दार्जिलिङको दैनन्दिन जीवनको राजनीति: परिवर्तनका टुक्राहरू र किनारामा उभिएको समाज

दियर इज अ कार्निभल  ( आज रमिता छ, १९६४) मञ्जुश्री थापाद्वारा नेपालीबाट अङ्ग्रेजीमा अनुवादित। स्पिकिङ टाइगर। २०१७)।

मूल रूपमा इन्द्र बहादुर राईले  ‘आज रमिता छ’ भनेर लेखेको  "दियर इज अ कार्निभल टुडे " ले यसको शीर्षकमा "रमिता" शब्दले ध्यान खिच्छ , जुन शब्द धेरै परिचित र नेपाली संस्कृतिमा गहिरो जरा गाडेको जस्तो लाग्छ। नेपाली भाषामा "रमिता" शब्दले प्रायः सार्वजनिक प्रदर्शन, उत्सव वा तमाशालाई जनाउँछ। सामान्य नेपाली प्रयोगमा “रमिता” भन्ने शब्द हल्का, अनौपचारिक, र कहिलेकाहीँ रमाइलो जस्तो देखिए पनि यसमा प्रायः व्यङ्ग्यात्मक सङ्केत लुकेको हुन्छ। “रमिता हेर्न आएको?” वा “के रमिता हेरी बसेको?” जस्ता सामान्य वाक्यहरू गम्भीर अवस्थाहरूलाई पनि तुच्छ ठान्दै व्यङ्ग्य गर्न र बेवास्ता गर्न प्रयोग गरिन्छन्। शीर्षकमा राईले प्रयोग गरेको “रमिता” शब्दमा गहिरो रूपमा विडम्बनायुक्त छ: जुन कुरा बाहिरबाट मनोरञ्जन वा उत्सव जस्तो देखिन्छ, वास्तवमा त्यो चिया बगानका मजदुरहरू र दार्जिलिङका मानिसहरूले दैनिक रूपमा भोगिरहेका सङ्घर्ष, सामाजिक अस्थिरता, सीमान्तीकरण, र दुःख–कष्टहरूको रूपक हो। त्यसैले, यो शीर्षक केवल उत्सवको हल्का सन्दर्भ मात्र नभई एक महत्त्वपूर्ण राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपकका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

आकर्षक दार्जिलिङ पाहाडमा केन्द्रित  गरिएको यो उपन्यास एउटा स्पष्ट र मनोरम कृति हो जसले यस क्षेत्रको राजनीति र संस्कृतिको व्यापक, बहु-स्तरीय चित्रण प्रदान गर्दछ, यसको सामाजिक र आर्थिक जीवनका धेरै पक्षहरूलाई सही रूपमा चित्रण गर्दछ। उपन्यासले औपनिवेशिक कालपछिको युगमा दार्जिलिङको एउटा अद्वितीय, इमानदार र प्रायः अप्रिय दर्शन प्रदान गर्नुको साथै, उपन्यासले १९५० को दशकमा त्यहाँको स्थानीय जनसङ्ख्यालाई असर गर्ने राजनीतिक र सामाजिक विकासहरूमा गहन दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ। इन्द्र बहादुर राईको काल्पनिक कृतिले यस क्षेत्रलाई अझै पनि असर गर्ने राजनीतिक उथलपुथल, सांस्कृतिक पहिचानको चिन्ता र डायस्पोरा मुद्दाहरूलाई प्रकाश पार्नाका लागि मान्यता प्राप्त गरेको छ। उपन्यासले कथा मात्र बताउँदैन: यसले दार्जिलिङ ऐतिहासिक रूपमा बारम्बार अवरोध, अस्थिरता र अशान्तिले चिह्नित क्षेत्र किन भएको छ भन्ने कारणहरूलाई पनि प्रकाश पार्छ।

राईले उपन्यासलाई एकल कथाभन्दा बाहिर जाने गैर-रैखिक, तहगत दृष्टिकोणमा प्रस्तुत गर्छन्। यसले व्यक्तिगत आकांक्षाहरूको तनाव, पहिचान र अपनत्वका संघर्षहरू, राजनीतिक परिस्थितिहरू, र चिया बगान समुदायका सामूहिक चिन्ताहरूबीच अल्झिएका विविध पात्रहरूको दैनिकी जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गर्छ। उपन्यासको गैर–रेखीय संरचनामा धेरै साना दृश्यहरू, आवाजहरू, र घटनाहरू समावेश छन्, जसले पाठकलाई बजारदेखि चिया पसल, भेटघाट, उत्सव, र बहससम्मका संवादहरू हुँदै सहज रूपमा मार्गदर्शन गर्छ।

यो उपन्यास मुख्य पात्रको रूपमा एकजना भारतीय नेपाली जनकमान योन्जन (जनक) र उनकी श्रीमती सीता, जो नेपालको धनकुटाकी हुन्, र पढ्न दार्जिलिङ आउँछिन् र पछि जनकसँग विवाह गर्छिन्, उनीहरूमा केन्द्रित छ। राईले पहिचानको केन्द्रीय विषयवस्तुको जाँच गर्दै विभिन्न पात्रहरूको भित्री जीवनमा गहिरो अध्ययन गर्छन्, विशेष गरी यो क्षेत्रका विभिन्न जातीय समूहहरूको तनावपूर्ण, प्रायः शत्रुतापूर्ण सहअस्तित्वबाट उत्पन्न हुन्छ। यी समूहहरू आर्थिक असुरक्षा, जातीय र जातीय पदानुक्रम, र सांस्कृतिक आत्मसातको दबाबसँग सङ्घर्ष गर्छन्। उपन्यासले आधुनिकीकरण गर्न खोजिरहेको समाजको तनावलाई चित्रण गर्दछ, तर स्थापित सामाजिक प्रणालीहरूले बाँधिएको छ। राईको जातीय पहिचानको चित्रण उपन्यासको दार्जिलिङमा सामाजिक पदानुक्रम र सम्बन्धको अन्वेषणमा केन्द्रित रहन्छ।

पात्रहरू अन्ततः कहिलेकाहीँ अनिच्छुक वा रणनीतिक रूपमा नयाँ प्रमुख क्षेत्रीय पहिचानमा अनुकूलन हुन्छन्, जुन प्रक्रिया कथामा पछिल्ला पात्रहरूको आगमनले दृश्यमान बनाएको थियो । एउटा स्पष्ट उदाहरण जनकका छिमेकी अजय दास हुन्, जो बङ्गाली मूलका हुन्। उपन्यासमा , जनक र अजयले अत्यन्तै अनौपचारिक स्वरमा जातीय रूपमा आरोपित अपमानको आदानप्रदान गर्छन्: “तँ गएर माछाको काँडाको झोल खा। के थाहा तँलाई, धोती लगाएर सुत्ने बङ्गाली?” “तँ गएर बासी भात खा। के थाहा तँलाई, बोरा ओढेर सुत्ने पाहाडे?” (पृ. २७)। यस प्रकारको संवादले जातीय श्रेष्ठताको भावना र पहिचानसँग जोडिएको गहिरो चिन्तालाई उजागर गर्छ, जुन कथाको मूल केन्द्रमै रहेको छ।जनक र नामग्याल लगायत धेरै पात्रहरू आफू को हो भनेर परिभाषित गर्न निरन्तर, प्रायः अव्यक्त सङ्घर्षमा फसेका छन् - एक राष्ट्र-राज्य भित्र जसले तिनीहरूलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न वा समावेश गर्न अस्वीकार गर्दछ। यो बहिष्कार नाटकीय घटनाहरूमा आफूलाई घोषणा गर्दैन तर दैनिक कुराकानीहरूमा प्रवेश गर्छ, जहाँ प्रभाव सूक्ष्म हुन्छ र पारस्परिक द्वन्द्व र विस्थापनको निरन्तर भावनामा प्रतिबिम्बित हुन्छ। "हामीले नेपालीहरूलाई नेपाली पसलहरूमा किन्न लगाउनुपर्छ" (पृष्ठ २३), एकता र निराशा दुवै प्रकट गर्दछ। पछि, त्यही निराशा अझ तितो रूपमा फैलिन्छ: "हामीले व्यापार गर्ने दाबी गर्नु हास्यास्पद भएको छ। सबैभन्दा राम्रो व्यवसायहरू अन्य जाति र प्रकारका मानिसहरूको हातमा छन्। पेट्रोल पम्पहरू, काठको व्यापार, चामल र दाल, लुगा, यी सबै धेरै पहिले अरूले खोसेका थिए। तरकारी र सुन्तला बाहेक हाम्रो हातमा के छ? हामी व्यापार गर्छौँ भनेर दाबी गर्न..." (पृष्ठ १२५)। यी पंक्तिहरूले आर्थिक सीमान्तीकरणको वास्तविकतालाई उजागर गर्छन्, जसले पहिचानसँग सम्बन्धित अझ गहिरो असुरक्षाको भावनालाई थप गम्भीर बनाउँछ। यस्तो असुरक्षा त्यस ठाउँमा बस्दा उत्पन्न हुन्छ, जसलाई तपाईँ आफ्नो घर भन्नुहुन्छ, तर राष्ट्रले भने त्यस दाबीलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्दैन भन्ने अनुभूति रहिरहन्छ।

वैश्वीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय आवागमनले राष्ट्रसम्बन्धी डायस्पोरिक दृष्टिकोणलाई पुनःआकार दिएको छ। सीमाहरू पार गर्न सजिलो भएपछि मानिसहरूले नयाँ सम्बन्ध र पहिचानहरू अपनाउने तथा आफ्ना कथित “शुद्ध” मौलिक जडहरूबाट टाढिँदै जाने अवस्था सिर्जना भएको छ, जसले अनिवार्य रूपमा मिश्रित पहिचान (हाइब्रिडिटी) को विकास गराएको छ (भट्टराई २०२५)। यो तनाव जनकको गर्विलो तर विरोधाभासी घोषणामा मार्मिक रूपमा कैद गरिएको छ , " हामी, दार्जिलिङका नेपालीहरू, भारत र नेपाल दुवैद्वारा विश्वास गरिन्छ , र त्यसैले भारत र नेपाल दुवैले हाम्रो प्रेम र स्नेह जित्ने प्रयास गर्छन्; तर दार्जिलिङ हाम्रो हो , र हामी दार्जिलिङका हौँ" (पृ. १७०) । यो कथनले दुई दिशामा तानिएको हृदयलाई प्रकट गर्दछ। यद्यपि जनकको परिवार धेरै पहिले धनकुटाबाट दार्जिलिङ सरेको थियो र उनले आफ्नो जीवन भारतीय भूमिमै निर्माण गरेका छन्, उनको भावनात्मक आधार भने अझै पनि नेपाल र नेपाली संस्कृतिसँग जोडिएको छ। उनी दार्जिलिङसँग स्थानीय गर्वका साथ आफ्नो आफ्नोपनको दाबी गर्छन्, तर आफूभित्र रहेको नेपालीपनलाई मेट्न न त सक्छन्, न त मेट्न चाहन्छन्। यही एकै सासमा उनले पाहाडी डायस्पोराको मिश्रित रूप बिचको पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्— न पूर्ण रूपमा भारतीय, न पूर्ण रूपमा नेपाली, तर अपरिवर्तनीय रूपमा दुवै, र त्यसैले पूर्ण रूपमा कुनै एउटा मात्र पनि होइन।जनक र भूदेवका विशिष्ट राजनीतिक गतिविधि, रुचि र लक्ष्यहरू मार्फत, राईले दार्जिलिङको निरन्तर विकसित हुँदै गइरहेको सामाजिक-राजनीतिक वातावरणलाई चित्रण गर्छन्। उपन्यासले रोजगारी, व्यापार र भूमि स्रोतको माग जस्ता महत्त्वपूर्ण सरोकारहरूलाई सम्बोधन गर्दछ। यसका साथै, राईले यस क्षेत्रको बढ्दो जनसङ्ख्याको बारेमा सरोकारहरूलाई सम्बोधन गर्दै "वर्षौँ वर्ष दार्जिलिङ र आसाममा बसोबास गर्न बसाइँ सर्ने नेपालीहरूको विषयमा पनि एउटा प्रस्ताव थियो" भनेर औँल्याएका छन् (पृष्ठ ६७)। यसले बसाइँसराइ, स्वामित्व र राजनीतिक वैधताका मुद्दाहरू यस क्षेत्रको आर्थिक सङ्कटसँग कसरी जोडिएका छन् भनेर देखाउँछ।

उपन्यासले चिया बगानका कामदारहरूको उब्जिरहेको गुनासोलाई उजागर गर्दछ । जनकको छोरा, रवि , एक स्कुल शिक्षकको रूपमा काम गर्दछ र एकजना प्रतिबद्ध व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरिएको छ। चिया बगानका मजदुरहरूको मुद्दाको समर्थक। आफ्नो सक्रिय संलग्नता मार्फत, राईले दार्जिलिङमा राजनीतिक अशान्ति केवल पेसागत मुद्दाहरूभन्दा बाहिर जान्छ भन्ने कुरा चित्रण गर्छन्; यो केवल श्रम अधिकारको बारेमा मात्र होइन। यसले बहुसङ्ख्यक  जनसङ्ख्याले विद्यमान शक्ति संरचनाहरूलाई पुनर्गठन गर्ने र वास्तविक सामाजिक न्याय प्राप्त गर्ने व्यापक इच्छालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

राईद्वारा गरिएको घरेलु ठाउँ र अन्तरव्यक्तिगत सम्बन्धको चित्रण उपन्यासमा सबैभन्दा बलियो विषयगत सूत्रहरू मध्ये एउटा हो। जनकको दृष्टिकोणबाट, उपन्यासले दार्जिलिङको घरेलु जीवनको अराजक तर खुला प्रकृतिलाई जीवन्त रूपमा चित्रण गर्दछ। दार्जिलिङ्गे समाजमा विवाहित महिलाहरूको परम्परागत अपेक्षाहरूलाई मूर्त रूप दिने महिला सीतासँग जनकको विवाहले त्यहाँको घरेलु जीवनमा महिलाहरूलाई परिभाषित गर्ने र प्रायः बेवास्ता गर्ने पितृसत्तात्मक संरचनालाई उजागर गर्दछ। सीताको पहिचान मुख्यतया पत्नी र हेरचाहकर्ताको रूपमा उनको जिम्मेवारीहरूद्वारा आकारित हुन्छ, जसले महिलाहरूमा राखिएको परम्परागत बाधाहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

यसको विपरीत, जनकको यमुनासँगको बेवफाईले एउटा आधुनिकतावादी महिला व्यक्तित्वको परिचय दिन्छ जो दृढ र आत्मनिर्भर छिन्, जसले परम्परा र उदीयमान लिङ्ग भूमिकाहरू बिचको तनावलाई जोड दिन्छ। साथै, जनकको आफ्ना छोराछोरीसँगको तनावपूर्ण सम्बन्धले पुस्तागत द्वन्द्व र विरोधाभासी आकांक्षाहरू प्रकट गर्दछ, जसले घरेलु परिदृश्यलाई अझ जटिल बनाउँछ। यी सम्बन्धहरू - जनकको आफ्ना छिमेकीहरूसँगको सम्बन्ध, सीतासँगको उनको विवाह, यमुनासँगको उनको सम्बन्ध, र उनका छोराछोरीसँगको उनको बन्धन - दार्जिलिङ समाजमा परिवार, लिङ्ग र सामाजिक परिवर्तनको तहगत र परिवर्तनशील गतिशीलतालाई चित्रण गर्दछ।

"दियर इज अ कार्निवल टुडे " एउटा मनमोहक उपन्यास हो किनभने यो विगतको कथा र वर्तमानको प्रतिबिम्ब दुवै हो। राईले उल्लेख गरेका धेरै समस्याहरू आज पनि दार्जिलिङमा विद्यमान छन्, जसमा युवा बेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता र नियमित विरोध प्रदर्शन, राजनीतिज्ञहरूप्रति आक्रोश, चिया बगानका मजदुरहरूबिचको असमानता, गोर्खा/नेपालीभाषी भारतीयहरूको पहिचानसम्बन्धी समस्या, र राज्यद्वारा बेवास्ता गरिएको अनुभूति समावेश छन्। राईले दार्जिलिङ किन निरन्तर रूपमा अशान्तिको अवस्थाबाट गुज्रिरहन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। उनले यो सङ्कट केवल राजनीतिक आन्दोलनहरूमा मात्र सीमित नभई इतिहास र सामान्य जनजीवनमै गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ भन्ने कुरा देखाउँछन्। शीर्षकले एउटा शक्तिशाली विषयगत दृष्टिकोण र रूपकका रूपमा कार्य गर्छ। इन्द्र बहादुर राईको कार्निवल रूपकको प्रयोगले दार्जिलिङमा राजनीतिक उथलपुथल न त स्थिर छ न त स्थायी, बरु दैनिक घटनाहरू हुन् जसमा पहिचानहरू निरन्तर प्रतिस्पर्धा, चुनौती र पुन: परिभाषित गरिन्छ भन्ने कुरालाई बल  दिन्छ। यसरी, कार्निवलले अर्थपूर्ण परिवर्तनको सङ्केत र सम्भावित रूपमा अस्थिर सम्झाउने दुवैको प्रतीक हो, जबकि कुनै पनि समाधान निस्कनु अघि अराजकता, अवरोध र अस्थिरता समावेश छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

भट्टराई, पी पी (२०२५) ) “Diasporic Identity: A Transnational Consciousness”- in Rai’s There is a Carnival Today, Adhayana Journal.