सैनिक क्षेत्र र सहरी सम्भावनाबिच सामदुरको मौन सङ्कट

गान्तोकको राष्ट्रिय राजमार्गबाट केवल १ किलोमिटर टाढा, मिलिटेरी पुलिस गोलाई ( एमपी गोलाई ) चौकी नजिकैको हरियालीयुक्त पाहाडको फेदमा सामदुर गाउँमा अवस्थित छ। सैन्य क्षेत्रको दक्षिणी किनारमा रहेको यो गाउँ ४ देखि ५ वटा साना बस्तीहरूको समूह हो, जहाँ प्रत्येक बस्तीमा औसतमा करिब ५० घरधुरी यी बस्तीहरूले उत्तरतर्फ रहेको आर्मी सप्लाई डिपोसँग सबै मौसममा सञ्चालन हुने सडक साझा गर्छन्। यही सडकले स्पष्ट सीमारेखाको काम गर्छ: उत्तरतर्फ सेना क्षेत्रहरू छन्, जहाँ भिरालो भू–भागका कारण निर्माणकार्य गर्न कठिन छ; दक्षिणतर्फ नागरिक बस्तीहरू फैलिएका छन्।। गान्तोकको नजिक र रानीपूल नगरपालिका वार्ड अन्तर्गत आधिकारिक रूपमा सहरी रूपमा सूचीबद्ध भए तापनि, सरकारी पाइपबाट आउने पानी अझै पनि एउटा अधुरो सपना नै हो। पुस्तौँदेखि, बासिन्दाहरू यसमा निर्भर छन् पुरानो मुहानको पानीको स्रोत - एक प्राकृतिक उपहार जुन अहिले मानव गतिविधि, जलवायु परिवर्तनशीलता र कमजोर रिचार्ज संयन्त्रहरूको कारण घेराबन्दीमा छ ।

गान्तोकको राष्ट्रिय राजमार्गबाट केवल १ किलोमिटर टाढा, मिलिटेरी पुलिस गोलाई ( एमपी गोलाई ) चौकी नजिकैको हरियालीयुक्त पाहाडको फेदमा सामदुर गाउँमा अवस्थित छ। सैन्य क्षेत्रको दक्षिणी किनारमा रहेको यो गाउँ ४ देखि ५ वटा साना बस्तीहरूको समूह हो, जहाँ प्रत्येक बस्तीमा औसतमा करिब ५० घरधुरी यी बस्तीहरूले उत्तरतर्फ रहेको आर्मी सप्लाई डिपोसँग सबै मौसममा सञ्चालन हुने सडक साझा गर्छन्।

मुहानको पानीमा ऐतिहासिक निर्भरता

सामदुरको पानीको कथा आधुनिक पूर्वाधारभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ। म सन् २०१० मा यहाँ बसाइँ सरेका भए पनि, स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार यी मुहानहरूमाथिको निर्भरता पुस्तौँदेखि निरन्तर रहँदै आएको छ। सेना क्षेत्रको उत्तरतर्फका भिरालो पाखाबाट निस्कने यी मुहानहरू—जहाँ भू–आकृतिका कारण ब्यारेक, डिपो वा अन्य ठूला संरचना निर्माण सम्भव छैन—ले सामदुरका बस्तीहरूलाई निरन्तर पानी उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। कडा जाडोयाममा, जब पानीको बहाव स्वाभाविक रूपमा घट्छ, तब पनि गम्भीर खानेपानी संकटको सम्झना यहाँका सामूहिक अनुभवमा भेटिँदैन। "हामीले यी बस्तीहरूमा भएका हरेक कठिनाइको समाचार साझा गरेका छौँ," एक छिमेकी जसको परिवारले दशकौँदेखि एउटै मुहानको हेरचाह गर्दै आएको छ, उनले टिप्पणी गरे , "तर पानीको अभाव उनीहरूमा कहिल्यै भएको थिएन ।"

यो विश्वसनीयता गान्तोकले मनसुनका समयमा बारम्बार भोग्ने सङ्कटसँग तीव्र विरोधाभासमा उभिएको छ। राजधानीका प्राथमिक जलाशयहरू, जस्तै रातेचु र सेलेप, राजधानीका प्रमुख जलाशयहरू प्रायः अवरुद्ध हुन्छन्, जसले सहरलाई जल अभावको सङ्कटमा धकेल्छ। तर सामदुरमा भने घरका ट्याङ्कीहरू निरन्तर भरिरहन्छन्। सन् २०२३ मा पहिरोबाट व्यापक क्षति भएपछि सहरभरि पानी संकटको चेतावनी जारी हुँदा पनि यहाँका मुहानहरू स्थिर रूपमा बगिरहे, जलाशयहरू भरिँदै रहे, र ग्रामीण क्षेत्रहरूको मौन सहनशीलतालाई उजागर गरिरहे। सामुदायिक व्यवस्थापन प्रणालीहरूले यस प्राकृतिक स्रोतलाई अझ प्रभावकारी बनाएका छन्। मेरो मामलामा, बिचमा कुनै भण्डारण प्रणालीबिना नै पाँच परिवारहरूले पास्टिकका पाइपहरूको सञ्जाल मार्फत सिधै एउटै मुहान साझा प्रयोग गर्छन् । अझ टाढाका समूहहरूले क्षेत्रीय विधायकहरूको सहयोगमा निर्माण गरिएका सङ्कलन ट्याङ्कीहरूमा पानी जम्मा गर्छन् र गुरुत्वाकर्षणमा आधारित पाइपमार्फत समान रूपमा वितरण गर्छन्।  मर्मतसम्भार सामूहिक जिम्मेवारी बनेको छ—विशेषगरी मनसुनमा माटोले थुनिएका पाइपहरू हप्तामा दुईपटकसम्म सफा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर पानी निःशुल्क छ, “प्रकृतिको उपहार”, जसलाई केवल सामूहिक श्रम र सतर्कताको आवश्यकता पर्छ।

सामुदायिक व्यवस्थापन प्रणालीहरूले यस प्राकृतिक स्रोतलाई अझ प्रभावकारी बनाएका छन्। मेरो मामलामा, बिचमा कुनै भण्डारण प्रणालीबिना नै पाँच परिवारहरूले पास्टिकका पाइपहरूको सञ्जाल मार्फत सिधै एउटै मुहान साझा प्रयोग गर्छन् । अझ टाढाका समूहहरूले क्षेत्रीय विधायकहरूको सहयोगमा निर्माण गरिएका सङ्कलन ट्याङ्कीहरूमा पानी जम्मा गर्छन् र गुरुत्वाकर्षणमा आधारित पाइपमार्फत समान रूपमा वितरण गर्छन्।  मर्मतसम्भार सामूहिक जिम्मेवारी बनेको छ—विशेषगरी मनसुनमा माटोले थुनिएका पाइपहरू हप्तामा दुईपटकसम्म सफा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर पानी निःशुल्क छ, “प्रकृतिको उपहार”, जसलाई केवल सामूहिक श्रम र सतर्कताको आवश्यकता पर्छ।

निजी जग्गाको हेरचाह गर्ने सोल्टीले पनि यी भावनाहरूलाई प्रतिध्वनित गरे। “मर्मत गर्नु झन्झटिलो त हो, तर पानीको अभाव? त्यो त कहिल्यै हाम्रो जीवनमा आएको छैन,” उनले हालै जब म मेरो छोरालाई स्कुल बस स्टपमा छोडेर फर्किरहेको थिएँ, त्यसबेलाको हाम्रो छोटो कुराकानीमा टिप्पणी गरे। उसको परिवार, मेरो सहित धेरै अरूले पनि प्लास्टिकको पाइप र ट्याङ्कीहरूमा लगानी गरेको छ - कहिलेकाहीँ क्षेत्रीय विधायकको सहयोगबाट, तर धेरैजसो आफ्नै खर्चमा। केही बस्तीहरूमा त समूहहरू दुई भागमा विभाजित भएर फरक–फरक मुहान प्रयोग गर्छन्, जसले स्थानीय आत्मनिर्भरता र कहिलेकाहीँ प्राप्त हुने राजनीतिक सहयोगको मिश्रण देखाउँछ। यही मिश्रित प्रणालीले आदिकालदेखि नै पानीको प्रवाह कायम राखेको छ, र यहाँ जन्मिएका बासिन्दाहरू भन्छन् कि उनीहरूका बाजे–बज्यैको समयदेखि पनि यही अवस्था निरन्तर रहँदै आएको छ।

निजी जग्गाको हेरचाह गर्ने सोल्टीले पनि यी भावनाहरूलाई प्रतिध्वनित गरे। “मर्मत गर्नु झन्झटिलो त हो, तर पानीको अभाव? त्यो त कहिल्यै हाम्रो जीवनमा आएको छैन,” उनले हालै टिप्पणी गरे। उसको परिवार, मेरो सहित धेरै अरूले पनि प्लास्टिकको पाइप र ट्याङ्कीहरूमा लगानी गरेको छ - कहिलेकाहीँ क्षेत्रीय विधायकको सहयोगबाट, तर धेरैजसो आफ्नै खर्चमा। केही बस्तीहरूमा त समूहहरू दुई भागमा विभाजित भएर फरक–फरक मुहान प्रयोग गर्छन्, जसले स्थानीय आत्मनिर्भरता र कहिलेकाहीँ प्राप्त हुने राजनीतिक सहयोगको मिश्रण देखाउँछ। यही मिश्रित प्रणालीले आदिकालदेखि नै पानीको प्रवाह कायम राखेको छ, र यहाँ जन्मिएका बासिन्दाहरू भन्छन् कि उनीहरूका बाजे–बज्यैको समयदेखि पनि यही अवस्था निरन्तर रहँदै आएको छ।

सेनाको अनपेक्षित उपहार: स्थलाकृति र मुहानहरू

सेना क्षेत्रको विशिष्ट भू–संरचनाले अनायासै यी पानीका स्रोतहरूको संरक्षण गरेको छ। उत्तरतर्फका तीव्र भीरालो पाखाहरू, विकासका लागि अनुपयुक्त “बाँझो जमिन” ठानिएर बेवास्ता गरिएका, वास्तवमा अधिकांश मुहानहरूको आश्रयस्थल बनेका छन्, जहाँ निर्माणकार्यको हस्तक्षेप पुगेको छैन। यदि यी ढलानहरू निर्माणका लागि बढी अनुकूल भएको भए सिक्किमका अन्य भागहरू र सेना क्षेत्रभित्रका स्थानहरूमा देखिएझैँ, प्रबलित सिमेन्ट कङ्क्रिट (RCC) संरचनाहरूले तिनलाई ढाकिसकेका हुने थिए, जस्तो सिक्किमभरिका सेना क्षेत्रमा अन्यत्र देखिएको छ । यसको सट्टा, नागरिकहरूले साझा सबै मौसममा सञ्चालन हुने सडकमार्फत ती क्षेत्रमा पहुँच कायम राखेका छन् र अदृश्य सीमाना पार गर्दै पानीलाई दक्षिणतर्फ पाइपमार्फत ल्याइरहेका छन्। अदृश्य सिमाना पार गर्दै दक्षिणतिर। राजनीतिको सट्टा भू-बनोटले ढाकिएको यो पूर्वनिर्धारित व्यवस्था दशकौँदेखि कायम छ , जसले गर्दा सामदुर जस्ता गाउँहरू औपचारिक हस्तक्षेप बिना नै फस्टाउन सकेका छन् ।

तैपनि, परिस्थितिमा विडम्बना व्याप्त छ। नगरपालिका सीमाभित्र पर्नेमात्रैले सामदुरलाई शहरी क्षेत्रको मान्यता प्राप्त छ, र यो गान्तोकको व्यस्त केन्द्रबाट केही किलोमिटरमै अवस्थित छ, तर यहाँ अझै भरपर्दो पाइपलाइनमार्फत जल आपूर्ति छैन।  केही वर्ष पहिले , एसियाली विकास ब्याङ्क (ADB)- द्वारा स्वीकृत परियोजनाले आशा ल्यायो: पाइपहरू बिछ्याइयो, र एक गाउँको अग्लो भेगमा जल-सङ्कलनको निम्ति ट्याङ्की निर्माण गरिएको र पाइपलाइनहरू घरतर्फ झारियो, मानौँ अब गाउँ सहरी जल सञ्जालसँग जोडिनेछ। तर पानीको प्रवाह? अस्तित्वमा थिएन । मेरो बस्तीमा घरहरू र अरूहरू अझै पनि सम्पर्कविहीन छन्; नोकरशाही समस्याहरूको बिचमा योजना रोकियो, र जसको परिणामस्वरूप एउटा तितो विडम्बना बाँकी रह्यो—“सहरी” भन्ने उपाधि त प्राप्त भयो, तर त्यससँग सम्बन्धित आधारभूत सुविधाहरू भने आएनन्।

नगरपालिका सीमाभित्र पर्नेमात्रैले सामदुरलाई शहरी क्षेत्रको मान्यता प्राप्त छ, र यो गान्तोकको व्यस्त केन्द्रबाट केही किलोमिटरमै अवस्थित छ, तर यहाँ अझै भरपर्दो पाइपलाइनमार्फत जल आपूर्ति छैन।  केही वर्ष पहिले , एसियाली विकास ब्याङ्क (ADB)- द्वारा स्वीकृत परियोजनाले आशा ल्यायो: पाइपहरू बिछ्याइयो, र एक गाउँको अग्लो भेगमा जल-सङ्कलनको निम्ति ट्याङ्की निर्माण गरिएको र पाइपलाइनहरू घरतर्फ झारियो, मानौँ अब गाउँ सहरी जल सञ्जालसँग जोडिनेछ। तर पानीको प्रवाह? अस्तित्वमा थिएन । मेरो बस्तीमा घरहरू र अरूहरू अझै पनि सम्पर्कविहीन छन्; नोकरशाही समस्याहरूको बिचमा योजना रोकियो, र जसको परिणामस्वरूप एउटा तितो विडम्बना बाँकी रह्यो—“सहरी” भन्ने उपाधि त प्राप्त भयो, तर त्यससँग सम्बन्धित आधारभूत सुविधाहरू भने आएनन्।

उदीयमान खतराहरू: मानव दबाब र घट्दो प्रवाहहरू

हालैका वर्षहरूमा यस प्रणालीमा समस्याग्रस्त चिराहरू उजागर भएका छन्। मुहानहरूको पानीको प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा घट्दै गएको छ। अघिका जस्तो बलियो प्रवाह अब देखिँदैन, र यसले अस्तित्वगत सङ्कटको सङ्केत दिइरहेको छ। “मुहानहरू वर्षेनी मरिरहेका छन्” भन्ने वाक्य अहिले गाउँलेहरूबिचमा सामान्य बनिसकेको छ। यो निराशाजनक टिप्पणीभन्दा बढी दैनिक पानीको बहाउबारेको प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित निष्कर्ष हो। यस कमी वा गिरावटलाई बढाउन धेरै कारकहरू एकसाथ क्रियाशील छन् ।

“मुहानहरू वर्षेनी मरिरहेका छन्” भन्ने वाक्य अहिले गाउँलेहरूबिचमा सामान्य बनिसकेको छ। यो निराशाजनक टिप्पणीभन्दा बढी दैनिक पानीको बहाउबारेको प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित निष्कर्ष हो।

ती मध्ये प्रमुख माथिल्लो भागमा सेनाका निर्माणहरू हुन्। जुन पहिले अस्थायी जस्ता (GI) पाताले बनिएका छाप्राहरू अहिले आरसिसी भवनहरूको तीव्र विस्तारले भरिएका छन् - यस्ता निर्माणसँगै हुने गहिरा खन्ने काम र भूमिसम्बन्धी गतिविधिहरूले भू–जल तह र भूमिगत पानीको प्राकृतिक प्रवाहलाई अवरुद्ध गरिरहेका छन्। यसले पानीको सतह तल धकेल्छ र प्राकृतिक पुनर्भरण प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछ। २०१५ भन्दा पहिले, मुहानबाट जल निकासी अपेक्षाकृत स्थिर थियो; त्यसबेलादेखि, गिरावट तीव्र भएको छ, जुन निर्माण विस्तारसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ।

जलवायु परिवर्तनले यी मानवजन्य दबाबहरूलाई अझ जटिल बनाउँछ। सिक्किमका अधिकांश मुहानहरू मनसुन वर्षा, हिमनदी पग्लिने प्रक्रिया, र वनभित्रका भू–जल प्रणालीमार्फत पुनर्भरित हुन्छन् । तर अहिले अनियमित वर्षा, लामो खडेरी, र बढ्दो तापक्रमका कारण यी प्रणालीहरू कमजोर भइरहेका छन्। राज्य सरकारका प्रतिवेदनहरूमा सन् २००० यता पूर्वी हिमालयका मुहानहरूको पानी उत्पादन ३०–५० प्रतिशतसम्म घटेको उल्लेख गरिएको छ, र यही प्रवृत्ति सामदुरमा पनि स्पष्ट देखिन्छ। माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा हिमपात घट्दै जाँदा उच्च भूभागका पानी स्रोतहरू कमजोर बन्दै गएका। जबकि थोरै वन फँडानी पनि - चाहे सेनासँग सम्बन्धित होस् वा आकस्मिक - माटोको ओसिलोपनलाई नष्ट गर्छ। अहिले नै त गम्भीर पानी सङ्कट उत्पन्न भएको छैन, किनकि यहाँको जनसङ्ख्या कम छ र पानीको प्रयोग अपेक्षाकृत संयमित छ। तर जनसङ्ख्या विस्तार हुँदै जानु र गान्तोकको पर्यटन विस्तारको प्रभाव वरपरका क्षेत्रमा फैलिनुका कारण भविष्यप्रति स्थानीय बासिन्दाहरू गम्भीर चिन्तित छन्।

सरकारी अभावबीच सामुदायिक सिर्जनशीलता

जहाँ ठुला योजनाहरू असफल हुन्छन्, त्यहाँ स्थानीय बासिन्दाहरूले उल्लेखनीय सिर्जनशीलता देखाएका छन्। विधायकले कहिलेकाहीं ट्याङ्की र पाइपहरूका लागि अनुदान दिन्छन्, तर गाउँका समूहहरूले बाँकी भार ब्यहोर्छन्: मर्मतसम्भारको पालो मिलाउने, पानीको समान वितरणका नियम बनाउने, र आकस्मिक बिग्रिएका संरचनाहरू तुरुन्त मर्मत गर्ने। मेरो पाँच-परिवारको पञ्चकले यसको मुहानलाई सिधै व्यवस्थापन गर्छ,जसले पानीको क्षति न्यूनीकरण गर्छ। अन्य बस्तीहरूमा जल सङ्कलन गरिने ट्याङ्कीमा निर्भर समूहहरूले पालैपालो मर्मतसम्भार गर्छन्, वर्षायाममा माटोले थुनिएका पाइप खोल्न हिलोयुक्त बाटो हुँदै माथिसम्म पुग्छन्। यसको प्रतिफल भनेको शुद्ध, निःशुल्क पानी हो—रसायन प्रयोग गरेर प्रशोधन नगरिएको प्राकृतिक पानी।

यस्तै एकजना बहादुर हुन् डेभिड - उनको वास्तविक नाम दावा तामाङ हो, तर गाउँमा त्यो नाम प्रायः कसैले चिन्दैन; “डेभिड” नै सबैको मुखमा झुण्डिएको नाम हो। ठूला शरीर भएका तामाङ युवक डेभिडले गत जुलाईमा आएको ठूलो पहिरोले अवरुद्ध गरेको पाइपलाइन एक्लै सफा गरेका थिए, अरू मानिसहरूले प्रार्थना मात्र पठाइरहेकोओ बेला उनी घन्टौँसम्म घुँडासम्म हिलोमा बिताएका थिए । 

अनि त्यहाँ मामा हुनुहुन्छ, वास्तवमा गाउँको एक केटाको काका तर “मामा" भनेर बोलाइन्छ सबै - सबै व्यावहारिक उद्देश्यका लागि, स्थानीय भाषामा " गाँउले मामा", गाउँकै बाबु जस्तो व्यक्तित्व। उनको वास्तविक नाम चन्द्रबहादुर राई हो , तर त्यो नाम सायदै कसैलाई याद छ। पुरानो टुलबक्स बोकेर र अनगिन्ती कथाहरू सुनाउँदै उनी पानी वितरणको पालो मिलाउँछन् र पाइपको हिस्साबारे हुने विवादहरू समाधान गर्छन्। गत वर्षायाममा लेखक पनि उनीहरूसँग बिहानै मर्मत कार्यमा सहभागी भएका थिए। मुहानको पाइपमा अड्किएका जराहरू काट्दै गर्दा उनीहरू हिलोबीच ठट्टा गर्दै काम गरिरहेका थिए, र अन्ततः पानीको प्रवाह पुनः सञ्चालन भएपछि विजयी भावनासहित फर्किएका थिए। प्रतिफल फेरि उही थियो—शुद्ध, निःशुल्क पानी, कुनै रासायनिक प्रशोधनबिना।

सामदुर पनि डेभिड र मामा जस्ता व्यक्तित्वहरूको सेरोफेरोमा अनौपचारिक “जुम्सा” जस्तै संरचनाहरू स्वाभाविक रूपमा विकसित भएका छन्, जसले साना बस्तीहरूमा समेत यस्तो प्रणाली अनुकूल र प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। तैपनि, मुहानहरू सुक्दै जाँदा, सामुदायिक प्रयासको सीमा स्पष्ट हुँदै जान्छ। श्रमआधारित मर्मतले जलस्रोतको दीर्घकालीन गिरावटलाई सधैँ रोक्न सक्ने होइन।

यो अभ्यास उत्तरी सिक्किमको सम्मानित जुम्सा परम्परा - स्वशासित गाउँ परिषद्हरूको अभ्याससित मिल्दो जुल्दो छ। सहमति र परम्पराका आधारमा स्रोत व्यवस्थापन गर्ने गाउँस्तरीय स्वशासन प्रणाली। सामदुर पनि डेभिड र मामा जस्ता व्यक्तित्वहरूको सेरोफेरोमा अनौपचारिक “जुम्सा” जस्तै संरचनाहरू स्वाभाविक रूपमा विकसित भएका छन्, जसले साना बस्तीहरूमा समेत यस्तो प्रणाली अनुकूल र प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। तैपनि, मुहानहरू सुक्दै जाँदा, सामुदायिक प्रयासको सीमा स्पष्ट हुँदै जान्छ। श्रमआधारित मर्मतले जलस्रोतको दीर्घकालीन गिरावटलाई सधैँ रोक्न सक्ने होइन।

नीतिगत विडम्बना र अगाडि बढ्ने बाटोहरू

गान्तोकसँग सामदुरको निकटताले गहिरा विडम्बनाहरू उजागर गर्छ। सहरी क्षेत्रका रूपमा चिन्हित भए पनि दीर्घकालीन रूपमा आधारभूत सेवाबाट वञ्चित रहनु, यसले सिक्किमको विकास कथामा सहरी क्षेत्रको उपेक्षाको उदाहरण दिन्छ। एडिबी परियोजनाअन्तर्गत बिछ्याइएका तर प्रयोगमा नआएका पाइपहरूले यही प्रणालीगत असफलताको प्रतीकात्मक रूप लिएका छन्—बजेट स्वीकृत भयो, आधा बनेको पूर्वाधार छोडियो, तर अन्ततः उपभोक्ताले केही पाएनन् । सार्वजनिक स्वास्थ्य द्वारा निरीक्षण गरिएको राज्य जल योजनाहरू सहरी वार्डहरूमा २४/७ आपूर्तिका लागि आदेश भए तापनि इन्जिनियरिङ विभाग (PHED) ले गान्तोकको मुख्य क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिन्छ ।

एउटा उखान छ: बत्ती मुनि सधैँ अँध्यारो हुन्छ। बत्तीले वरिपरि उज्यालो फैलाए पनि, त्यसको ठिक मुनिको सानो घेरा भने अँध्यारै रहन्छ। सामदुर गाउँ धेरै हिसाबले गान्तोकको उज्यालोले सिर्जना गरेको त्यही छायाँभित्र बाँचिरहेको छ।

एउटा उखान छ: बत्ती मुनि सधैँ अँध्यारो हुन्छ। बत्तीले वरिपरि उज्यालो फैलाए पनि, त्यसको ठिक मुनिको सानो घेरा भने अँध्यारै रहन्छ। सामदुर गाउँ धेरै हिसाबले गान्तोकको उज्यालोले सिर्जना गरेको त्यही छायाँभित्र बाँचिरहेको छ। हामी केही मात्र छौँ राष्ट्रिय राजमार्गबाट किलोमिटर टाढा , र हाम्रा बस्तीहरू आधिकारिक रूपमा रानीपूल नगरपालिका वार्ड अन्तर्गत पर्छन् । कागजमा, हामी सहरको परिधिभित्र पर्छौं। यद्यपि, वास्तविकतामा , सामदुर एउटा मौन र अनिश्चित किनारमा अवस्थित छ—विकासलाई देख्न सक्ने गरी नजिक, तर त्यसको पूर्ण स्पर्श नपाउने गरी टाढा।

हाम्रा सडकहरूको कथाले यो विरोधाभासलाई सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा चित्रण गर्दछ। सबै ‑मौसममा भरपर्दो एक मात्र यस क्षेत्रको सडक राज्य सरकारले नभई सेनाका अधिकारीहरूले बनाएका हुन्। यो नदी किनारैकिनार बढ्छ। सैन्य भूमिको दक्षिणी सिमाना, लगभग दुई संसारलाई छुट्याउने रेखा जस्तै। गाउँलेहरू अझै पनि त्यो सडकसम्म पुग्न उकालो चढ्नुपर्छ, किनकि बस्तीहरू तल पाखाहरूमा छरिएका छन्। सडक छोडेपछि बाटो चाँडै साँघुरा गोरेटो, हिलोयुक्त ट्र्याक र अधुरा खण्डहरूमा बदलिन्छ, जुन मनसुनमा निकै कठिन बन्छ। वर्षौं अघि, सानो खण्डमा काम सुरु भएको थियो एउटा बस्तीका लागि सडक परियोजना। आज पनि, यो अपूर्ण छ, वाचा र परित्यागको बिचमा अलपत्र। अन्य बस्तीहरू त कुनै पनि प्रत्यक्ष मोटर गुड्ने बाटोबाट पूर्णतः वञ्चित छन्।

बिजुली पनि सामदुरमा हिचकिचाउँदै आउँछ। बिजुलीका तारहरू छन्, तर प्रारम्भिक समयमा बिहान र साँझ, जब माग बढ्छ, भोल्टेज यति कमजोर हुन्छ सामान्य उपकरणहरू नै काम गर्न छाड्छन्। बल्बहरू अचानक मधुरा हुन्छन्। इन्डक्सन कुकटपहरू झिलिमिली हुन्छन्। माइक्रोवेभ सुरु हुन अघि नै रोकिन्छ। यद्यपि, सबै निष्पक्षतामा, पानीले फरक तस्वीर प्रस्तुत गर्दछ। पुस्तौँदेखि सामदुरका मुहानहरूले बस्तीहरूलाई उदारतापूर्वक पानी उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। जाडोयाममा समेत गम्भीर सङ्कट विरलै देखिएको छ। यही कारण, औपचारिक पाइपलाइन प्रणालीको अभावलाई केवल सरकारी उपेक्षाका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। मुहानहरूको विश्वसनीयताले एक प्रकारको गाउँलेहरूमाझ मौन आत्मनिर्भरता निर्माण गरेको छ । तीव्र सङ्कटको अभावले ठुलो हस्तक्षेपको मागलाई कहिल्यै अत्यावश्यक बन्न दिएन। यस अर्थमा, प्रकृतिले नै राजनीतिक आवश्यकताको धार केही हदसम्म कम गरिदिएको छ।  

तैपनि सडक र बिजुली पूर्ण रूपमा फरक वर्गमा पर्छन्। तिनीहरू निर्भर छन् मुहान वा ऋतुहरूको स्वभावमा निर्भर होइन , तर योजना, दिगो लगानी र प्रशासनिक ध्यान आवश्यक हुन्छ । त्यसैले “बत्तीमुनि अँध्यारो” भन्ने उखान यहाँ अझै पनि सान्दर्भिक छ । बत्ती मुनिको अन्धकार कुनै पुरानो अभिशाप वा अपरिवर्तनीय अवस्था होइन। यो अस्तित्वमा छ किनभने प्रकाशले अझै पूर्ण रूपमा त्यहाँ पुगेको छैन । त्यसैले सामदुरको गुनासोभन्दा बढी देखिने असन्तुलनको कथा हो । उज्यालोको सबैभन्दा नजिक रहेका ठाउँहरू सधैँ अदृश्य रहनु हुँदैन भन्ने यो विश्वासको जोडदार पुष्टि पनि हो।

दृढ संकल्पका साथ अगाडि बढेमा व्यावहारिक मार्गहरू अवस्थित छन्। जबकि सामदुरले सामना गरिरहन्छ सडक र बिजुली जस्ता अन्य आवश्यक सेवाहरूमा कमजोरीहरू , जसलाई पहिले नै विस्तृत रूपमा उल्लेख गरिएको छ, यस छलफलको क्षेत्र पानीमा नै रहन्छ, किनकि पानी नै त्यो क्षेत्र वा विषय हो जहाँ दुवै गाउँको जोखिम र सम्भावनाहरू सबैभन्दा स्पष्ट हुँदै जान्छन्। ADB परियोजनाको अधुरो पूर्वाधारलाई स्थानीय निगरानीसहित पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। बस्तीस्तरीय समितिहरूलाई अन्तिम चरणसम्मको जडान व्यवस्थापनको जिम्मा दिएमा समस्या छिट्टै समाधान हुन सक्छ। विशेषगरी महत्त्वपूर्ण मुहानहरू नजिकको माथिल्लो क्षेत्रमा निर्माण नियन्त्रण गर्ने संयुक्त जलाधार संरक्षण सम्झौतामार्फत, सेना-नागरिक सहकार्यले पनि आशा प्रदान गर्दछ। सिक्किमको भवन निर्माण उपनियमहरूमा पहिले नै अनिवार्य गरिएको छानाको वर्षा पानी सङ्कलन अझै पनि कम प्रयोगमा छ; मेरो आफ्नै घरको ट्याङ्की वर्षायाममा प्रयोग नगरी ओभरफ्लो हुन्छ,जो पूरक स्रोतका रूपमा उपयोग गर्न सकिने एउटा छुटेको अवसर हो।

दृढ संकल्पका साथ अगाडि बढेमा व्यावहारिक मार्गहरू अवस्थित छन्। जबकि सामदुरले सामना गरिरहन्छ सडक र बिजुली जस्ता अन्य आवश्यक सेवाहरूमा कमजोरीहरू , जसलाई पहिले नै विस्तृत रूपमा उल्लेख गरिएको छ, यस छलफलको क्षेत्र पानीमा नै रहन्छ, किनकि पानी नै त्यो क्षेत्र वा विषय हो जहाँ दुवै गाउँको जोखिम र सम्भावनाहरू सबैभन्दा स्पष्ट हुँदै जान्छन्। ADB परियोजनाको अधुरो पूर्वाधारलाई स्थानीय निगरानीसहित पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। बस्तीस्तरीय समितिहरूलाई अन्तिम चरणसम्मको जडान व्यवस्थापनको जिम्मा दिएमा समस्या छिट्टै समाधान हुन सक्छ। विशेषगरी महत्त्वपूर्ण मुहानहरू नजिकको माथिल्लो क्षेत्रमा निर्माण नियन्त्रण गर्ने संयुक्त जलाधार संरक्षण सम्झौतामार्फत, सेना-नागरिक सहकार्यले पनि आशा प्रदान गर्दछ। सिक्किमको भवन निर्माण उपनियमहरूमा पहिले नै अनिवार्य गरिएको छानाको वर्षा पानी सङ्कलन अझै पनि कम प्रयोगमा छ; मेरो आफ्नै घरको ट्याङ्की वर्षायाममा प्रयोग नगरी ओभरफ्लो हुन्छ,जो पूरक स्रोतका रूपमा उपयोग गर्न सकिने एउटा छुटेको अवसर हो।

नजिकैका सफल अभ्यासहरूले सम्भावित मोडेल पनि प्रस्तुत गर्छन्। रुम्तेक गाउँमा सतही बहावलाई पुनः भू–जलमा फर्काउने पुनर्भरण खाल्डाहरू र नालाहरूले मुहानहरूको पानीको मात्रा बढाएका छन्। सौर्य ऊर्जाद्वारा सञ्चालित पम्पमार्फत मुहानको पानीलाई माथिल्लो ट्याङ्कीमा पुर्‍याउने सामुदायिक सूक्ष्म–ग्रिडहरूले पनि मुख्य विद्युत् सञ्जालमा निर्भर नभई विश्वसनीयता बढाएका छन्। नीतिगत रूपमा, प्राथमिकता कोषका लागि सामदुर जस्ता अर्ध-सहरी बस्तीहरूलाई पुन: वर्गीकरण गर्ने र तिनीहरूलाई गान्तोकको गुरुयोजनामा एकीकृत गर्नाले घोषणा अनि वास्तविकतामाझ मेल गराउनेछ। सन् २०२४ सम्ममा १००% पाइप कभरेज पुरा गर्ने लक्ष्य राखेको सिक्किमको जल जीवन मिसनले सामदुरलाई पछाडि पारेको छ।

गोलईको लागि परिवर्तनको बिन्दु

कुनै समय अनन्तजस्ता लाग्ने सामदुरका मुहानहरू, अहिले गम्भीर सङ्कटको सङ्केत दिइरहेका छन्। निर्माणकार्यले क्षतिग्रस्त बनाएका र जलवायु परिवर्तनले दबाबमा पारेका यी स्रोतहरूको क्षयले हाम्रा बस्तीहरूका २००–२५० घरधुरीका लागि आधारभूत जीवनरेखामाथि नै खतरा उत्पन्न गरेको छ। तैपनि, समुदायको दृढता कायम छ: सोल्टीको दृढ व्यवस्थापनदेखि हाम्रो अथक मर्मतसम्म घुमाउरो पाराले , यसले अमूल्य समय किनिरहेका छन्। गान्तोकको सङ्कटग्रस्त पानीका धाराहरूहरू वर्षेनी कमजोर हुँदै जाँदा, सामदुरको गाउँलेहरूले भने प्रकृतिले दिएको र मानिसहरूले जोगाइराखेको सहनशीलताको मौन पाठ प्रस्तुत गरिरहेका छन्। MP गोलाईको प्रतीकात्मक मोडमा, हामी एउटा जलसम्बन्धी चौबाटोमा उभिएका छौँ। या त सतर्क संरक्षण र नवीन उपायहरूमार्फत यी मुहानहरूलाई जोगाउने, या शहरी विस्तारको छायाँले ग्रामीण हरियालीलाई निल्न दिने। अहिले पनि पानी बगिरहेको छ - पातलो, तर स्वतन्त्र रूपमा। तर भोलिका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ- पुर्खाको परम्परा , पहुँचयोग्य प्रविधि, र सामदुरको तिर्खा मेटाउनको लागि अटल दृढताको मिश्रण।

MP गोलाईको प्रतीकात्मक मोडमा, हामी एउटा जलसम्बन्धी चौबाटोमा उभिएका छौँ। या त सतर्क संरक्षण र नवीन उपायहरूमार्फत यी मुहानहरूलाई जोगाउने, या शहरी विस्तारको छायाँले ग्रामीण हरियालीलाई निल्न दिने। अहिले पनि पानी बगिरहेको छ - पातलो, तर स्वतन्त्र रूपमा। तर भोलिका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ- पुर्खाको परम्परा , पहुँचयोग्य प्रविधि, र सामदुरको तिर्खा मेटाउनको लागि अटल दृढताको मिश्रण।