कथाहरूको अष्टक: नेपालीभाषी डायस्पोराका जीवनमा आधारित

द गोर्खाज डटर । पेन्गुइन इन्डिया (२०१२)। आईएसबिएन: ९७८१८४८६६२७५९

प्रज्वल पराजुलीद्वारा लिखित द गोर्खाज डटर छोटो कथाहरूको सङ्ग्रह हो जसले हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीवनलाई चित्रण गर्दछ । पराजुलीका कथाहरूले सूक्ष्म, भेदभावपूर्ण सामाजिक व्यवहारहरूलाई उजागर गर्दछ, हामीले दैनिक जीवनमा अचेतन रूपमा निरन्तरता दिइरहने पूर्वाग्रहबारे आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्ने अन्तर्दृष्टिपूर्ण कथाहरू प्रस्तुत गर्छ। पूर्वी हिमाली क्षेत्र राजनीतिक सीमारेखाहरूमा विभाजित भए पनि यसका धेरै साझा विशेषताहरू छन्, जसमध्ये प्रमुख नेपाली भाषा हो। । यो आठ छुट्टाछुट्टै कथाहरूको सङ्कलन हो जुन जात, रङ , र धर्ममा आधारित भेदभाव, पितृसत्ता, घरेलु हिंसा, र नैतिकताको विरोधाभासी मापदण्डका विषयवस्तुहरूमा केन्द्रित छ। यी अभ्यासहरू दैनिक जीवनमा यति गहिरोसँग गाँसिएका छन् कि हामी प्रायः तिनलाई दोस्रोपटक सोच्दैनौँ ।

पहिलो चार कथाहरू भारत र यसका छिमेकी देशहरू, नेपाल र भुटानमा आधारित छन् । पछिल्ला चार कथामा भने उल्लेखनीय परिवर्तन देखिन्छ, जहाँ कथाको परिवेश न्यूयोर्कको म्यानह्याटनमा सर्छ। यो भौगोलिक परिवर्तन केवल पृष्ठभूमि बदलिनु मात्र होइन। पराजुलीले यसमार्फत जात, वर्ग र अपनत्वका उही सामाजिक श्रेणीकरणहरू कसरी डायस्पोरासँगै यात्रा गर्छन् र विदेशी वातावरणमा नयाँ स्वरूप ग्रहण गर्छन् भन्ने कुरा परीक्षण गरेका छन्।      

पराजुलीले जातीय विभेदको विषयलाई छुन्छन्। जाति व्यवस्था, पुरातन वर्ण ढाँचामा जरा गाडेको र पछि कठोर जाति पदानुक्रमको माध्यमबाट बलियो बनाइएको, जो बिस्तारै वंशानुगत सामाजिक व्यवस्थामा विकसित भयो जसले व्यक्तिको पेसा र सामाजिक स्थिति निर्धारण गर्दछ। यद्यपि आधुनिक संवैधानिक सिद्धान्तहरूले जातीय भेदभावलाई अस्वीकार गर्दछ, यसको प्रभाव सामाजिक अन्तरक्रिया, विवाह प्रथा, स्रोतहरूमा पहुँच र आर्थिक असमानताहरू मार्फत दैनिक जीवनमा गहिरो रूपमा सम्मिलित छ। सुप्रियाको पालनपोषण मार्फत "ए फादर्स जर्नी" मा अन्तरजातीय विवाह विरुद्धको गहिरो पूर्वाग्रहले कथित असङ्गतताको वेदीमा बलिदान भई दयनीय भविष्यका लागि मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ भन्ने गहिरो रूपमा देख्छौँ। पराजुलीले यसलाई एक्लो पारिवारिक त्रासदीका रूपमा प्रस्तुत गर्दैनन् ।उनी कसरी सामुदायिक अपेक्षाको भारले चुपचाप व्यक्तिगत खुशीलाई नष्ट गर्छ, पाठकहरूलाई सामाजिक मूल्यमान्यता अनुरूप हुने व्यक्तिगत लागतको सामना गर्न बाध्य पार्छ भनेर चित्रण गर्छन्।

त्यसैगरी, दशकौँको सामाजिक तथा कानुनी प्रगतिका बाबजुद पितृसत्ताले लैङ्गिक असमानतालाई निरन्तर अघि बढाइरहेको छ। पुरुषप्रधानताको यो ऐतिहासिक प्रणालीले आज पनि राजनीतिक, सामाजिक र घरेलु संरचनाहरूलाई प्रभावित गरिरहेको छ, जसको अभिव्यक्ति शिक्षामा असमान पहुँच, लैङ्गिक हिंसा र घरायसी श्रमको असमान विभाजनमा देखिन्छ। जाति व्यवस्थासँग अन्तरसम्बन्धित हुँदै पितृसत्ता हाम्रो सामूहिक चेतनामा यति गहिरोसँग गडेको छ, यसको प्रभाव प्रायः अदृश्य हुन्छ, सांस्कृतिक परम्परा र अचेतन पूर्वाग्रहभित्र लुकेको हुन्छ। यी दुवै प्रणाली आज मर्यादा र सामाजिक न्यायका लागि रहेका सबैभन्दा ठुला अवरोधहरूमध्ये पर्छन्।

जात, रङ र पितृसत्ताका यी अन्तरसम्बन्धित शक्तिहरूलाई "द क्लेफ्ट" कथामा स्पष्ट रूपमा चित्रण गरिएको छ। पार्वतीकी घरेलु कामदार काली, भारत-भुटान सीमाको डुवर्स क्षेत्रकी कालो छाला र ओठ फुटेकी केटी हुन्। जात र वर्ण आधारित भेदभावको सर्वव्यापी उपस्थिति उनलाई निर्देशित टिप्पणीहरूमा स्पष्ट देखिन्छ। उनलाई एस लेबल गरिएको छ । " असभ्य " किनभने उनी आदिवासी जनजातिकी हुन् र उनको नाम काली राखिएको छ, उनको कालो वर्णको कारणले मात्र । उनको चिरिएको ओठबारे पनि असहज रूपमा सहजताका साथ अपमानजनक टिप्पणी गरिन्छ। कथाले दर्जी जस्ता केही पेसालाई पनि किन हेय दृष्टिले हेरिन्छ भन्ने देखाउँछ, किनकि ती परम्परागत रूपमा तल्लो जातीय समूहसँग जोडिएका मानिन्छन्।           

पितृसत्ताले छोराछोरीलाई बढी प्राथमिकता दिएर यो भेदभावलाई अझ जटिल बनाउँछ । छोरीलाई प्रायः बोझ र छोरालाई सम्पत्तिका रूपमा हेर्ने मानसिकताले नै कालीलाई पार्वतीको जिम्मा निःशुल्क लगाइदिनुको कारण स्पष्ट गर्छ, मानौँ उनी खुवाउनुपर्ने अर्को एउटा मुख मात्र हुन्। नाटकीय टकरावको सट्टा सामान्य घरेलु अन्तरक्रियाहरू मार्फत यी अपमानहरू प्रस्तुत गरेर, पराजुलीले सीमान्तकृतहरूको जीवनलाई नियमित रूपमा आकार दिने दैनिक अपमान र पूर्वाग्रहको हिंसालाई प्रकट गर्दछन्। यसले कथाहरूलाई अझ विचलित पार्ने र त्रासद बनाउँछ।

समाजमा पितृसत्ताको गहिरो प्रवेश अन्य पात्रहरूको अनुभवहरू मार्फत थप प्रकट हुन्छ। "नो ल्यान्ड इज हर ल्यान्ड" का रविले केवल यसकारण पुनर्विवाह गर्छन् किनभने उनकी पहिलो श्रीमतीले उनलाई छोरा सन्तान दिन असमर्थ त्यसपछि उनी अनामिकासँग पनि केवल छोरा जन्माउने उद्देश्यले विवाह गर्छन् र त्यसो हुन नसकेपछि उनलाई त्याग्छन्। पितृसत्तात्मक मान्यताहरू समाजमा यति सामान्यीकृत भएका छन् कि महिलाबाट आफूलाई परिवार र घरायसी सीमाभित्र मात्र परिभाषित गर्न अपेक्षा गरिन्छ; घरको चौघेराभन्दा बाहिर सोच्ने प्रयास गर्दा सामाजिक बहिष्कारको जोखिम हुन्छ। । यस पृष्ठभूमिमा, " द क्लेफ्ट " कथामा सरिताको साहस उल्लेखनीय छ किनकि उनले आफूलाई पुन: आविष्कार गर्न र सम्बन्ध विच्छेदलाई पनि विचार गर्न पहल गर्छिन् , जुन समाजमा चित्रण गरिएको एक अत्यधिक कलङ्कित अवधारणा हो । पराजुलीले यी परस्पर भिन्न महिला पात्रहरूमार्फत परम्पराको चर्को दबाब र त्यसको प्रतिरोध गर्दा तिर्नुपर्ने शान्त तर महँगो मूल्य दुवै देखाएका छन्। यस्ता चित्रणमार्फत उनले फरक प्रकारका अभिभावकीय संस्कार तथा शिक्षा र बाहिरी संसारसँगको सम्पर्कले पितृसत्ताजस्ता सामाजिक विकृतिलाई चुनौती दिन खेल्ने भूमिकाबारे पाठकलाई सोच्न आमन्त्रण गर्छन्।

अन्तरसम्बन्धित कथाहरूको माध्यमबाट पराजुलीले एकताको आदर्शीकृत धारणाहरू र पूर्वी हिमाली क्षेत्र तथा त्यसबाहिरको जीवनलाई आकार दिने विभेद, बहिष्करण र सांस्कृतिक बन्धनका कठोर सामाजिक वास्तविकताबीचको दूरी उजागर गरेका छन्। उनले “विविधतामा एकता” भन्ने अवधारणाको खोक्रोपन देखाएका छन्, सुन्दा आकर्षक लाग्ने तर वास्तविकताबाट धेरै हदसम्म अलग रहेको विचार। यो केवल एउटा भ्रम हो। यससँग नजिकबाट जोडिएको छ बाहिरी -भित्री द्वन्द्व । यो गतिशीलता " लेट स्लिपिङ डग लाई " कथामा प्रस्तुत गरिएको छ , जहाँ बाहिरी व्यक्तिको स्वदेशीत्वमाथि प्रायः प्रश्न उठाइन्छ, जसले गर्दा उनीहरू उत्पीडित र विपन्न बन्छन्। एउटा पात्रले अर्को पात्रलाई स्पष्ट रूपमा सम्झाउँछ: "...म तिमीसँग पानवाला नभएको जस्तो कुरा गर्छु , तिमी हामीमध्ये एकजना हौ, यसको मतलब तिमी मेरो साथीको बारेमा नराम्रो कुरा गर्न सक्छौ भन्ने होइन । आफ्नो ठाउँमा बस्ने प्रयास गर। " (पृष्ठ ५७)। यो भनाइले शान्त तर निर्मम ढङ्गले प्रहार गर्छ र स्वीकार्यता कति सर्तबद्ध तथा नाजुक हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ।

कथाहरूले गहिरो जरा गाडेका सांस्कृतिक निषेधहरू र दैनिक पूर्वाग्रहहरूको पनि सामना गर्दछ। "ए फादर्स जर्नी" को मार्मिक कथाले महिनावरी वरिपरिका रूढिवादी रीतिरिवाजहरूलाई कोमलतापूर्वक चित्रण गर्दछ। यसले कसरी एक पटकको मायालु बन्धन कठोर परम्पराहरूको भारमा बिस्तारै तनावग्रस्त हुन्छ भनेर अन्वेषण गर्दछ। तिनीहरू बिचको भावनात्मक दुरी बढ्दै जान्छ जसले गर्दा तिनीहरूको आत्मीयताको बिस्तारै क्षय हुन्छ। "मिस्ड ब्लेसिङ्स" मा, मानव व्यवहारका जटिलताहरूलाई उजागर गरिएको छ, जसले परिवर्तनका लागि गहिरो प्रतिरोध, अस्थिर भावनात्मक नियमन, र धर्म परिवर्तनको अन्तर्निहित आशङ्कालाई समेट्छ। यसैबिच, "नो ल्यान्ड इज हर ल्यान्ड" -ले एक महिलाले सामना गर्ने दयनीय दुर्दशा र सामाजिक रूढीहरू, उनको सम्मान वरिपरिको निरन्तर प्रश्नहरू, एकल अभिभावकत्वका कठिनाइ तथा विशेषगरी शरणार्थी शिविरमा जीविका चलाउनुपर्ने चुनौतीहरू चित्रण गर्दछ । " द गोर्खाज डटर " शीर्षकको कथामा शीर्षक कथामा अन्धविश्वासले तर्कशीलतालाई थप धुमिल बनाउँछ र बाल्यकालको निर्दोषतालाई प्रभावित गर्छ। आफ्नो दुर्भाग्य अर्को व्यक्तिमा सार्न सकिन्छ भन्ने विश्वास, त्यो व्यक्ति आफ्नो प्रिय मित्र वा मितेरी/मितिनी, हिमाली क्षेत्रमा प्रचलित काल्पनिक/सामाजिक नातेदारीको एउटा रूप, नै किन नहोस्, उपयुक्त विकल्पजस्तो देखिन्छ। पराजुलीले यस भेटलाई सूक्ष्मताका साथ प्रस्तुत गर्दै भाषाले कसरी भिन्नताबिच पुल निर्माण गर्न पनि सक्छ र ती भिन्नतालाई अस्पष्ट बनाउन पनि सक्छ भन्ने देखाएका छन्।

भाषा, पहिचान र स्वामित्वका प्रश्नहरूलाई समान रूपमा सूक्ष्म रूपमा व्यवहार गरिन्छ। नेपाली बोल्ने जो कोही पनि नेपालबाटै हुनुपर्छ भन्ने व्यापक धारणा छ। वास्तविकतामा, भारतमा सीमापार एउटा ठुलो नेपालीभाषी समुदाय फस्टाइरहेको छ, जसको आफ्नै विशिष्ट उच्चारण र बोलीहरू छन्। यो गतिशीलता "द इमिग्रेन्ट्स" मा केन्द्रबिन्दुमा आउँछ जब नेपालको इलामकी साबित्रीले भारतको दार्जिलिङका बासिन्दा अमितलाई भेट्छिन्। उनीहरूको साझा भाषाको कारण, साबित्रीले स्वतः अमितलाई एक सहकर्मीको रूपमा हेर्छिन्। तैपनि, कथाले प्रस्तुत गरेझैँ, नेपाली भाषा भारतका धेरै भागहरू, विशेष गरी हिमाली क्षेत्रका स्थानीय भाषा हो। विदेशी वातावरणमा पुगेपछि यी दुई पात्रले आफ्ना राजनीतिक सीमाहरूलाई पछाडि छोडेर साझा सांस्कृतिक जरामा गहिरो आत्मीयता र सान्त्वना पाउँछन्।

यी कथाहरू हिमाली क्षेत्रका पाठकहरूसँग शक्तिशाली रूपमा सम्बद्ध हुन्छन् किनभने तिनीहरूले दैनिक वास्तविकताहरू प्रतिबिम्बित गर्दछ। यी कथाहरू मार्फत, पराजुलीले जातीय भेदभाव, पितृसत्तात्मक उत्पीडन र शरणार्थीहरूको सङ्घर्ष जस्ता कठोर सामाजिक यथार्थहरूलाई सम्बोधन गर्छन्। प्रत्येक कथाले घरेलु जीवन र मानव सम्बन्धका जटिलताहरूलाई प्रस्तुत गर्दै सांस्कृतिक रुढीहरू हटाउने लक्ष्य राख्छ। यसबाहेक , कथाहरू तिनीहरूको खुला-समाप्त निष्कर्षहरूको लागि उल्लेखनीय छन्, यी भावनात्मक यात्राहरूको अन्तिम समाधान पाठकको कल्पना र विवेकमा छोड्छन्।

भारत, नेपाल, भुटान र अमेरिकामा बसोबास गर्ने नेपालीभाषी समुदायका यी आठ कथाले विभिन्न व्यक्तिहरूको जीवनको एउटा झलक हामीसामु प्रस्तुत गर्छन्। पराजुलीका अन्तर्दृष्टिहरू सूक्ष्म छन् र उनको लेखनमा कच्चा तथा निर्भीक इमानदारी पाइन्छ। पौराणिक वा मनमोहक हिमाली भू-दृश्यमा केन्द्रित हुनुको सट्टा पात्रहरूलाई केन्द्रमा राखेर उनले यस क्षेत्रका मानिसहरूको जीवनलाई आकार दिने चाहना, सपना र संस्कृतिको अन्तर्दृष्टिपूर्ण अध्ययन प्रस्तुत गरेका छन्।

 द गोर्खाज डटर एउटा अद्भुत सङ्ग्रह हो जसले उसको रचनात्मकता प्रकट गर्दछ। यस सङ्ग्रहको सफलता यसले चित्रण गरेका असमानताहरूको समाधान गर्छ भन्नेमा होइन, बरु तिनलाई जबर्जस्ती समाधान गरेको नाटक गर्न अस्वीकार गर्छ भन्नेमा छ। यसले क्षेत्रीय साहित्यमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। यद्यपि यसका विषयहरू विश्वव्यापी रूपमा सान्दर्भिक छन् र यसलाई समकालीन दक्षिण एसियाली साहित्यमा एउटा विशिष्ट योगदान बनाउँछन्।