददेखि सुपसम्म विभिन्न परिकार सिर्जना गर्न प्रेरित गर्‍यो, जसले फिङलाई कालेबुङ-दार्जिलिङका पाहाडहरू र सिक्किमको अन्तरसांस्कृतिक पाक परम्पराको अभिन्न अंश बनायो। यो सबैले मन पराउने परिकार थियो र अझै पनि छ। मैले पहिलो पटक मेरा तिब्बती साथीहरूबाट फिङ पकाउन र रमाइलो गर्न सिकेको थिएँ , र मलाई लाग्छ, धेरैजसो मानिसहरूले यसलाई लगभग उस्तै तरिकाले बनाउँछन्बि-च-बिचमा साना भिन्नताहरू र आफ्नै व्यक्तिगत बनाउने तरिका थप्दै। केवल पाँच वा दस वर्ष अघिसम्म, फिङ नै हामीले चिनेको एकमात्र सिसाझैँ पारदर्शी चाउचाउ थियो।

यो हाम्रो आफ्नै थियो-स्थानीय, हातले बनाइएको, हाम्रो खानाका कथाहरू र भान्साहरूमा गहिरोसँग गाँसिएको।

तर आज, त्यो परिवर्तन भएको छ। सुपरमार्केटका सेल्फहरू आयातित थाई ग्लास-चाउचाउहरूले भरिएका छन्च-म्किला लेबलहरू र आकर्षक अक्षरहरूले सजिएका। कतै न कतै, हामीले आफ्नै आँगनमा बनेका वस्तुहरूतर्फ हात बढाउन छोड्यौँ। हामीले कालेबुङको घाममा सुकाइएका मुगका चाउचाउको बनावट बिर्सियौँ। हामीले सम्झनालाई साटेर बजारको चमक रोज्यौँ।

यो थुक्पा र फिङको बारेमा मात्र होइन । यो मानिसहरूको बारेमा हो। बिहान हुनुभन्दा अगाडि उठ्नेहरू, हातले मुग पिस्नेहरू। जसले समय नाप्ने घडीभन्दा आफ्ना औँलाहरूको अनुभूतिमा बढी विश्वास गर्थे। जसले ज्ञानलाई किताबहरूबाट होइन, कठोर र घाउले भरिएका हत्केलाहरूबाट पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण गरे। यो त्यस्तो खानाको कथा हो, जसले स्थान, पहिचान र धैर्यलाई आफूसँग बोकेको थियो-त्यस्तो खाना, जुन कहिल्यै सजिलोपनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न बनाइएको थिएन, बरु अझ गहिरो पोषण र अर्थको प्रतिनिधित्व गर्न जन्मिएको थियो।यो केवल स्वादको परिवर्तन मात्र होइन। यो त सम्झनाहरू बिस्तारै खुल्दै, हराउँदै जाने प्रक्रिया हो। अहिले बाँकी रहेको त कुनै व्यापार योजना होइन, कुनै पुनर्जीवनको रणनीति पनि होइन। केवल घामले तताएको कोठाभित्र मुगको स्टार्चको बिस्तारै हराउँदै गएको गन्ध। पानी चलाइएको प्रतिध्वनिको मौन गुन्जन। प्लास्टिकको पोका बाट खाइएको लेफिङसँग जोडिएका हाँसोका क्षणहरू। र ती जेरीक्यानहरू, जुन कहिल्यै फाम्बी बनाउन प्रयोग हुने धमिलो पानीले भरिएका हुन्थे।

के यो  फिङको सुस्त मृत्यु हो , कालेबुङको चिज र ललिपप जस्तै , एक स्थानीय खजाना जसले एक समय कालेबुङलाई प्रतिनिधित्व गर्थ्यो र एक अद्वितीय पहिचान दियो, जसलाई बासिन्दा र पर्यटकहरूले गर्वका साथ मनाउँछन्? के तिनीहरू चाँडै कथा र सम्झनाको रूपमा मात्र अस्तित्वमा रहनेछन्?

cloud9kalimpong.com मा पहिलो पटक ब्लग पोस्टको रूपमा प्रकाशित । २०२५।