जुगुनरुहे-फिर्तीको वृत्ति

जब ब्रिटिस भारतअन्तर्गतका दार्जिलिङका पाहाडहरू दार्जिलिङ चियाका लागि प्रख्यात हुँदै थिए, त्यसैको छायामुनि अर्कै एउटा बगान फस्टाउँदै थियो, 

एकपल्टमा एक सिन्कोना रुखका दरले।

पेरुको यो मौलिक रुख औलो-पीडित ब्रिटिस उपनिवेशहरूभरि, क्विनिन उत्पादनका लागि उपयुक्त ठाउँको खोजीमा, लुकीछिपी लगिँदै थियो। मुङपुको पूर्वी हिमाली पदपाहाडमा यसले सबैभन्दा गहिरो जरा गाड्यो।

१८६२ मा, स्कटिस वनस्पतिशास्त्री र रोयल बोटानिक गार्डेन क्यालकटाका अधीक्षक डा. थमस एन्डरसनको निर्देशनमा, सिन्कोना फस्टायो। मुङपुको उष्ण-आर्द्र जलवायु र उपशीतोष्ण पाहाडी उचाइ (समुद्री सतहबाट १२०० देखि ६१७० फिट) ले दक्षिण अमेरिकाको एन्डिज पर्वतश्रृङ्खलामा जन्मेको, क्विनिन दिने सिन्कोना रुखका लागि आदर्श अवस्था प्रदान गऱ्यो। यो सफलता मनसोङ (१९०१), रोङ्गो (१९३८), र लाटपञ्चर (१९४३) का पहाडहरूसम्म फैलियो। यो बगानले ब्रिटिस उपनिवेशहरूलाई औलोरोधी औषधिको आर्थिक रूपमा महत्त्वपूर्ण, स्थिर आपूर्ति उपलब्ध गरायो।

यो बगान बसेको जमिन - भू-राजनीतिक हलोले जोतिएको जमिन थियो। उपनिवेशवादी विस्तारले बीउ छर्नुअघि नै यसले यस भूदृश्यको जनसाङ्ख्यिक र पारिस्थितिक छापलाई आकार दिइसकेको थियो।

यो बगान बसेको जमिन - भू-राजनीतिक हलोले जोतिएको जमिन थियो। उपनिवेशवादी विस्तारले बीउ छर्नुअघि नै यसले यस भूदृश्यको जनसाङ्ख्यिक र पारिस्थितिक छापलाई आकार दिइसकेको थियो। पछि बगानमा परिणत हुने यो जमिन एक समय सिक्किम राज्यमाथि राज गर्ने छोग्यालको अधिकारक्षेत्रभित्र थियो। सन् १७१८ मा, मनसोङ र रोङ्गोसहित टिस्टा नदीको पूर्वी भाग भुटान राज्यले कब्जा गऱ्यो। दशकौँपछि, मुङपु र लाटपञ्चरको पनि मालिक साटियो; १७८० मा, टिस्टा नदीको पश्चिमी विस्तार नेपालको विस्तारित गोर्खा राज्यमा परिणत भयो।

एङ्ग्लो-गोर्खा युद्ध (१८१४-१८१६) र त्यसपछि सुगौली सन्धि (४ मार्च १८१६) - जसअन्तर्गत दार्जिलिङका पाहाडहरू ब्रिटिस भारतलाई सुम्पिइयो, यसपछि मात्र बगानहरू सुरु भए। अन्ततः, एङ्ग्लो-भुटान युद्ध (१८६४-१८६५) पछि भएको सिन्चुलाको सन्धि (११ नोभेम्बर १८६५) ले यो बगानका लागि क्षितिज अझ फराकिलो बनायो।

यो उपनिवेशवादी उद्यमलाई हात चाहिन्थ्यो - तितो क्विनिन निकाल्न सयौँ हात। छिट्टै, सरदारी प्रणालीअन्तर्गत नेपाल राज्य र सिक्किम राज्यबाट मजदुरहरू ल्याइए।

यो उपनिवेशवादी उद्यमलाई हात चाहिन्थ्यो - तितो क्विनिन निकाल्न सयौँ हात। छिट्टै, सरदारी प्रणालीअन्तर्गत नेपाल राज्य र सिक्किम राज्यबाट मजदुरहरू ल्याइए। सरदारका उपाधि पाएका विश्वासिला कामदारहरूलाई परिवार लिन र समुदायका सदस्यहरूलाई बगानमा काम गर्न मनाउन आ-आफ्नो घर पठाइयो। त्यसैले, यी समुदाय आजसम्म पनि बगानमा प्रमुख रूपमा देखिन्छन्। सरदारले जमिनमा श्रम गर्ने प्रत्येक हातका लागि महिनाको एक आना कमिसन कमाउँथे।

सिन्कोनाहरूजस्तै, जमिनमा काम गर्ने मानिसहरू पनि उखेलिए र फेरि रोपिए।

उनीहरूको कामको प्रकृति चक्रीय थियो - "बदला" को लय। निरन्तर परिश्रमको एउटा वंशपरम्पराको साटो एक ऐकर जमिन। समयसँगै सिन्कोना र मानिस दुवै अनुकूलित भए, जसले यस क्षेत्रमा एउटा सहज र निर्बाध स्वदेशीकरणतर्फ डोऱ्यायो। बसाइँसराइ गरेर आएका यी नातेदारहरूको आगमनले आफ्नो परिश्रमले बगानलाई मात्र स्थापित गरेन, बरु आजसम्म मुङपुमा देखिने एउटा घनिष्ठ समुदाय पनि सिर्जना गऱ्यो।

उनीहरू अनाम, सङ्ख्याङ्कित मजदुरका रूपमा बिते, तर उनीहरूका पाइलाका छाप मुङपुका सडक, कारखाना, र बस्तीहरूमा रहिरहे। उनीहरूको व्यक्तिगत इतिहास प्रायः तिनले छोडेका भग्नावशेषहरूभन्दा मौन नै रहन्छ।

आज मङपु भारतको पश्चिम बङ्गालमा पर्छ। यसलाई गोर्खाल्यान्ड टेरिटोरियल एड्मिनिस्ट्रेसनको खाद्य प्रशोधन उद्योग तथा बागवानी विभागअन्तर्गतको सिन्कोना तथा अन्य औषधीय बिरुवा निर्देशनालयले प्रशासन गर्छ। तर सधैँयस्तो थिएन। मङपु मूलतः २००६ सम्म वाणिज्य तथा उद्योग विभागअन्तर्गत थियो। सन्

१९३४ पछि, क्लोरोक्विन र हाइड्रोक्सिक्लोरोक्विन जस्ता जर्मन कृत्रिम विकल्पहरूले बजार प्रवेश गरे। श्रम-उत्पादित, श्रम-गहन जैविक क्विनिनको माग घट्यो। विश्वयुद्धहरूले पनि यस विशाल उपनिवेशवादी उद्यमको अन्त्यमा भूमिका खेले। कारखाना ढिलो हुँदै गयो, र धेरै संरचनाहरू सेवाल र मनसुनी वर्षामुनि सडेर बिग्रन छोडिए।

यो विभागीय परिवर्तनले एउटा युगको अन्त्यलाई चिह्नित गऱ्यो -  भव्य उपनिवेशवादी औषधिजन्य इतिहासको युगको अन्त्य। एउटा विवेकपूर्ण मोड, एउटा कठोर मोड, अस्तित्वतर्फको। विविधीकरणमार्फतको अस्तित्व।

रबर। अलैँची। किवी। लेमनग्रास। स्ट्रबेरी।

यो विभागीय परिवर्तनले बिहान ४ बजे उठ्ने, ६ बजे घन्टी घर पुग्ने, र बेलुका ४ बजेसम्म जमिनमा परिश्रम गर्ने ती अनाम, सङ्ख्याङ्कित अग्रगामीहरूका धमिला छापहरूलाई पनि बगाइदियो। समुदाय, जीविका, र अपनत्वका सम्झनाहरू मेटिए। वर्षमा एउटा तह।

आज, औद्योगिक क्षयका यी भत्किँदै गएका स्मारकहरूले पहिचानचिह्नका रूपमा काम गर्छन् - त्यस्तै पहिचानचिह्न, जसले सहजबोधले फर्कने बसाइँसराइ गर्ने चराहरूका सम्झना र चुम्बकीय क्षेत्रलाई थामेको हुन्छ।

मौसमपछि मौसम।

पहाडहरूमा पनि बसाइँसराइ हुन्छ।

एउटा सिन्डिकेट सिट। एउटा रेलको टिकट। समुद्रपारिको एउटा उडान।

बसाइँसराइ - मुग्लानको खोजीमा। 

आर्थिक रूपमा सुकेका पाहाडबाट भागरिहेका। एउटा मरुद्यान। 

अवरुद्ध शैक्षिक बीउहरू।

भत्किरहेको स्वास्थ्य सेवा।

तर चराहरूजस्तै, उनीहरू सहजबोधले फर्किन्छन्। 

मौसमपछि मौसम - चाडपर्वका लागि। 

काजक्रियाका लागि। घरका लागि।

फर्किने बासिन्दाहरूका लागि, चमरा गोदाम एउटी स्त्री जस्तै थिइन् - सुरुचिपूर्ण। स्थिर। खैरो-रातो रङमा बेरिएकी।

जहाँ क्विनिनका लागि सिन्कोनाको बोक्रा सुकाउन राखिन्थ्यो, उनी हाम्रो भावनात्मक नक्सामा एउटा पहिचानचिह्नका रूपमा उभिएको थिइन्। गाडीबाट एक झलकले नै अर्थ दिन्थ्यो: "म घर आइपुगेँ।"

गोदाम सिन्कोनाको बगानजस्तै थियो - समयको मारमा जीर्ण हुँदै, तर अझै उभिइरहेको। आफ्ना फर्किने नातेदारको पर्खाइमा रहेकी एउटी आमाजस्तै।

गोदाम भारतका पर्यटकीय स्मारकहरूजस्ता थिएनन्। तर उनी हाम्री थिइन्। 

हाम्रो इतिहास। हाम्रो सम्पदा। 

हाम्रो अपनत्वको भाव।

आज, २०२६ को ११ मेका दिन, चमरा गोदामलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर भत्काइँदै छ।

आज, औद्योगिक क्षयका यी भत्किँदै गएका स्मारकहरूको कुनै अर्थ छ त? यसको गहिरो अर्थ छ - स्थानीय बगान-मजदुर र तिनका सन्ततिका लागि। उनीहरूका लागि, यी भग्नावशेषले विश्वव्यापी महत्त्वको एउटा हराएको युगलाई मात्र होइन, तर उनीहरूको पुस्तापुस्ताको सम्पदा र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छन् -  बारम्बार दोहोरिने पहिचान-जाँचविरुद्धको एउटा मूर्त प्रमाण।

यो इतिहास नै उनीहरूको विश्व सम्पदा मान्यताको निरन्तर खोजीको जग बन्छ, जसलाई कालिम्पोङ कृषक कल्याण संस्थाले समर्थन गर्दै आएको छ। यसले इङ्गित गर्छ, यो बगान वास्तवमा त्यो प्रतिष्ठित दार्जिलिङ टोय ट्रेन (१८८१) भन्दा पनि पुरानो हो। हाम्रा पुरातन कारखाना-मेसिनहरूलाई एउटा सङ्ग्रहालयमा परिणत गर्न सकिन्थ्यो।

उफ्!

माटोबाट उनी आइन्। माटोमै उनी फर्किइन्।

उनको भग्नावशेषको बीचमा, म बसेँ - मौनतामा -स्थिरतामा।

रमिताविनाका संरचनालाई सुरक्षित राख्न लायकको मानिनु विरलै हुन्छ।

अब बाँकी रहेको छ त केवल १६ सेप्टेम्बर २०२४ को घमाइलो बिहानको त्यो प्लेन एयर चित्रकला मात्र।

सन्दर्भ सामग्री:

१. मुङपु सिन्कोना बगानका पुरातन मेसिनहरू। (२०१८, अप्रिल २)। गेट बङ्गाल। 

२. चौधरी, के. डी. (२०२२)। दार्जिलिङमा सिन्कोना: एउटा औपनिवेशिक अवलोकन। इनोभेसन द रिसर्च कन्सेप्ट, ७(१)। 

३. मिडल्टन, टी. (२०२१)। बिकमिङ-आफ्टर: क्विनिनका अवशेषहरूको जीवन र राजनीति। कल्चरल एन्थ्रोपोलजी, ३६(२), २८२–३११। https://doi.org/10.14506.2.05 

४. मिडल्टन, टी. (२०२४)। क्विनिन्स रिमेन्स: एम्पायर्स मेडिसिन एन्ड द लाइफ देयराफ्टर। युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया प्रेस। https://doi.org/10.155/liminos.187 

५. प्रधान, यू. एम. (२०२०, अक्टोबर ८)। हाइड्रोक्सिक्लोरोक्विन र हाम्रो सिन्कोना। द दार्जिलिङ क्रोनिकल। 

६. राई, जी. (२०२४)। भारतीय गोर्खाहरूका बदलिँदो आख्यानहरू। एजुकेसन इन्डिया जर्नल: अ क्वार्टरली रेफरिड जर्नल अफ डायलगस अन एजुकेसन, १०(२), ५७४–५८६। 

७. सफरखानी, एम. (२०२५)। स्पेस टु प्लेस, हाउजिङ टु होम: आवास अध्ययनमा स्थानको भावबारे एउटा व्यवस्थित समीक्षा। सस्टेनेबिलिटी, १७(१५), लेख ६८४२। https://doi.org/10.3390/su17156842 

८. सरकार, डी. (२०१३, नोभेम्बर ७)। दार्जिलिङको सिन्कोना बगान ध्वस्त अवस्थामा। द इकोनोमिक टाइम्स (७ नोभेम्बर)।

लेखिकाबारे:

इदा आनन्दी मुखिया पश्चिम बंगालको मुङपुकी बासिन्दा हुन्। उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट प्राणीशास्त्रमा स्नातक र स्नातकोत्तर गरेकी छिन्, जसमा उनको विशेषज्ञता कीटशास्त्रमा छ। उनको रुचि कला, विज्ञान, र कथावाचनको सङ्गमबिन्दुमा छ। आफ्नो फोटो-निबन्ध जुगुनरुहेमार्फत, उनले जैविक अवधारणालाई दृश्यात्मक कथावाचनसँग मिसाएर पूर्वी हिमालयमा रहेको आफ्नो थातथलोको लोप हुँदै गइरहेको वास्तुशिल्पीय सम्पदा र सांस्कृतिक स्मृतिलाई अभिलेखबद्ध र संरक्षित गर्ने काम गर्छिन्।