एकजना व्यक्तिले जन्मदेखि मृत्युसम्मको यात्रामा अनुभव गर्ने क्षणहरूले जीवनलाई परिभाषित गर्दछ अनि यस यात्रामा व्यक्ति कस्तो प्रकारको व्यक्ति बन्छ भन्ने कुरा उसलाई मार्गदर्शन गर्ने मूल्यमान्यताको प्रतिबिम्ब हुन्छ। पश्चिम सिक्किमको ही गाउँकी मेरी बोजू जीवनप्रति सधैं जिज्ञासु र हँसिली स्वभावकी हुनुहुन्थ्यो। उहाँ प्रत्येक नयाँ दिनलाई उत्साहका साथ स्वागत गर्नुहुन्थ्यो र जीवनका हरेक दिनलाई अद्वितीय गौरव र सम्मानका साथ बिताउनुहुन्थ्यो।
एकजना व्यक्तिले जन्मदेखि मृत्युसम्मको यात्रामा अनुभव गर्ने क्षणहरूले जीवनलाई परिभाषित गर्दछ अनि यस यात्रामा व्यक्ति कस्तो प्रकारको व्यक्ति बन्छ भन्ने कुरा उसलाई मार्गदर्शन गर्ने मूल्यमान्यताको प्रतिबिम्ब हुन्छ। पश्चिम सिक्किमको ही गाउँकी मेरी बोजू जीवनप्रति सधैं जिज्ञासु र हँसिली स्वभावकी हुनुहुन्थ्यो। उहाँ प्रत्येक नयाँ दिनलाई उत्साहका साथ स्वागत गर्नुहुन्थ्यो र जीवनका हरेक दिनलाई अद्वितीय गौरव र सम्मानका साथ बिताउनुहुन्थ्यो।
मेरी प्यारी बोजू (युमा) ले जुन जोस र नम्रताका साथ उहाँले आफ्ना उत्कृष्ट दिनहरू बिताउनुभएको थियो उस्तै जोससित आफ्नो स्वास्थ्य समस्यासँग सङ्घर्ष गरेर हालै मात्र बित्नुभयो। उहाँ फेब्रुअरी १२ मा स्वर्गवासका लागि प्रस्थान गर्नुभयो, जुन दिन उहाँका प्रिय पति (मेरो सबैभन्दा प्यारो बाजे) ले ११ वर्ष पहिले हामीलाई छोडेर जानुभएको थियो। मलाई मेरी आमाले मृत्युशय्यामा हजुरआमाको हात बिस्तारै सुमसुम्याउँदै त्यो दिन सम्झँदै "बाबु गाको पनि आजुको तारिक हो, १२" भनिरहनुभएको थियो । मृत्यु ढोकामा आइपुग्दा पनि आत्मिक प्रेमले एक–अर्कालाई छोड्न नमानेझैँ लाग्थ्यो। मेरा हजुरबुबा र हजुरआमाबिचको प्रेम आज पनि हामी, उहाँहरूको परिवारका सदस्यहरू, मार्फत जीवित छ।
बोजूको मृत्युपछि धेरै हप्तासम्म शोक मनाइयो र बोजुले बाँडेको मायाले हामीलाई भेट्न आउने मानिसहरूको जमघट भयो। ती दिनहरूमा हजुरआमासँग सम्बन्धित अनगिन्ती सम्झना र किस्साहरू सुनाइए। उहाँ प्रेम, उदारता र सबै जीवप्रति दयाभावको साक्षात् मूर्ति हुनुहुन्थ्यो। उहाँ साँच्चै घामझैँ उज्यालो व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। बोजूलाई गुमाउनु केवल एउटा क्षति थिएन; बरु उहाँले हामीलाई कल्पना गर्न नसकिने सम्पत्ति दिएर जानुभयो। प्रेम, दया, उदारता र आफ्नो भित्री बालमनलाई सधैं जीवित राख्ने उहाँका शिक्षाहरू आज हाम्रो सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति बनेका छन्। ती सबै सम्झनाहरू मध्ये, एउटा विशेष सम्झना उहाँले छोड्नुभएका बहुमूल्य वस्तुहरूमार्फत अझै जीवित छ— मकैको सुकेको खोसेला प्रयोग गरेर हातले बुनेको गोलाकार चटाई। यी गोलाकार पिराहरू सधैँ सिक्किमका घरहरूमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। सिक्किमका विभिन्न समुदायका परम्परागत घरहरूमा मकैको खोसेलाको पिरा घरपरिवारको एक आवश्यक घटक हो। लिम्बू (सुब्बा) एउटा यस्तो आदिवासी समुदाय हो जसले प्रकृतिबाट धेरै सामग्रीहरू प्राप्त गर्दछ र दैनिक प्रयोगका वस्तुहरू बनाउन प्रयोग गर्दछ। केही सामान्य वस्तुहरूमा कोदोको जाँड पिउनका लागि बाँसबाट बनाइएको परम्परागत तोङ्बा , सामान बोक्न प्रयोग हुने डोको, विभिन्न बाजागाजा तथा धार्मिक सामग्रीहरू यसका केही उदाहरण हुन्। लिम्बू समुदायको जीवनशैलीमा प्रकृति एउटा आधारभूत र अभिन्न हिस्सा हो।
बोजूलाई गुमाउनु केवल एउटा क्षति थिएन; बरु उहाँले हामीलाई कल्पना गर्न नसकिने सम्पत्ति दिएर जानुभयो। प्रेम, दया, उदारता र आफ्नो भित्री बालमनलाई सधैं जीवित राख्ने उहाँका शिक्षाहरू आज हाम्रो सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति बनेका छन्। ती सबै सम्झनाहरू मध्ये, एउटा विशेष सम्झना उहाँले छोड्नुभएका बहुमूल्य वस्तुहरूमार्फत अझै जीवित छ— मकैको सुकेको खोसेला प्रयोग गरेर हातले बुनेको गोलाकार चटाई।
लिम्बू घरपरिवारमा हातले बुनेको परम्परागत मकैको खोसेला (पिरा) सामान्य वस्तु हो। मेरी बोजूको कलाकृतिलाई अझ विशेष बनाउने कुरा भनेको प्लास्टिकको फालिएको खोलबाट चटाई बनाउने कामप्रतिको उनको समर्पण थियो। मकैको सुकेको खोसेला जस्ता परम्परागत सामग्री प्रयोग गर्नुको सट्टा, उनले घरभित्रको फोहोरबाट सङ्कलन गरिएको काम नलाग्ने खोललाई प्रयोग गरिन् र बुन्नका लागि उपयुक्त बनाउन प्रशोधन गरिन्। प्रत्येक चरण अत्यन्तै धैर्य, लगनशीलता र कुशल हातकौशलका साथ पूरा गरिन्थ्यो।
लिम्बू घरपरिवारमा हातले बुनेको परम्परागत मकैको खोसेला (पिरा) सामान्य वस्तु हो। मेरी बोजूको कलाकृतिलाई अझ विशेष बनाउने कुरा भनेको प्लास्टिकको फालिएको खोलबाट चटाई बनाउने कामप्रतिको उनको समर्पण थियो। मकैको सुकेको खोसेला जस्ता परम्परागत सामग्री प्रयोग गर्नुको सट्टा, उनले घरभित्रको फोहोरबाट सङ्कलन गरिएको काम नलाग्ने खोललाई प्रयोग गरिन् र बुन्नका लागि उपयुक्त बनाउन प्रशोधन गरिन्। प्रत्येक चरण अत्यन्तै धैर्य, लगनशीलता र कुशल हातकौशलका साथ पूरा गरिन्थ्यो।
उहाँसँग मैले पहिले गरेको एउटा कुराकानी, जुन भिडियोमा सुरक्षित छ, त्यो सम्झँदा थाहा हुन्छ, उहाँले प्रत्येक प्लास्टिकको टुक्रा अत्यन्त ध्यानपूर्वक छानेर भान्सामा प्रयोग हुने छुरीले काट्नुहुन्थ्यो, ताकि पिरा बुन्न आवश्यक कच्चा सामग्री तयार गर्न सकियोस्। जब मैले उहाँलाई एउटा मानक आकारको चटाई बुन्न कति समय लाग्यो भनेर सोधेँ, उहाँले आफ्नो हर्षित मुस्कानका साथ जवाफ दिनुभयो, "मलाई सुरुदेखि एउटा चटाई बनाइसक्न एक हप्ता वा लगभग १५ दिन लाग्छ, तर यदि प्लास्टिक पहिले नै तयार छ भने, म एक हप्ताको समयमा एउटा चटाई समाप्त गर्न सक्छु। म यसलाई नियमित रूपमा बुन्दिनँ, घरायसी कामबाट फुर्सद पाएपछि मात्र बुन्ने गर्छु।"
घरहरूमा पनि महत्वपूर्ण व्यावहारिक उपयोगिताका लागि काम आउने यी सुन्दर म्याटहरू बुन्ने उहाँको प्रतिबद्धता शिल्प र परिवारप्रतिको उनको समर्पणको कारण थियो। उहाँले तिनीहरूलाई आफ्नो घरमा भण्डारण गर्न वा नाफाका लागि बेच्न मात्र बनाइनन्, उहाँको एकमात्र उद्देश्य प्रेमको निसानीका रूपमा आफ्ना परिवारका सदस्यहरूलाई उपहार दिनु थियो। मेरी बोजूका लागि, उनले सबैभन्दा धेरै माया गर्ने कुराहरूमध्ये एउटा उनको परिवार थियो। उहाँले यस्ता पिराहरू बुन्नुहुन्थ्यो र आफ्ना प्रत्येक छोराछोरीको घरमा एउटा न एउटा पिरा पुग्ने सुनिश्चित गर्नुहुन्थ्यो। उहाँसँगको पुरानो कुराकानीमा, मेरी हजुरआमाले मलाई भन्नुभयो केही दिनअघि मात्र उहाँले यस्ता पिराहरू मेरा मामालाई उपहार दिइसक्नुभएको थियो। आज जब म ती पिराहरूलाई उहाँको सम्झनाका रूपमा हेर्छु, म आफ्नो घरमा पनि ती देख्छु। मेरी आमाले तिनलाई सजाउने सामग्रीका रूपमा होस् वा परम्परागत मुडाका रूपमा प्रयोग गरेर होस्, अत्यन्त माया र सम्मानका साथ सुरक्षित राख्नुभएको छ। घरको हरेक कुनामा मेरी बोजूको प्रेमको एउटा अंश बसेको डीबनाएका म्याटहरू जस्ता कलाकृतिहरूको रूपमा छोडिएका सौकहरूले यति धेरै भावनात्मक मूल्य राख्न सक्छ भन्ने कुरा मैले याद गरेँ । मेरी आमा र आमाको बहिनी आफ्नी आमाका मनपर्ने साडीहरूबारे कुरा गर्दै उहाँसँग बिताएका रमाइला सम्झनाहरू साटासाट गर्नुहुन्थ्यो। त्यही बेला मेरी आमाको बहिनीले बोजूको ओछ्यानछेउमा राखिएको पिरातर्फ हेरेर आफ्नी आमाले यस्ता पिराहरू बुनेर सकेसम्म धेरै मानिसहरूलाई बाँड्न खोज्नुभएको कुरा सम्झनुहुन्थ्यो।
बोजूले ‘दिगोपन’ भन्ने शब्द कहिल्यै सुन्नुभएको थिएन, रिसाइक्लिङको अवधारणाबारे पनि कुनै शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको थिएन र वातावरणीय संरक्षणको बारेमा कुनै तालिम पनि थिएन, तैपनि उहाँले यो सबैको अर्थ पुरा गर्ने गरेर जिम्मेवारीपूर्वक आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो। यो उनीहरूको पुस्ता र हामी सम्बन्धित वर्तमान पुस्ताबिचको भिन्नता हो। हामीसँग धेरै निबन्धहरू लेख्न वा सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरूमा साझा गर्नका लागि दिगोपनको बारेमा प्रशस्त जानकारी छ तर हामीसँग व्यावहारिक पहल गर्ने आधारभूत सिपहरूको अभाव छ।
बोजूले ‘दिगोपन’ भन्ने शब्द कहिल्यै सुन्नुभएको थिएन, रिसाइक्लिङको अवधारणाबारे पनि कुनै शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको थिएन र वातावरणीय संरक्षणको बारेमा कुनै तालिम पनि थिएन, तैपनि उहाँले यो सबैको अर्थ पुरा गर्ने गरेर जिम्मेवारीपूर्वक आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो।
मेरी बोजू र उहाँले जोगाइराख्नुभएको पिरा बुन्ने जस्ता कलालाई गुमाउनु केवल एउटा परम्परागत सिप हराउँदै जानुको सङ्केत मात्र होइन, यो धैर्य भन्ने सद्गुण हराउँदै जानुको पनि प्रतीक हो। लिम्बूजस्ता आदिवासी समुदायका परम्परागत कला र हस्तकलाहरू केवल सङ्ग्रहालयमा राखिने वस्तुहरू होइनन्; ती संस्कृति, इतिहास र पहिचानको जीवित अभिव्यक्ति हुन्। अघिका पुस्ताको क्रमिक अवसान र सामाजिक–आर्थिक प्राथमिकताहरूको परिवर्तनसँगै, यी बुनेका म्याटहरू जस्ता परम्परागत हस्तकलाहरू सिक्किममा लोप हुँदै गएको शिल्प बनेका छन्।
आफ्नै परियोजना सुरु गर्नु भनेको जमिनदेखि नै निर्माण गर्ने संयम राख्नु हो। मेरी बोजूले कहिल्यै आफ्नो सिर्जनाबाट नाफा कमाउने वा ‘दिगोपन’ जस्ता शब्दबारे सोच्नुभएको थियो भन्ने लाग्दैन। उहाँलाई फालिएका प्लास्टिकका खोलहरूलाई मकैको खोसेलाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु सही काम हो भन्ने मात्र थाहा थियो, अनि ती वस्तुहरू आफ्ना प्रियजनहरूलाई उपहार दिनु उहाँका लागि स्वाभाविक कुरा थियो।
यसले मलाई वातावरणीय दिगोपनको अवधारणा कति सरल छ भनेर सोच्न बाध्य बनाउँछ। हामीसँग दिगो फोहोर व्यवस्थापनको बारेमा ज्ञान छ र हामी यसको बारेमा घन्टौँ अध्ययन पनि गर्छौं, तर यस घडीमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको हाम्रो दैनिक कार्यहरूमा सावधान रहनु हो। दिगो हुनाका लागि न त शिक्षा चाहिन्छ न त डिजिटल साक्षरता, बरु वास्तवमा साना कार्यहरू गरेर दिगोपन प्राप्त गर्न आवश्यक छ। आदिवासी समुदायको सदस्य हुनुको अर्थ दिगोपन हाम्रो संस्कृतिसँग आन्तरिक रूपमा जोडिएको छ, यो हाम्रो पहिचान, हाम्रो परम्परा र हाम्रो भविष्यको अभिन्न हिस्सा हो भन्ने कुरामा सचेत हुनु पनि हो।
यसले मलाई वातावरणीय दिगोपनको अवधारणा कति सरल छ भनेर सोच्न बाध्य बनाउँछ। हामीसँग दिगो फोहोर व्यवस्थापनको बारेमा ज्ञान छ र हामी यसको बारेमा घन्टौँ अध्ययन पनि गर्छौं, तर यस घडीमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको हाम्रो दैनिक कार्यहरूमा सावधान रहनु हो। दिगो हुनाका लागि न त शिक्षा चाहिन्छ न त डिजिटल साक्षरता, बरु वास्तवमा साना कार्यहरू गरेर दिगोपन प्राप्त गर्न आवश्यक छ। आदिवासी समुदायको सदस्य हुनुको अर्थ दिगोपन हाम्रो संस्कृतिसँग आन्तरिक रूपमा जोडिएको छ, यो हाम्रो पहिचान, हाम्रो परम्परा र हाम्रो भविष्यको अभिन्न हिस्सा हो भन्ने कुरामा सचेत हुनु पनि हो।
इक्ला सुब्बा पश्चिम सिक्किमको ही गाउँबाट सिक्किम विश्वविद्यालयको जनसञ्चार विभागमा विद्यावारिधि गर्दै गरेकी शोधार्थी हुन्। उनको कार्य लिम्बू समुदायको संस्कृति, परम्परा र आदिवासी जीवनको सेरोफेरोमा रहेको छ। उनले सिक्किम एक्सप्रेस (अङ्ग्रेजी दैनिक पत्रिका) र द प्रिन्टको क्याम्पस भ्वाइस इनिसिएटिभमा आफ्ना लेखहरूको योगदान दिएकी छिन्।
