प्रशस्तताका बिचमा अभाव: रिन्चेनपोङमा एउटा जल स्रोतको कथा

टाढाबाट हेर्दा, सिक्किम प्रशस्तताले भरिएको देखिन्छ। सफा खोलाहरू, बग्दो झरनाहरू र पाहाडहरू हुँदै निरन्तर बगिरहने ताजा पानीले भरिएको भूमि। हरेक ढिस्कोभित्र कुनै न कुनै लुकेको मुहान भएको जस्तो लाग्छ; हरेक मुहानले पानीको आश्वासन दिएजस्तो देखिन्छ। यस्तो भू–दृश्यमा अभाव हुन सक्छ भन्ने कल्पना गर्नै लगभग असम्भव जस्तो महसुस हुन्छ।

मौसम विज्ञानको तथ्याङ्क अनुसार, २०२५-२६-को हालैका महिनाहरूमा, सिक्किमले डिसम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म खतरनाक सुख्खा मौसमको सामना गरिरहेको छ, गान्तोक र नाम्ची जिल्लाहरूमा लगभग कुनै वर्षा भएको छैन। वर्षाको यो गम्भीर अभावले स्थानीय पानीका स्रोतहरूमा ठुलो दबाउ सिर्जना गरेको छ, जसले गर्दा वर्खा भन्दा अघिका मौसम नजिकिँदै गर्दा पिउने पानीको उपलब्धताको बारेमा तत्काल चिन्ता बढेको छ।

हरेक थोपाले दुरी, प्रयास र आशाको कथा भन्छ। यस विश्व पानी दिवस २०२६ मा, हामी यस्तो भविष्यतर्फ काम गरौँ जहाँ सफा पानी प्रत्येक घरमा सजिलै पुगोस्।

लामो समयसम्म सुख्खा रहेकाले वन र झोडी-झाडीमा आगलागीको जोखिम पनि बढाएको छ, किनकि राज्यभरि वनस्पतिहरू सुकेका छन् र आगोको जोखिममा छन्। साथै, प्राकृतिक मुहानहरू द्रुत गतिमा घट्दै गइरहेका छन्, जसले गर्दा कृषि र पिउने पानीको आपूर्ति खतरामा परेको छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा।

विश्वले २२ मार्च २०२६ मा विश्व पानी दिवस मनाउँदै गर्दा ‘पानी र लैङ्गिकता’ भन्ने विषयले यी चुनौतीहरूलाई अझ नजिकबाट बुझ्न मद्दत गर्छ। यसले हामीलाई सम्झाउँछ—जब पानी दुर्लभ हुन्छ, यसको सबैभन्दा ठुलो भार प्रायः महिला र किशोरीहरूको काँधमा पर्छ। बजार नजिकै बस्ने अनिता गुरुङ आफ्नो बिहान कसरी पानीको तालिकासँग गाँसिएको हुन्छ भन्ने सुनाउँछिन्। उनी भन्छिन्, “पानीको बहाव कम हुनुअघि जति सकिन्छ, हामी सङ्कलन गर्छौँ।” पानी दिनको केही केही घन्टामात्र उपलब्ध हुने भएकाले, दैनिक जीवन त्यही छोटो आपूर्ति हुने समयलाई केन्द्रमा राखेर सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिन्छ।

रिन्चेनपोङमा अवस्थित पानी आपूर्ति प्रणाली र प्रमुख समस्याहरू

रिन्चेनपोङमा अवस्थित पानी आपूर्ति प्रणाली र प्रमुख समस्याहरू समुद्री सतहबाट लगभग १,७०० मिटरको उचाइमा अवस्थित रिन्चेनपोङ बजार क्षेत्रमा रहेको डिप्रेसन-प्रकारको जल स्रोतमा धेरै निर्भर छ। स्थानीय रूपमा 'कुवाको पानी' भनिने दालुम कुवा-ले पुस्तौँदेखि १२० भन्दा बढी घरपरिवारलाई सहयोग गर्दै आएको छ। यस मुहानसँगै, ऋषि खोलाको सतहको पानी जनस्वास्थ्य इन्जिनियरिङ विभाग (पिएचईडी) -द्वारा आपूर्ति गरिन्छ। दुवै प्रणालीहरूको उपस्थितिको बावजुद, आपूर्ति दिनको लगभग चार घन्टासम्म सीमित रहन्छ, धेरै हदसम्म बिहानको समयमा सीमित हुन्छ, यसले उपलब्धता र मागबीच दीर्घकालीन असन्तुलनलाई स्पष्ट देखाउँछ। मौसमी पर्यटनले उपभोगलाई अझ बढाउँछ, विशेषगरी होटल र रिसोर्टहरूले, जसले पहिले नै सीमित स्रोतहरूमा असमान रूपमा थप दबाब सिर्जना गर्दछ।

तनावग्रस्त मुहानहरू र बढ्दो माग
सहरको जनसङ्ख्या २००१ मा १,३१३ बाट बढेर २०११ मा १,४५८ पुगेको छ र हालका वर्षहरूमा पर्यटन द्रुत गतिमा बढेको छ। एक विकसित पर्यटन गन्तव्यको रूपमा, यो बस्ती घरेलु र व्यावसायिक दुवै आवश्यकताहरू पुरा गर्न लगभग पूर्ण रूपमा मुहान-पोषित र सतहको पानीको स्रोतहरूमा निर्भर गर्दछ। अपेक्षाकृत उच्च वर्षा हुने र बारहमासी पानीको स्रोतको नजिक अवस्थित भए तापनि, रिन्चेनपोङले अविश्वसनीय मुहान प्रवाह र असङ्गत वितरणद्वारा चिन्हित ' प्रचुर मात्रामा अभाव ' को अवस्था अनुभव गर्दछ।
होटल व्यवसाय गर्ने टीका शर्माले पर्यटकीय मौसममा उच्च तापक्रममा आपूर्तिमा समस्या हुने कुरा उल्लेख गर्छिन्। होटल र रिसोर्टहरूले पिएचईडी पाइपलाइन र मुहान दुवैबाट पानी तान्छन्। जब आगन्तुकहरू आउँछन्, पानीको प्रयोग दोब्बर हुन्छ,' उनी बताउँछिन्। पर्यटनले जीविकोपार्जनलाई सहारा दिन्छ-तर यसले नाजुक जलस्रोतहरूमाथि जलआपूर्तिको मागलाई अझ बढाएर लान्छ।

सन् २००८ अघि मुहान खुला थियो, तर पानीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पछि यसलाई सिमेन्टले ढाकिएको छ।

आपूर्ति जोखिम र पानीको गुणस्तर सम्बन्धी चिन्ताहरू
रिन्चेनपोङ ब्लकमा, पाइपलाइनहरू सिधै मुहानको टुप्पोको स्रोतमा जोडिएका हुन्छन् र घरको धारासम्म पुग्छन् । धेरै गाउँ क्षेत्रहरूमा, पाइपलाइनहरू कहिलेकाहीँ अरूले आफ्नो घरमा पानी जडान गर्न आफै काटेर मोड्छन्। यसले प्रायः समुदायभित्र विवाद सिर्जना गर्दछ। फलस्वरूप, क्षतिग्रस्त जडान मर्मत गर्न कोही भौतिक रूपमा मुहान संरचना भित्र जानुपर्छ। यस्ता समस्याहरूले पानीको पहुँचलाई लिएर स्थानीय तहमा तनाव र गाउँस्तरीय राजनीति समेत जन्माउँछन्। सन् २००८ अघि मुहान खुला थियो, तर पानीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पछि यसलाई सिमेन्टले ढाकिएको छ। बजार क्षेत्र तथा रिन्चेनपोङ ब्लकका अन्य गाउँहरूमा ५० भन्दा बढी घरमा पानीको जडान भएकाले औसत घरको निर्भरता निकै उच्च रहेको छ।

एउटा पाइपबाट पानीलाई पातलो कपडा वा जालीले ढाकिएको बाल्टिनमा झार्छ। यो कपडाले आधारभूत फिल्टरको काम गर्दै पात, किरा, र देखिने फोहोरलाई भण्डारण प्रणालीमा पस्नबाट रोक्ने प्रयास गर्छ। यो सस्तो र सजिलै उपलब्ध हुने विधि हो, जसलाई समुदाय आफैले सञ्चालन र मर्मत गर्छन्। छिमी भुटियाले भारी वर्षाका बेला पानी कहिलेकाहीँ धमिलो आउने गरेको सम्झिन्छिन्। उनी भन्छिन्, “हामी प्रयोग गर्नु अघि त्यसलाई सङ्लिन दिन्छौँ।” तर सबै अशुद्धता आँखाले देखिँदैनन्। मनसुनको समयमा अवस्था अझ गम्भीर बन्छ। सर्वेक्षणले देखाएको छ कि पानीमा प्रायः धेरै माटो-बालुवा, साना वनस्पतिका अंशहरू, र कहिलेकाहीँ जुकासमेत मिसिएका हुन्छन्। धेरै मात्रामा भएको माटो र फोहोरले पाइपहरू बन्द गरिदिन्छ, जसले पानीको बहाव ढिलो बनाउँछ र आपूर्तिको आवृत्ति घटाउँछ। प्रयोग भइरहेको यो साधारण फिल्ट्रेसन विधिले सूक्ष्म कणहरू वा हानिकारक प्रदूषकहरू हटाउन सक्दैन।

चुहुँदो जल सञ्जाल
पानीको क्षति अर्को लुकेको समस्या हो। आपूर्ति गरिएको पानीको लगभग २० प्रतिशत चुहिएर खेरो जान्छ। धेरै पाइपलाइनहरू सडकसँगै वा सडक छेउबाट लगिएका छन्। सवारी साधनहरू घरसँग जोडिएका पोलिथिलिन र ग्याल्भेनाइज्ड पाइपहरूमाथिबाट गुज्रन्छन्। पहिरोले बारम्बार सञ्जाललाई बाधा पुर्‍याउँछ। पाइपहरू फुट्दा, घर पुग्न अघि फोहोरको प्रवाहमा मिसिन्छ।

मार्मित लेप्चाले आफ्नो मर्मत विधिलाई सरल तरिकाले व्याख्या गर्छन्: 'हामी यसलाई बलियो रबरले बाँध्छौँ।' यो एक अस्थायी समाधान हो, तर प्रायः एक मात्र तत्काल विकल्प हो। अधिकारीहरू सधैँ टाढाका भागहरूमा छिटो पुग्न सक्दैनन्। समयसँगै, इम्प्रोभाइजेसन प्रणालीको हिस्सा बनेको छ।

रेखाचित्रले कसरी बढ्दो सहर वा गाउँमा पानीको अभाव चरणबद्ध रूपमा विकास हुन्छ भनेर वर्णन गर्दछ। जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा, घर, सडक र अन्य पूर्वाधारको आवश्यकता पनि बढ्दै जान्छ। यसले गर्दा धेरै निर्माणहरू हुन्छन्, जसको परिणामस्वरूप प्रायः वन फँडानी हुन्छ। जब रूखहरू काटिन्छन्, वर्षाको पानी जमिनमा राम्ररी भिज्न सक्दैन, जसले गर्दा भूगर्भीय पानीको स्तर घट्छ। कम भूगर्भीय पानी उपलब्ध हुँदा, मुहान र नदीहरू जस्ता अवस्थित जलस्रोतहरूमा बढी दबाब हुन्छ। समयसँगै, यो निरन्तर दबाब र रिचार्जको अभावले मुहान र नदीहरू सुक्छन्। त्यसपछि चक्र जारी रहन्छ, किनकि बढ्दो माग र वातावरणीय क्षतिले पानीको सङ्कटलाई अझ खराब बनाउँछ।

महिला र पानीको वजन
धेरैजसो घरमा पानी ल्याउने जिम्मेवारी धेरैजसो महिलाले नै धान्ने गर्छन्। सुख्खा जाडोमा, पानीको अभाव हुँदा महिलाको भार झनै भारी हुन्छ । हरेक दिन, तिनीहरू घरमा पर्याप्त पानी ल्याउन भारी बाल्टिन बोकेर ठाडो पाहाडी बाटो उँधो र उकालो हिँड्छन्। उदाहरणका लागि, मनिता प्रधान बिहानको शान्त, कडा चिसोमा बिहान ४ बजी उठेर नजिकैको मुहानबाट पानीको बाल्टी लिनाका लागि थोरै आपूर्ति सकिनु अघि नै उठ्छिन्।

गम्भीर अभावको समयमा, विशेष गरी ठुला संयुक्त परिवारहरूमा, पानी यति सीमित हुन्छ, महिलाहरू कहिलेकाहीँ हप्तादिनसम्म नुहाउन छोड्छन्, जसले गर्दा सरसफाइ र स्वास्थ्यको चिन्ता बढ्छ। धेरैजसो घरपरिवारमा, यो अभावलाई व्यवस्थापन गर्ने महिलाहरू नै हुन् - खाना पकाउन, भाँडा माझ्न, सफा गर्न र पशुधनलाई खुवाउन कति पानी प्रयोग गर्ने भनेर सावधानीपूर्वक योजना बनाउँछन्। जब आपूर्ति कम हुन्छ, तिनीहरूले घरपरिवारले दिन बिताउन सकोस् भनेर प्रत्येक थोपा पानीको मात्रा मिलाउँछन्। यो बोझ प्रायः बेवास्ता गरिन्छ, तैपनि यसले दैनिक जीवनको लयलाई आकार दिन्छ।

राष्ट्रिय परिवार स्वास्थ्य सर्वेक्षणको तथ्याङ्कले लगभग ७१ प्रतिशत ग्रामीण घरपरिवारमा, १५ वर्ष र सोभन्दा माथिका महिलाहरू पानी सङ्कलन गर्ने जिम्मेवारीमा मात्र छन् भन्ने देखाउँछ। उनीहरूको दैनिक सङ्घर्षले हामीलाई सम्झाउँछ—पानीको अभाव केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइन, यो एक सामाजिक चुनौती पनि हो, जसले महिलाहरूको काँधमा गह्रौँ र प्रायः अदृश्य जिम्मेवारी थोपर्छ।

यद्यपि, सिक्किमले मुहानहरूलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भन्ने पनि देखाएको छ।

पुनरुत्थानबाट सिक्दै र रिन्चेनपोङको भविष्यबारे पुनर्विचार
यद्यपि, सिक्किमले मुहानहरूलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भन्ने पनि देखाएको छ। सन्दीप ताम्बेको नेतृत्वमा राज्यभरि ठुला स्तरमा जल स्रोतलाई पुनर्जीवन दिने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिए। मुहानहरूको वैज्ञानिक रूपमा नक्साङ्कन गरियो, पुनर्भरण क्षेत्रहरूको संरक्षण गरियो, स्थानीय (मूल) वनस्पति रोपियो, र पुनर्भरणका लागि खाल्डाहरू निर्माण गरिए। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, समुदायलाई अनुगमन र मर्मतमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराइयो।

सुक्दै गएका धेरै मुहानहरूले पुनःजीवनका सङ्केत देखाए। यस दृष्टिकोणले हिमाली जल प्रणालीहरू माटो, जङ्गल, ढलान, र सामुदायिक संरक्षण सबै कुराहरू अन्तरसम्बन्धित छन् भनेर पुष्टि गरेको छ। रिन्चेनपोङको पानीको अभाव पुराना पाइपलाइनहरू, बढ्दो पर्यटन माग, सीमित पुनर्भरण, र विखण्डित व्यवस्थापनको परिणाम हो। मुहानहरूलाई साझा सामुदायिक स्रोतका रूपमा व्यवहार गरिनुपर्छ, निजी जडानहरूलाई नियन्त्रणसहित व्यवस्थापन गर्दै र संरक्षणका लागि क्षेत्रगत सीमांकन (protective zoning) लागु गरिनुपर्छ।

सम्भावित समाधानहरू देखिन सक्छन्: पिएचईडी जल-भण्डारण ट्याङ्कीहरूमा फिल्ट्रेसनको सुधार, रिचार्ज क्षेत्रहरूको संरक्षण, होटल र नयाँ निर्माणहरूका लागि वर्षाको पानी सङ्कलन, राम्रो पाइपलाइन डिजाइन मार्फत जल चुहेर जाने समस्या कम गर्ने, प्रारम्भिक मर्मत प्रणाली, र पहिरो प्रतिरोधी निर्माणले उल्लेखनीय पानी बचत गर्न सक्छ। विद्यालय र छिमेकमा सामुदायिक अनुगमन र जागरूकता कार्यक्रमहरूले पनि संरक्षणमा सुधार गर्न सक्छ। व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूका लागि पानीको मिटरिङले अत्यधिक प्रयोगलाई नियमन गर्न मद्दत गर्न सक्छ। तर पूर्वाधार भन्दा बढी, आवश्यक पर्ने कुरा साझा जिम्मेवारी हो।

रिन्चेनपोङको जल स्रोतको कथा अभावको बारेमा मात्र होइन। यो सहनशीलता, अनुकूलन र मौन श्रमको बारेमा हो। पानीले धनी देखिने हिमालयी राज्यमा, बाँच्नु प्रशस्ततामा होइन तर हेरचाहमा निर्भर गर्दछ।