१९९२

हस्पिटल डाँडाको अन्तिम सल्लाको रुखमुनि, त्यो केटाले आफ्नो पहिलो व्यवसाय सुरु गर्‍यो-जहाँ मानिसहरू आफूले अघिबाट नै डर मानेका कुरा पुष्टि गर्न आउँथे र केही बेरका लागि त्यो सोच टार्न सिक्का भुक्तानी गर्थे।

अस्पतालले कसैलाई हतार गराउँदैनथ्यो। यसले डरलाई बिस्तारै थामिन दिन्थ्यो। भित्र, करिडोरहरूमा पुरानो समयको गन्धमाथि चढेको एन्टिसेप्टिकको तिखो गन्ध थियो, र दन्त कक्षतिर ड्रिलको पातलो धात्विक गुञ्जन, कुल्लाको सानो आवाज र सहन गरिएको पीडाको लय मिसिएको थियो। बाहिर, मानिसहरूको ताँती गुनासो बिना मोडिएको थियो।

बुढाबुढीहरू हात समाएर आइपुग्थे,  औँलाहरू आपसमा गाँसेर, मानौँ उनीहरूले धेरै पहिल्यै निर्णय गरिसकेका थिए, जे जस्तै परिआए पनि सँगै स्वीकार गर्ने। उनीहरू नजिक सरेर पहिले नै अभ्यास गरिएका नाम र मितिहरूबारे बिस्तारै कुरा गर्थे। जवान पुरुषहरू कागजका चिठ्ठा मोडेर केही टाढा उभिन्थे, जबकि महिलाहरूले आफ्ना सल मिलाउँथे।

यो लोसे व्यवस्था मुनि, जहाँ क्रम अलिकति खकुलो थियो, त्यो केटा एउटा समतल कार्डबोर्डमा बस्यो । एउटा खुट्टा मोडिएको, एडी जिद्दी ढङ्माग आकाशतिर फर्किएको थियो मानौँ कुनै अस्पष्ट शक्तिले तानेको जस्तो र अर्को खुट्टा अस्वीकृतिमा चुपचाप टाढा भएजस्तै तन्किएको। यी दुईबिच, उसले एउटा सानो क्षेत्र ओगटेको थियो, जसले कसैसँग अनुमति माग्दैनथ्यो।

सिक्काहरू प्रायः बुढाहरूबाट आउँथे। उनीहरू अलि लामो समय रोकिन्थे, एकपटक, कहिलेकाहीँ दुईपटक हेर्थे, र उनीहरूले कतै अरू सुरु गरेको सोचलाई यहाँ पुरा गरिरहेका छन् जस्तै गरेर दिन्थे।

एक हप्ताभित्र, उसले सिक्कालाई पैसाको रूपमा नभई भाषाको रूपमा बुझ्यो। उसले त्यसको तौल, आवाज, आवश्यकता सिक्यो। अस्पतालको काउन्टरमा, कार्डका लागि पाँच रुपैयाँ चाहिन्थ्यो, र मानिसहरू प्रणालीले साट्न नसक्ने गरी ठुला नोटहरू लिएर आउँथे। ऊसँग सिक्का थिए। तिनीहरूसित आवश्यकता थियो। लेनदेनले उसलाई आवश्यकताभन्दा बढी दियो, र उसले त्यसलाई यस्तो गम्भीरतासाथ स्वीकार्थ्यो-मानौं ऊ कुनै पेशामा प्रवेश गर्दैछ। 

केही दिनमै, ऊ सिक्काहरूको मास्टर बन्यो। 

महिनौँ बितेको थियो, एकदिन हस्पिटल डाँडामा ड्युटीमा रहने एकजना ट्राफिक प्रहरी-जसले उसलाई नहेरेजस्तो गरी हेर्दै आएको थियो, आफ्नो दिनचर्याबाट बाहिर निस्किए र उनको अगाडि उभिए।

"तिमीले काम बुझ्यौ," ट्राफिक प्रहरी जवानले भन्यो। "अब ठाउँ परिवर्तन गर।"

उसले तलतिर सडक देखाउँदै भन्यो, “यहाँ, मानिसहरू चिन्तित छन्। उनीहरू गन्छन्। त्यहाँ, उनीहरू बिर्सन्छन्।”

केही बेरको मौनतापछि, “लाल बजार। धेरै हिँड्छ, धेरैले देख्छ। मानिसहरूले तिमीलाई देख्नुपर्छ, तब मात्र दिन्छन्। यहाँ बस्दा तिमी उपयोगी छौ। त्यहाँ बस्दा तिमीलाई लाभ हुनेछ।”

केटाले बहस गरेन। भोलिपल्ट बिहान उसले आफ्नो कार्डबोर्डलाई आफ्नो विशेष सर्जाम जस्तो बोकेर लाल बजार तिर लाग्यो, जहाँ पैसा सोचभन्दा छिटो हिँड्थ्यो।

उनी आइपुग्दा लाल बजार पहिले नै गतिशील भइसकेको थियो, भिजेका चटाइहरूमा तरकारीहरू असमान रङ बोकेर फैलिएका थिए, व्यापारीहरू ग्राहकको अनुहारअनुसार बदलिने मूल्य सुनाउँदै थिए। हावामा धनियाँ, माटो, तातेको तेल र मोलतोलको गुन्गुनाहट मिसिएको थियो। डेन्जोङ सिनेमा हल नजिकै दुई छिमेकी पसलहरू थिए, एउटा स्थिर लयमा समोसा बनाउँदै थियो भने अर्को क्यासेट प्लेयर र ठुला साउन्ड बक्सहरूले भरिएको थियो, सिनेमाको पोस्टरहरूले घोषणा गरेको कुरालाई प्रतिध्वनित गर्न तिनीहरूको सङ्गीत अपडेट गरिएको थियो।

सिनेमाको पर्खालमा टाँसिएको चित्रित पोस्टर हल्का फड्किरहेको थियो-रङ केही फिका भए पनि त्यसको वाचा अझै बाँकी। ‘साजन’ भित्र हाउसफुल चलिरहेको थियो, र फेरि हेर्न आउने आउने दर्शकहरूका लागि कथा फेरि दोहोरिइरहेको थियो।

भित्र, फिल्ममा देखाइएको पुरुष कठिनाइका साथ चलिरहेको थियो, उसको खुट्टाले काम गरिरहेको थिएन, उसको शरीरले नसक्ने काम गरिरहेको थियो। महिलाहरू बिना हिचकिचाहट उनका लागि रोइरहेका थिए, पीडालाई विश्वास गर्न सकिने गरी सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएको थियो।

लाल बजारभित्र, सडक विस्तारै खुकुलो हुँदै, कुनै घोषणा बिना व्यापारमा रूपान्तरण हुन्थ्यो-जस्तो कि हिँडाइले आफै किनमेल बन्ने निर्णय गर्‍यो। ढल्किएका तिरपालमुनि गाउँबाट आएका मानिसहरू बसेका थिए, आफ्ना सामानहरू जमिन नजिकै राखेर। एउटा पसल भने व्यवस्थित थियो-बोतलहरू शान्त धम्कीजस्तो साथ ठाडो राखिएका- “होसियार, फुटायौ भने, तिमीले लिनुपर्छ।”

ती बोतलहरू पुनःप्रयोग गरिएका थिए—लेबलहरू फिका भए पनि जिद्दी रूपमा टाँसिएका। हनी बी ब्रान्डीको ठाउँमा बाक्लो गाउँको मह भरिएको थियो, जसले प्रकाशलाई बिस्तारै भित्र थामिरहेको थियो।

एउटा मौरी तिनको वरिपरि घुमिरह्यो-अलि असन्तुष्ट, अलि बेचैन, पाहाडको फुलबाट रस सङ्कलन गर्ने स्वाभाविक प्रवृत्तिले तानिएको, तर काँच, बन्द र यस्ता बोतलभित्र थुनिएको “सहरी” मिठासले रोकिएको। त्यो छुँदै फर्कन्थ्यो, फेरि आउँथ्यो। पस्न सक्दैनथ्यो, तर जान पनि मान्दैनथ्यो।

ग्राहकहरू पछि हटे। सुरुमा झर्को लाग्यो, त्यसपछि एउटा हल्का, अनावश्यक डर। केही पनि बदलिएन। महले आफ्नो उज्यालो समातेकै थियो। मौरीले आफ्नो प्रयास छोडेन।

केटाले आफ्नो ठाउँ रोज्यो र आफ्नो कार्डबोर्ड सावधानीपूर्वक राख्यो। उसको पहिलो दिनले उसलाई पुरस्कृत गर्‍यो। सिक्का आयो, त्यसपछि नोटहरू, त्यसपछि थप सिक्काहरू। लाल बजारले उसलाई निरीक्षण बिना नै स्वीकार गर्‍यो। मितव्ययिता र विलासितालाई अलग-अलग खल्तीमा राखेर, मानिसहरू तरकारीको मूल्यमा झगडा गर्थे र खाने कुरोमा सजिलै हार मान्थे जबकि मौरीले नखुल्ने मिठाससम्म पुग्ने आफ्नो सानो तर अडिग प्रयास जारी राखिरह्यो।

त्यसैबेला डेन्जोङ सिनेमा हलका ढोकाहरू खुले।

“खी ख्याम! कुस्यु बुक! भतुवा कुकुर! आवारा कुकुर!”

“पगला राम्बो!” कसैले ढोकाबाट चिच्यायो-त्यो गाली धेरै पटक प्रयोग भइसकेको जस्तै स्वाभाविक कुनै विशेष जोडबिनै फ्याँकियो। 

त्यो मानिसलाई यस्तो ठेल लागेर अगाडि धकेलियो, जसले पहिलेदेखि नै उसित यस्तो व्यवहार हुनेगरेको सङ्केत गर्थ्यो-उसको शरीर खुला ठाउँतिर ढल्कियो, मानौँ उसलाई छोडिएको होइन, फर्काइएको हो। ऊ मर्मत गर्न नसकिने गरी जीर्ण देखिन्थ्यो-उसको कमिज पुराना दागले कडा भइसकेको, पाइन्ट रक्सी र उपेक्षाका चिन्हहरूले भरिएको, कुनै चिन्ता बिना जिप खुल्लै छोडिएको। ऊसँगै एउटा नमिठो गन्ध पनि आयो, सस्तो रक्सी र पुरानो पिसाबको गन्ध मिसिएको, जसले हावामा शान्त तर दृढ उपस्थितिका साथ बसाइ जमायो।

उसले एक पटक ठेस खायो, त्यसपछि आफूलाई धेरै छिटो सन्तुलित गर्‍यो, उसको हात- खुट्टाहरू  झट्का लाग्ने हतारका साथ चल्दै थियो जुन सन्तुलनका लागि थिएन। उसको अनुहारमा हाँसो बाँकी थियो, तर त्यसको उद्देश्य हराइसकेको, हाँसो आफै पूर्ण हुनुअघि नै टुक्रिन्थ्यो।

ऊ आफ्नो शरीरले नसुहाउने गरी छिटो अघि बढ्यो, असन्तुलित, अस्वाभाविक गतिमा र समोसा पसलमा उभिएकी महिलामाथि हात राख्यो, त्यस्तो बेपरवाह आत्मविश्वासका साथ, मानौँ परिणाम भन्ने कुरा उसले बिर्सिसकेको हो। ती महिला चिच्याइन्। पसले झम्टियो। तातिएको तेल हानिदियो।

त्यो मान्छे भाग्यो।

ऊ असमान चालमा अगाडि बढ्दै आयो र केटाको छेउमै ढल्यो, कार्डबोर्ड तानेर आफूलाई छोप्दै-मानौँ त्यसले उसलाई जोगाउन सक्छ। अब गन्ध पूर्ण रूपमा आइपुगेको थियो, तत्काल र टार्न नसकिने।

उसको सास ठूलो स्वरमा चलिरहेको थियो। त्यसपछि उसले फर्केर हेर्‍यो।

“तँ,” उसले भन्यो, “कस्तो अपाङ्ग होस्?”

केटाले केही बोलेन। र्‍याम्बोले आँखा सानो बनायो।

“नयाँ बजार जा। गान्धीजी नजिक बस्। त्यहाँ राम्रो सहानुभूति पाइन्छ। यहाँ,” उसले भुइँमा हातले हिर्काउँदै भन्यो, “प्रिमियम ठाउँ हो।”

कुनै हलचल छैन। र्‍याम्बो उसको नजिकै झुक्यो।

"यो क्षेत्र मेरो हो। पसलेहरू, कारहरू, प्रहरीहरू, कुकुरहरू। दृश्य पनि।" केटा स्थिर रह्यो। र्‍याम्बोले हेरे, त्यसपछि समायोजन गरे।

"ठिक छ। तँ गाउँछस्?" "नाच्छस्? रुन सक्छस्? भिख माग्ने कुनै सिप छ?"

केटाले टाउको हल्लायो। र्‍याम्बोले जिब्रो पड्काएर, पछाडि झुक्यो, उसको नजर एकछिन सिनेमाको पोस्टरतिर गयो।

त्यसपछि जाली परेको कपाल, फुटेको ओठ र चम्किला आँखा भएको गान्तोकको पागल र्‍याम्बो, भिखारीमाथि झुक्यो र मातेको अधिकारले टाउको हल्लायो।

"साजन," उसले घोषणा गर्‍यो। "त्यो तेरो नाम हुनेछ।"

त्यसपछि उनले गाए, स्वरमा ठाडो र विजयी, “ ओ मेरे साजन, साजन, साजन ,” “ ओ मेरी प्यारी, प्यारी, प्यारी, प्यारी ,” “ इश्क में जीना है, इश्क में मरना है ,” “ प्रेममा म बाँच्नु छ,  प्रेममा मर्नु छ ।”

~

२००५

तलबाट उनीहरूले पहिले नाम देखे-कङ्क्रिटको सतहमा धातुका नयाँ अक्षरहरू काटेर जडान गरिएको कञ्चनजङ्गा सपिङ कम्प्लेक्स, जसले रातले दिएको थोरै उज्यालो समातिरहेको थियो। हिज्जे अलिकति बेठिक थियो-मानौँ पाहाडलाई नै कुनै नपर्ने आकारमा जबर्जस्ती मिलाइएको हो।

र्‍याम्बो केही क्षण स्थिर उभियो, टाउको पछाडि ढल्काएर, अनि एक सास छोड्यो जुन हाँसोमा बदलियो।

“तँलाई त्यहाँ लैजान्छु,” उसले आफ्नै छातीमा धाप मार्दै भन्यो। “म त भित्र सबै ठाउँ पुगिसकेको छु।”

ऊ मुस्कुरायो। “खुलिसकेपछि तँलाई भित्र जान दिँदैनन्। उद्घाटन समारोह। ठुला मानिसहरू।”

र्‍याम्बोले भवनतिर औँलाले देखायो, फेरि आफूतिर, अनि साजनतिर।

साजन उसँगै सर्दै गयो—एउटा खुट्टाले भार सम्हाल्दै, अर्को घिस्रिँदै। ऊ चुपचाप रह्यो। संरचनाको पछाडि, स्क्याफोल्डिङ र सिमेन्टभन्दा पर, कञ्चनजङ्गा कुनै प्रयास बिना उभिएको थियो। कसैकसैका हातमा साना यन्त्रहरू थिए, जुन बिना चेतावनी बज्थे, आवाजहरू ठाउँसँग अलग भई त्यसबाट बग्थे। राम्बोले थुक्यो, मुख पुछ्यो, र सहर खुकुलो हुने पछाडिका गल्लीहरूतिर मोडियो, जहाँ फोहोरका ड्रमहरू एकअर्कामा झुकेका थिए, गन्ध बाक्लो थियो। 

र्‍याम्बोले फालिएका कार्डबोर्ड र भाँचिएका टुक्राहरू खोज्दै गयो जबसम्म उसले एउटा बाँसको टोकरी भेटेन, पहिले तरकारी बोक्न प्रयोग भएको, अहिले खाली भए पनि आफ्नो आकार सम्हालिरहेको, दुवैतिर असमान प्वाल काटिएको। 

उसले एकपटक पल्टायो, त्यसको जोड्नीमा थिच्यो, अनि टाउको हल्लायो। "यसले काम गर्छ।"

"तिमी जान चाहन्छौ कि चाहँदैनौ?" साजनले टाउको हल्लायो।

"तँ अल्छे, डरछेरुवा भुस्याहा कुकुर। आइज।" र्‍याम्बोले कुकुर राख्यो।

साजन आफैँलाई घिसार्दै अगाडि बढ्यो-हातले जमिन थिच्दै, एउटा खुट्टाले धकेल्दै, अर्कोले पछि-पछि सुस्त पच्छाइरहेको थियो। र्‍याम्बो झुक्यो, उसको काँधमुनि हात हाल्यो, उठायो, रोकियो, मिलायो, फेरि उठायो।

र्‍याम्बोले उसलाई टोकरीभित्र राख्यो-एउटा खुट्टा थिचेर, नपसेको ठाउँमा मोड्दै, अर्को खुट्टा सावधानीपूर्वक मिलाउँदै।

“भुस्याहा कुकुर… सिधा बस।” टोकरीले उसको आकारलाई स्थिर बनायो। त्यस भित्रबाट हेर्दा संसार बदलिएको जस्तो लाग्थ्यो, उचालिएको होइन, तर सारिएको। 

र्‍याम्बोले आफ्नै कमिज च्यातेर पट्टीहरू बनायो, साजनमाथि र टोकरीमुनि बाँध्यो, गाँठोहरू जाँच्यो। “ठिक छ।” उसले आफ्ना हातहरू त्यसमा छिरायो, झुकेर, र उठायो। पहिलो प्रयास असफल भयो तर दोस्रो प्रयाससँगै, उसले छोटो कदम चाल्न थाल्यो।

उनीहरू साना–साना पाइला चाल्दै अघि बढे। बोझको तनाव र्‍याम्बोको शरीर हुँदै टोकरीमा सर्दै गयो, जसले गर्दा साजनले हरेक सम्हालाइ, हरेक असन्तुलन महसुस गर्‍यो।

अगाडि भवन खुल्ला उभिएको थियो। “चार तल्ला। एक। दुई। तीन। चार।”

र्‍याम्बो चढ्न थाल्यो। पहिलो भर्‍याङ सुस्त थियो। दोस्रोमा ऊ रोकियो। तेस्रोमा उसको सास बढ्न थाल्यो, काँधहरू काँप्न थाले। चौथोमा भने ऊ रोकिएन—अगाडि झुकेर निरन्तर अघि बढिरह्यो, माथि पुग्यो, अलि लड्खडायो, आफैँलाई सम्हाल्यो। तिनीहरू टेरेसमा पुगे, र्‍याम्बो भारमुनि अगाडि झुकेको थियो, उसको सास बढेको थियो, टोकरी उसको पछाडि सर्दै थियो।

टोकरी तल झार्नुभन्दा एकछिन अगाडि ऊ त्यहीँ उभियो। साजन आंशिक रूपमा बाहिर निस्कियो। र्‍याम्बोले कङ्क्रिटबाट बाहिर निस्किएका फलामका छडतिर हेरे। ऊ मुस्कुरायो।

र्‍याम्बो तिनीहरूमाथि पाइला टेक्यो, प्रत्येक पाइलाको परीक्षण गर्दै, एक पटक चिप्लियो, आफूलाई समात्यो, हाँस्यो, त्यसपछि बस्यो र पिसाब फेर्न थाल्यो। कञ्चनजङ्गा पर्वत विशाल र मौन उभिएको थियो।

“म जहाँसुकै पिसाब गर्छु,” उसले भन्यो, “तर उसको दिशातिर होइन।” उसले खुम्चिएको नोटको गड्डीबाट सय रुपैयाँको नोट निकाल्यो। त्यसमा पाहाड छापिएको थियो-थुनिएको, सीमित। उसको पछाडि, साँचो पाहाड चाँदी र खरानीबिच बदलिँदै उभिएको थियो।

पातलो हावा बग्यो। नोट काँप्यो। पहाड हल्लिएन। एक क्षणका लागि, दुवै एकाकार जस्तो देखिए।

"हेर," र्‍याम्बोले भन्यो। "उनलाई पाउनका लागि, मैले यो गर्नुपर्‍यो।" उसले आफ्नो अनुहारमा प्याट्ट हिर्कायो। “यी चड्कनहरू त्यसकै लागि लायक थिए।”

नोट फेरि काँप्यो। पहाड भने अचल रह्यो।

र्‍याम्बोले उसलाई बिस्तारै तल झार्‍यो, एक पटक सास फेर्न रोकियो, त्यसपछि पछाडि नहेरी गल्लीहरू हुँदै बाहिर निस्कियो। तिनीहरू खण्डाला फर्किए, तिनीहरू बसेको त्यागिएको घर, भित्ताहरू फुटेका थिए, झ्यालहरू गायब भएका थिए, बासी रक्सी र ओसिलो कपडाको गन्ध सबैमा बसेको थियो। र्‍याम्बोले टोकरी तल झारे र भित्तामा बस्यो, एक पटक उसको खुट्टा काँप्दै थियो र समात्यो। साजन आफैँ बाहिर निस्कियो। टोकरी त्यहीँ रह्यो, र कसैले केही सोधेन।~

भोलिपल्ट, र्‍याम्बो त्यही गल्लीमा बसेको थियो जहाँ आलु–चिउरा च्यातिएको स्कुलको पुस्तकको कागजमा दिइन्थ्यो, तेल पुराना पाठहरूमा सोसिँदै जान्थे, मानिसहरू साना कार्डबोर्डका चम्चाले खान्थे।

र्‍याम्बोले बोतललाई हल्कासित समातेको थियो। जब उसले पियो, स्वादले तुरुन्तै केही सुधार गरेन; केही बेरपछि मात्र फरक देखिन थाल्यो। ऊ एकपटक खोके, फेरि खोके।

“अझै यहीँ छु…”

उसको सास छोटो हुँदै गयो, एक्कासि होइन, मानौँ भित्रको ठाउँ आफै सानो हुँदै गएको हो। गल्ली भने उस्तै रह्यो।

“म जहाँसुकै पिसाब गर्छु,” उसले अब बिस्तारै भन्यो, “तर मेरो पाहाडतिर होइन…”

केही बेरको मौन।
“त्यो अर्किडजस्तै…” वाक्य पुरा भएन। उसले हाँस्न खोज्यो। केही आएन। उसको शरीर बिस्तारै भित्रतिर खुम्चिँदै गयो।

~

गल्लीको मुखमा एउटा स्कुटर गुड्यो। कसैले बाटो छोड्यो। भित्रबाट आवाजहरू उठे।
“मरेछ।” “पागला राम्बो मरेछ।”

“छुनु हुँदैन।”,“त्यत्तिकै छोड।”,“पुलिस बोलाऊ।” शब्दहरू हावामा त्यत्तिकै अडिए।

साजन फर्कियो। ऊ तुरुन्तै हल्लिएन। त्यसपछि ऊ आफैलाई घिसार्दै अगाडि बढ्यो, हातले जमिन समात्दै, घिस्रिँदै जबसम्म गल्ली उसको अगाडि खुल्यो। मानिसहरू शव वरिपरि उभिएका थिए-नजिक पनि होइन, टाढा पनि होइन। कसैले छोएको थिएन।

साजन नजिक सर्दै गयो। गन्ध पहिला आयो। र्‍याम्बो त्यहीँ लडेको थियो-जसरी ऊ भित्रतिर खुम्चिएको थियो। साजन केही बेर पर्खियो। केही पनि बदलिएन।

उसले हात बढायो, काँधमा एकपटक थिच्यो, फेरि थिच्यो, हात खुस्किँदा बोतल समात्यो, अलिकति उठायो र त्यसबाट आएको गन्ध केरोसिनको थियो, तिखो र पातलो, सिधै ह्वास्स आउने, उसले केही बेर त्यसलाई त्यस्तै समातिरह्यो, अनि फेरि राखिदियो।

साजन उसको छेउमै बस्यो। गल्ली उस्तै रह्यो।

“पुलिस आउँदैछ,” कसैले भन्यो।

साजनले र्‍याम्बोको खल्तीमा हात हाल्यो र त्यहाँबाट मोडिएको नोट निकाल्यो। उसले त्यसलाई केही क्षण हेर्‍यो। अनि आफूसँगै राख्यो।

केही समयसम्म, गान्तोकका मानिसहरूले “पागला राम्बो केरोसिन पिएर मरे” भन्ने कुरा दोहोर्‍याए। त्यो कथन सजिलै फैलिन सक्ने थियो, त्यसैले टिक्यो। केही महिलाहरूलाई त सायद राहत पनि मिल्यो। मृत्युमा पनि, उसले आफ्नो अन्त्य नाटकीय ढङ्गमै पुरा गरेको थियो।

~

२०११

र्‍याम्बोलाई बिर्सन साजन सर्यो। धेरै टाढा होइन, बस त्यति मात्र, जहाँ सहरले उसलाई गर्ने व्यवहार अलिकति बदलियो।

उनी एमजी मार्ग नजिकै बसे, सार्वजनिक शौचालय बाहिर जहाँ घोषणा बिना नै दर बढेको थियो। अब मानिसहरू त्यहाँ अलि लामो समय रोकिन्थे, आवश्यकता र मूल्यबीच हिसाब गर्दै-कतिपय फर्किन्थे, कतिपय पुनः आउँथे, आफ्नै शरीरसँग शहरले लगाएको मूल्यमा सम्झौता गर्दै।

त्यतिबेला ट्राफिक बाक्लिन थालिसकेको थियो। सवारीहरू चलिरहेका होइन, थुप्रिइरहेका जस्तो-थोरै-थोरै, अनिच्छुक गतिमा मात्र अघि बढ्ने। सिग्नलबिच अड्किएका मानिसहरू शौचालयमा यस्तो अलमलका साथ पुग्थे, जुन केवल शरीरको हुँदैन थियो।

कतिले पैसा तिर्थे, कतिले तिर्दैनथे। राहत पनि त्यहीअनुसार बदलिन्थ्यो। साजन भने उस्तै रह्यो। सहर उसको वरिपरि बढिरह्यो।

त्यो दिन आकाशले वर्षाको अन्तिम अंश सम्हालेर राखेको थियो-छोड्न नसकेको, ओसिलो र हल्का धात्विक हावा, पहिले नै बितिसकेको वर्षाको गन्ध बोकेको। सेप्टेम्बर १८ को ढिलो दिउँसो थियो, र गान्तोकले आफ्ना नयाँ सतहहरू सावधानीका साथ धारण गरेको थियो—मानौँ ती सधैँ त्यहाँ थिएनन् भन्ने उसलाई थाहा थियो।

एमजी मार्गले कसरी व्यवहार गर्ने भनेर सिकेको थियो। एक पटक सडक बनिसकेपछि, यसलाई समतल पारिएको थियो, यसका ढुङ्गाहरू पङ्क्तिबद्ध गरिएका थिए, यसका बेन्चहरू उद्देश्यका साथ राखिएका थिए, यसका किनारहरू सफा राखिएका थिए जसले सुपरिवेक्षणलाई सङ्केत गर्दछ। सवारी साधनहरू हटाइएका थिए, र तिनीहरूको अनुपस्थितिमा, आवागमन परिवर्तन भएको थियो, अब क्रसिङ गर्न छोडेर घुमिरहेको थियो, मानौँ हिँड्ने तरिका नै पुनःव्यवस्थित गरिएको हो।

यसको तल, लाल बजारले निर्देशन बिना नै निरन्तरता पायो, घनिष्ठ, व्यवहारिक आरामका लागि फराकिलो हुन नमान्ने सामानहरू प्रयोगअनुसार राखिएका, सममिति होइन; तरकारीहरू अझै माटो बोकेका, आवाजहरू निरन्तर मोलतोलमा। यदि एमजी मार्गले सहर प्रस्तुत गर्‍यो भने, लाल बजारले यसलाई जारी राख्यो।

त्यतिन्जेलसम्म साजनलाई डेन्जोङ सिनेमा नजिकको कुनाबाट शेर-ए-पञ्जाब माथिको फ्लाईओभरमा सारिएको थियो, जहाँ आवागमनहरू तह–तहमा छुट्टिएका थिए, र कोही पनि उसलाई ध्यान दिने गरी लामो समय रोकिन्नथे।

नजिकै, आलु चिउले आफ्नो बानी परिवर्तन गरिसकेको थियो, अब पातलो चाँदी जस्तो फोइलको प्लेटमा, प्लास्टिकका चम्चासहित, जसले स्वादभन्दा सुधारको सङ्केत बढी दिन्थ्यो।

दिन साना दोहोराइहरूबाट बन्दै गयो-अनिश्चित हावामा फड्किरहेका प्रार्थना झन्डा, असमान रूपमा तातो समात्ने गिलासमा खन्याइएको चिया, सहमतिविनै एकअर्कामा मिसिने आवाजहरू।

त्यसपछि जमिनले हस्तक्षेप गर्‍यो।

सुरुमा, यो हिचकिचाहट जस्तो महसुस भयो, मानौँ शरीरकै अनुभूति हो—तर चाँडै त्यो ठुलो हुँदै गयो। सतह असमान छालहरूमा हल्लिन थाल्यो, एक्कासी होइन, निरन्तर-जस्तो कि पाहाडले आफ्नै स्थिरता पुनःविचार गरिरहेको हो।

गान्तोक हल्लियो। एमजी मार्गले आफ्नो अनुशासन सम्हाल्यो, तर वरिपरिका भवनहरू पूर्ण रूपमा नहटाई अलिकति खुकुलो भए-रेखाहरू परिवर्तन भए। लाल बजारले भने सिधै प्रतिक्रिया दियो—सामानहरू उठाइए, फेरि राखिए-स्थायित्वभन्दा निरन्तरताले प्राथमिकता पायो।

हल्लाइ शङ्का नै हटाउने गरेर लामो समय चल्यो। झ्यालहरू कड्किए, झ्यालका पट्टहरू आपसमा ठोक्किए, भाँडाकुँडा असमान लयमा बज्न थाले-टुट्ने आवाजहरू फैलिँदै, तर स्रोत तत्काल खुलेन।

मानिसहरू सहमतिविनै हल्लिए-कतिपय दौडे, कतिपय उभिए-मानौँ जमिनले निर्णय लिन्छ भनेर पर्खिरहेका। त्यसलाई पछ्याउँदै व्याख्याहरू आए अनि छिट्टै हराए।

“भूकम्प!” “बलियो!” “रिसाएका देवताहरू!” “ कलियुग !”

फोनहरू हावामा उचालिएर देखा परे, सङ्केत खोज्दै, पुष्टिकरणका लागि, देख्न सकिने भन्दा बाहिरको कुरा खोज्दै। धेरैले सम्पर्क गरेनन्। जब हलचल कम भयो, यो समाप्त हुनुको सट्टा पछि हट्यो, धमिलो प्रकाशमा धुलो छोड्यो र यसको मुनि ओसिलोपन फर्कियो।

जानकारीहरू टुक्राटुक्रामा आए, करिब सात म्याग्निच्युडको शक्तिशाली भूकम्प, कतै उत्तरतिर। नामहरू कुराकानीमा घुम्न थाले, मङ्गन, चुङ्थाङ, सिङताम—प्रत्येक नामसँग क्षतिको कथा जोडिएको, जुन अझै निश्चित भइसकेको थिएन।

सङ्ख्याहरू पनि आए। ती साना रहेनन्।

कम्पन पछि आएको पहिरोले सडकहरू विच्छेद भएको कुरा भनिएको थियो, मानौँ पाहाडले आफ्नै सर्तमा घटनालाई निरन्तरता दिएको थियो। स्थिरता अनुमान गरिएको ठाउँहरूमा भवनहरू ढलेका थिए, र मृतकहरूको सङ्ख्या स्थिर नभएर बढ्दै गयो।

साजन जहाँ थियो त्यहीँ रह्यो। उसलाई विस्थापित नगरी उसको बिचबाट हलचल गुज्रियो, यद्यपि उसको मुनिको कङ्क्रिट अलिकति सर्‍यो, जुन दर्ता गर्न पर्याप्त थियो। हल्लाउने क्रममा उसको थैलीमा भएका सिक्काहरू एकअर्कासित ठोक्किए, तिनीहरूको आवाज नियन्त्रणमा आयो।

साँझसम्ममा मानिसहरू खुला ठाउँमा भेला हुन्थे।

पाल्जोर रङ्गशाला सबैभन्दा पहिले भरियो-ती भवनहरूबाट टाढा, जसले क्षणभरमै आफ्नो अनिश्चितता देखाएका थिए। परिवारहरू कम्बल र साना झोलाहरू बोकेर आए, एकअर्काको नजिक बस्दै, वरिपरि भन्दा माथितिर बढी हेर्दै।

रात पर्नुअघि त्यहाँ पहिलो पालहरू देखापरे। ती डरले होइन, हिसाबले काम गर्नेहरूले ल्याए, इन्जिनियर र ठेकेदारहरू-जसले संरचनाहरू कसरी टिक्छन् र कसरी ढल्छन् भन्ने बुझ्थे, खुला ठाउँ रोज्नु आतङ्क होइन, गणनाको निर्णय थियो।

अरूहरू पनि आए।

तिरपालहरू तानिए—असमान हावामा फुल्दै, खुम्चिँदै-अनियमित आवाज निकाल्दै। मानिसहरू त्यसमुनि भेला भए—सुनेका कुरा दोहोर्‍याउँदै, विवरणहरू मिलाउँदै, तर निष्कर्ष ननिकाल्दै।

एउटा बच्चाले साजनलाई बिस्कुट दियो। त्यसले हावा सोसेको थियो। साजनले त्यसलाई केही बेर समात्यो। त्यसपछि खायो। जमिन हल्लिएको थियो। बिस्कुट हल्लिएको थिएन।

पछि, हेलिकप्टरहरू उपत्यकाभरि गुन्जिए-आवाज पहिले आयो, आकृति पछि।

त्यो रात जमिन फेरि हल्लियो-सानो थियो, तर जे बस्न थालेको थियो त्यसलाई फेरि अस्थिर पार्न पर्याप्त। त्यसपछि अनियमित अन्तरालमा परकम्पहरू आइरहे, जसले स्थिरतालाई अविश्वसनीय बनायो।

साजन जागै पल्टिरह्यो। सहर अब पहिलेझैँ मिलेको देखिँदैनथ्यो। जहाँ केही थिएन, त्यहाँ रेखाहरू देखिन्थे—न चिरा, न सडक, तर त्यस्ता चिन्हहरू, जसले हलचल अझै समाप्त नभएको सङ्केत गर्थे। ती रेखामा कोही हिँड्दैनथ्यो। स्मृति मात्र बाँकी रहन्थ्यो। साजनले आँखा खोल्दा ती हराइसकेका हुन्थे।

जमिन थामिएको थियो। अहिलेलाई।

~

२०१३-२०२०

नियोन बिस्तारै गान्तोकमा प्रवेश गर्‍यो, आगमनको रूपमा होइन तर जम्माको रूपमा, पहिले जहाँ आवश्यक थिएन त्यहाँ देखा पर्‍यो र त्यसपछि सतहको भाग बन्न पर्याप्त लामो समयसम्म रह्यो, जबसम्म रात आफैमा निर्भर हुन थाल्यो।

साँझ अब समान रूपमा अँध्यारो हुन छोड्यो। उज्यालो काँच र कंक्रिटमाथि त्यस्ता रङहरूमा बस्न थाल्यो, जसले न त मिल्थे, न त एकअर्कालाई हटाउँथे-आफ्नो ठाउँ समातेर, समाधान बिना।

हावा पनि त्यससँगै बदलियो-पुरानो ओसिलोपन कम भयो, र सतहहरूबीच अड्किने गन्धहरू बढे-ताप, इन्धन, प्लास्टिक, र एकपटकभन्दा बढी प्रयोग भएको तेलको गन्ध। पानी परेपछि जमिन अझै अँध्यारो हुन्थ्यो, तर लामो समयसम्म रहँदैनथ्यो, र भिजेको माटोको गन्ध चाँडै तीखो गन्धमा बदलिन्थ्यो।

भवन र पसलहरूमा काँच बढ्दै गयो-एक सतहले अर्को सतह प्रतिबिम्बित गर्ने-एउटा झ्यालले अर्को झ्याल समात्ने, अनि त्यसको पछाडि अर्को-जबसम्म गहिराइ त देखिन्थ्यो, तर दुरी भने बनेन। मानिसहरू यी प्रतिबिम्बहरूबिच हिँड्थे, र सधैँ पुरै फर्कँदैनथे-आकारहरू अलि टुक्रिन्थे, फेरि जोडिन्थे-अनुहारहरू शरीरभन्दा अलि लामो समय टिकिरहन्थे।

साजन जहाँ थियो त्यहीँ रह्यो।

पर्दाहरू स्थायी रूपमा हातमा जम्मा भए, र मानिसहरू अगाडि भन्दा तल हेर्न थाले, उनीहरूको ध्यान सडकसँग सम्बन्धित नभएका चालहरूमा केन्द्रित भयो। ती पर्दाहरूमा देखा पर्ने कुराले उनीहरूको अगाडि रहेको भन्दा बढी वजन लिन थाल्यो।

सडक पारि, एउटा भवनको झ्यालहरूमा प्लास्टिकका अर्किडहरू देखा परे, सिसा पछाडि सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएका, तिनीहरूका रङहरू एकरूप, तिनीहरूका पत्ताहरूले आकार धारण गरेका, हावाबाट प्रभावित नभएका र समयबाट अछुतो। तिनीहरूलाई केही आवश्यक थिएन र केही प्रतिक्रिया पनि दिएनन्।

मानिसहरूले देखे। तर भनेनन्।
साँचो अर्खिडहरू बिस्तारै घट्दै गए-पहिले कहिलेकाहीँ, त्यसपछि अनिश्चित, अन्ततः स्थानभन्दा संयोगमा निर्भर।

एक दिउँसो, सानो वर्षा फर्किँदा, एउटा साँचो अर्खिड त्यहीँ झ्यालमा देखा पर्‍यो। यसको पत्रहरू असमान थिए-एउटा किनार पहिल्यै पातलो हुँदै-मानौँ समय त्यसबाट गुज्रिरह्यो, जबकि वरिपरि सबै रोकिएको थियो। पानी त्यसको सतहमा जम्यो र बिना ढाँचाको बग्यो।

कसैले त्यसलाई छोएन। त्यो दिनभरि, अर्को दिनसम्म त्यहीँ रह्यो। साजनले टाढैबाट हेर्‍यो।
त्यसपछि त्यो हरायो। त्यो खाली ठाउँ केही क्षण उस्तै खाली रह्यो, अनि फेरि भरियो।

प्लास्टिकका अर्खिडहरू भने उस्तै रहे।

चुनाव जारी रह्यो, र पर्चाहरू तिनीहरूसँगै परिवर्तन भए, बाक्लो, चिल्लो, पट्याउन प्रतिरोधी, तिनीहरूको छाप तिखो र तिनीहरूको सतहहरू बढी टिकाउ हुँदै गए। अनुहारहरू स्पष्ट देखिन्थे, यद्यपि तिनीहरू उत्तिकै अस्थायी रहे।

तर तरिका उस्तै रह्यो। ती अझै पनि साजनको हातमा उस्तै तरिकाले राखिए, र साजनले अनुहार नहेरी, कागज, यसको बनावट, यसको कठोरता र यसको प्रयोगलाई ध्यान नदिई तिनीहरूलाई स्वीकार गर्‍यो।

जुलुसहरू फेरि आए—तर गाडीहरू बदलिएका-ठूला, गाढा, बढी बन्द-अझ धेरै प्रतिबिम्बित गर्ने, कम देखाउने। साइरन अपरिवर्तित रह्यो, सवारी साधनहरू अगाडि आइपुग्यो र तिनीहरू पार गरिसकेपछि पनि रोकियो।

गान्तोकले चम्कन सिक्यो। रात अब गहिरो भएन तर आफ्नो चमकलाई यथावत राख्यो, र छायाँ छोटो हुँदै गयो, बाहिर फैलिनुको सट्टा तिनीहरूलाई उत्पादन गर्ने वस्तुहरूको नजिकै रह्यो।

त्यसपछि, २०२० मा, सहर फेरि परिवर्तन भयो।

यो परिवर्तन निर्देशन मार्फत आयो, ठाउँ-ठाउँमा दोहोरिएर बानी नबनेसम्म, कोभिड-१९ शब्द व्यापक रूपमा प्रसारित भयो, वजन बढ्दै जाँदा तीक्ष्णता गुमाउन पर्याप्त मात्रामा बोलियो। सटरहरू बन्द भए र बन्द नै रहे, र सडकहरू खाली भए, मानौँ अनुपस्थिति आफै व्यवस्थित गरिएको थियो।

आवागमन घट्यो-अनि रोकियो-आवाजहरूको तह घट्दै-शान्त होइन, तर शान्तताभन्दा अलि माथि झोलिएर रह्यो।

मानिसहरू देखा पर्दा फरक देखिन्थे, अनुहारहरू मास्कले ढाकिएका थिए, सही तरिकाले लगाइएको थियो, गलत तरिकाले लगाइएको थियो, वा पटक्कै लगाइएको थिएन, बोली नरम पारिएको थियो, दुरी नापिएको थियो र त्यसपछि बिर्सिएको थियो। पसलहरू बाहिर घेराहरू कोरिएका थिए, र मानिसहरू तिनीहरू भित्र उभिएका थिए, अगाडिको ठाउँ खाली भएपछि मात्र कुराकानी बिना गतिलाई दोहोर्‍याउँदै अगाडि बढिरहेका थिए।

भित्र पस्नुअघि हातमा थमाइने, साना बोतलहरू ढोकामा देखापरे, तीखो एल्कोहोलको गन्धले क्षणभर हावा भरिदिने, हातलाई चिसो बनाउने, अनि केही क्षणमै हराउने। हातहरूले नयाँ बानी सिके, छिटो–छिटो दल्ने, मानौँ सफाइ घर्षणबाट प्रमाणित गर्न मिल्छ।

केही समयका लागि हावा सफा भयो-टाढाका डाँडाहरू पहिलेभन्दा स्पष्ट देखिन थाले—आकाश फराकिलो भयो—परिवर्तन नभए पनि-पहिले प्रयोगले ढाकेको कुरा खुल्दै।

नियन भने रोकिएन।
त्यो बलिरह्यो, खाली सडकहरूमा पनि-मानौँ उपस्थितिको कहिल्यै आवश्यकता थिएन।

साजन उस्तै रह्यो।

एउटा बन्द पसलभित्रबाट एउटा गीत बजिरह्यो, न धेरै फैलिने, न हराउने,बिना परिवर्तन दोहोरिने, मानौँ कसैले अनायास छोडेको हो

" जहा बग्छ टिस्टा रङ्गीत,त्या कञ्चनजङ्गा स्थित ..." 

भित्र, एक वृद्ध पसलेले एकपटक खोके, फेरि खोके-आवाज नसम्हाल्दै, त्यत्तिकै सुन्दै। सडकपारि, काँचभित्रका प्लास्टिक अर्किडहरू उस्तै अडिग थिए।

पछि, मानिसहरू खोपका लागि नयाँ लाइनहरूमा उभिए, बाहुला मोडेर, उपचारको प्रतीक्षामा होइन, तर पहिले नै बदलिएको कुनै अवस्थातिर फर्कने अनुमति खोज्दै।

दिनहरू बितिरहे, स्पष्ट रूपमा चिनिन नसक्ने गरी। जब आवागमन फर्कियो, त्यो सावधानीका साथ फर्कियो—पसलहरू आंशिक रूपमा खुले, त्यसपछि मात्र पूर्ण रूपमा; आवाजहरू टुक्राटुक्रामा फर्किए, अनि फेरि निरन्तर भए; ट्राफिक पनि फर्कियो, तर पहिलेको जस्तो घनत्व बिना।

प्रणाली चलिरह्यो।साजन बदलिएन। साजन हेर्दै रह्यो।

~

२०२५

सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा, गान्तोकले आफूलाई सम्भालीसकेको थियो, सम्भाल्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न नै नगरी। सतहहरू स्थिर थिए। प्रतिबिम्बहरू दोहोरिइरहेका थिए। गहिराइ आवश्यक थिएन।

सबैभन्दा माथि एउटा नयाँ मल उठ्यो। सहरको जुनसुकै ठाउँबाट देखिने, भवनहरूको बिचमा, छानामाथि, मोडहरू पछाडि, मानौँ निम्तो बिना नै हरेक दृष्टिकोणमा पस्न सिकेको हो।

राम्बोले मलतिर औंल्याएर हाँस्दै भन्थ्यो कि यो बीचको औंला जस्तो देखिन्छ, रिसले होइन तर आदतले उठाएको।

केही कोणबाट, त्यो यस्तो उपस्थितिजस्तो देखिन्थ्यो जुन हट्दैन-जहाँ आवश्यक छैन त्यहीँ देखा पर्ने, यसको काँचले देखाउनेभन्दा धेरै लुकाउने। यो त्यस्तो ध्यानजस्तो उभिएको थियो जुन हट्न सक्दैन, मानौँ शहरले केही पनि नबदलिए पनि एउटै सतहतिर फर्किरहने बानी बसालिसकेको हो। एमजी मार्ग आफ्नो धारिला किनारमा स्थिर थियो, सफा, व्यवस्थित, जहाँ मानिसहरू पहिले स्वतन्त्र रूपमा हिँड्थे, अब क्रमबद्ध रूपमा सर्थे। 

त्यसपछि तुलना भयो। उ र राम्बो त्यसभित्र जान पाउने थिएनन्। यो विचार पुष्टि खोज्दैनथ्यो-आफ्नै निश्चिततासहित आएको थियो।प्रवेशद्वारहरू खुल्ला जस्ता देखिन्थे, तर अवस्था फरक भइसकेको थियो-सफा, नियन्त्रित, नापिएको-त्यस्ता मानिसहरूलाई समेट्न नसक्ने, जस्तो ऊ थियो।

माथिको एमजी मार्गले आफ्ना तीखा किनारहरू, सफा र व्यवस्थित राखेको थियो, जहाँ पहिले मानिसहरू स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्थे तर अहिले व्यवस्थित रूपमा आवतजावत गर्छन्। र प्रवेशद्वारको बीचमा महात्मा गान्धीको पूर्ण-लम्बाइको मूर्ति स्थिर उभिएको थियो।

साजन उस्तै रह्यो, फ्लाईओभरमा। तल, उसले एउटी महिलालाई आफ्नो फोन काँध र कानको बिचमा थिचेर उभिरहेको सुने, उनको आवाज चलिरहेको थियो तर तलको बाटो चलिरहेको थिएन।

“यदि केबलकार रानीपुलबाट सुरु भएको भए, एटेन्डेन्स रेजिस्टरले अन्यथा निर्णय गर्नुभन्दा पहिले नै म पुग्न सक्थेँ ... बसलाई उही ढिलाइको बारेमा कति समयसम्म व्याख्या गरिरहने।” उसको अफिस टाढा थिएन-ऊ हिँड्न सक्थी-तर त्यो उपाय पहिले नै छोडिएको थियो। उसले रोकिएका गाडीहरूतिर हेरिन्।
“ट्राफिक त उस्तै छ,” उसले बिस्तारै भनिन्, “समयमै त केवल बहानाहरू आइपुग्छन्।” फोन सकियो। 

समय साजनभित्रबाट सूचना बिना बगिसकेको थियो। हस्पिटल डाँडामा च्यापिएको कार्डबोर्डमा बसेको त्यो केटो हराएको थिएन-तर उही रूपमा बाँकी पनि थिएन। तर उसले अब पहिलेको जस्तो रूप धारण गरेको छैन। उसको कपाल पातलो भएको थियो र त्यसपछि सेतो भएको थियो। उसको अनुहार साँघुरो भएको थियो। रेखाहरू गहिरो भएका थिए। उसको हातले पहिले जस्तै गति बोकेको थियो, तर ढिलो। 

दुई भवनहरूका बिचमा, एउटा साँघुरो खाडल थियो। सुरुमा, यो चमकको रूपमा देखिन्थ्यो। त्यसपछि यो रेखामा स्पष्ट भयो, कञ्चनजङ्गाको टुक्रा, चाँदीमय र स्थिर, जुन ठाउँले यसलाई अस्तित्वमा राख्न अनुमति दियो।

त्यसलाई हेर्दै, साजनले आफ्नो कपडाको थैलीभित्र हात हाल्यो र मोडिएको नोट निकाल्यो। समयसँगै कागज नरम भइसकेको थियो-किनारहरू घिस्रिएका, र पुराना मोडहरू त्यहीँ अडिग जहाँ बारम्बार थिचिएका थिए। त्यसमा छापिएको पहाड सीमित थियो-स्याही र सिमानाभित्र बन्द। उसले त्यसलाई माथि उठायो। हावा पहिले कागजमा आयो। त्यो उसका औँलाबीच हल्का काँप्यो। उसले हात मिलायो-एकपटक। फेरि। छापिएको पाहाड र टाढाको रेखा एकै ठाउँमा आएसम्म।

एक क्षणका लागि, तिनीहरू समरूप भए। कागज काँपिरह्यो। पहाड भने अचल रह्यो। उसले त्यसलाई आवश्यकभन्दा अलि लामो समय समातिरह्यो-त्यो चाल बिस्तारै उसमा बस्दै, मानौँ कहिल्यै अरू कसैको थियो। हात तुरुन्त तल झरेन। जब झर्‍यो, सावधानीका साथ। नोट पुरानै मोडमा मोडियो। दुई भवनबिचको रेखा पहिले नै हराउन थालिसकेको थियो। उसले त्यसलाई पछ्याएन।

कतै, निर्देशन बिना -

“हे मेरे साजन, साजन, साजन, साजन…” हे मेरो प्रिय, प्रिय, प्रिय, प्रिय …

"इश्क मे जीना है, इश्क मे मरना है..." मायामा  बाँच्नु छ, मायामा मर्नु छ।

त्यो आवाज रहेन तर शहरमा नयाँ गफ हुनथाल्यो। अब कोही नयाँ आयो। एउटा मान्छे जसले लट्ठी बोकेर चेतावनी नदिई प्रहार गर्‍यो। उसलाई पहिले नै नाम दिइसकेको थियो, आशिकी।

साजन उस्तै रह्यो, र गान्तोकमा भवनहरू निरन्तर उठिरहे-पुग्नका लागि होइन, दोहोर्‍याउनका लागि-मानौँ कहिल्यै त्यससम्म नपुगी नै प्रत्येक नयाँ उचाइले काँच र कङ्क्रिटमा कञ्चनजङ्गाको आकार अभ्यास गरिरहेको छ।

~

पुनश्च

• गान्तोकमा एक पटक र्‍याम्बो थियो। फिल्मको जस्तो होइन। कोही सानो, स्थानीय र बारम्बार सम्झिने।
• खण्डाला भन्ने ठाउँ छ । यो नक्सामा देखिँदैन। मानिसहरू भेला हुन्छन्, सुत्छन्, गायब हुन्छन् र फर्कन्छन्। सबैलाई थाहा छ यो कहाँ छ। कसैले औँल्याउँदैन।
• पहिलेको सय रुपैयाँको नोटमा कञ्चनजङ्गा हिमाल थियो। डिजाइन परिवर्तन भयो। नोट रह्यो। पाहाड रह्यो।

यस लेखको उद्देश्य ‘वाकिङ एथ्नोग्राफी’ विधिको प्रयोग गरेर गान्तोकका सडकहरू, विशेष गरी महात्मा गान्धी मार्ग र तिब्बत रोडको अध्ययन गर्नु हो। यो मेरो निरन्तर चलिरहेको गहन सहरी एथ्नोग्राफिक क्षेत्रकार्यको पनि एउटा हिस्सा हो। दृश्यात्मक र स्थानिक अवलोकनहरूलाई व्यापक सांस्कृतिक र पारिस्थितिक सन्दर्भभित्र राख्दै, यो दृष्टिकोणले दैनिक जीवन र सांस्कृतिक अन्तरक्रियाबिचको सम्बन्धलाई विचार गर्दछ।

तिब्बत रोडमा सडक कला र दैनिक जीवनको चौबाटोहरू पत्ता लगाउँदै

गान्तोकमा रहेको तिब्बत रोड एउटा  ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण सहरी मार्ग हो, जसले कुनै बेला सिक्किमलाई तिब्बततर्फ जाने अन्तर-हिमाली व्यापार सञ्जालसँग जोड्थ्यो। यसको नामले यी पुराना आवागमन र आदानप्रदानहरूको झल्को दिन्छ, जसले यस सडकलाई पूर्वी हिमालयमा व्यापार, आप्रवासन र सांस्कृतिक अन्तरक्रियाको इतिहाससँग जोड्छ। आज, सडक आफ्नो व्यापारिक विगतबाट तहबद्ध सहरी परिदृश्यमा परिणत भएको छ, जहाँ दैनिक अभ्यासहरू, दृश्य अभिव्यक्तिहरू र सम्झनाहरू एकअर्कासँग जोडिन्छन्। तिब्बत रोडका पसलेहरू, स्कुले बालबालिका, आप्रवासी मजदुरहरू र हिँड्ने मानिसहरूको दैनिक गतिविधिहरूले यो सडकलाई जीवन्त तर यसको वर्तमान स्वरूप भित्तेचित्र (wall art) ले पनि आकार दिएको छ। तिनीहरू पाहाडहरू, पदयात्रीहरू, प्रार्थना झन्डाहरू र साइकल चालकहरूको छविहरू मिलेर बनेका छन्, जसले दृश्य परिदृश्यलाई परिवर्तन गर्दै इतिहास, पहिचान र आफ्नोपनबारे नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छन्। । तिनीहरूले सडकलाई जीवन्त स्लेटमा परिणत गर्छन् जहाँ विगतलाई पुन: व्याख्या गर्न सकिन्छ र वर्तमानलाई दृश्यात्मक रूपमा छलफल गर्न सकिन्छ।

तिब्बत रोड भित्ते कला, स्रोत: पैदल एथ्नोग्राफी

कुनै समय घोडामा सवार व्यापारीहरूको आवतजावत हुने र प्रार्थना झन्डाले सजिएका तिब्बती बस्तीहरूले घेरिएको यो सडक एक समय सांस्कृतिक र आध्यात्मिक परिदृश्यको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो। अहिले तिब्बत रोड प्रायः होटल र रेस्टुरेन्टहरूले भरिएको छ। यद्यपि, सडकमा ट्रेकिङका लागि आवश्यक सामानहरू बेच्ने ट्रेकर पसलहरूले विगतका व्यापारीहरूको मार्ग र समकालीन ट्रेकिङ केन्द्रको झल्को दिन्छ। भगवान बुद्धलाई चित्रण गर्ने भित्ते कला, तिब्बती शिलालेखहरू सहित ओम मणि पद्मे हुँ , तिब्बती रोडका बासिन्दाहरूको धार्मिक संवेदनशीलतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। करिब पचास वर्षदेखि बसोबास गरिरहेका एकजना बासिन्दाले भने, “यसले मलाई अझै पनि सिक्किमलाई पवित्र स्थानको रूपमा विश्वास गर्न प्रेरित गर्छ, जहाँ पवित्र शक्तिहरूले हामीलाई आउन सक्ने विपत्तिहरू सहन मद्दत गर्नेछन्।” त्यसकारण, कलालाई क्षेत्रको ऐतिहासिक र आध्यात्मिक चरित्रको चौबाटोमा राखिएको हुनसक्छ। साथै, यसले समकालीन जातीय राजनीतिसँगको तनावलाई पनि प्रस्तुत गर्दछ, जहाँ सिक्किमको बौद्ध पहिचानलाई वैकल्पिक सामाजिक–राजनीतिक कल्पनाहरूले चुनौती दिइरहेका छन्।

तिब्बत रोड, स्रोत: आयुषी निरौला

तिब्बत रोडका का प्रार्थना झन्डाहरू तीव्र सहरी रूपान्तरणबिच पनि दृढ रूपमा उभिएका छन्, जसले यस सडकको सांस्कृतिक पहिचानलाई व्यक्त गर्ने पवित्र दृश्य प्रतीकको रूपमा काम गर्छन्। दृश्यात्मक मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट, प्रार्थना झन्डाहरूले आध्यात्मिक स्मृतिको निरन्तरतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। तिनीहरूको धार्मिक प्रतीकात्मकताभन्दा बाहिर, झन्डाहरूले सांस्कृतिक दिगोपनको एउटा रूपलाई पनि सङ्केत गर्दछ जसले अमूर्त सम्पदाको संरक्षण गर्दछ, स्थानको भावना कायम राख्छ, र तीव्र आधुनिकीकरणले आकार दिएको वातावरणमा सामुदायिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।

स्रोत: वकिङ एथ्नोग्राफी 

पाहाडहरूको दृश्यात्मक चित्रणले पवित्र पाहाड र देवताको सम्बन्धको शक्तिशाली मध्यस्थकर्ताको रूपमा काम गर्दछ। स्थानीय ब्रह्माण्ड–दृष्टि (cosmology) भित्र, यस्ता चित्रहरू केवल निष्क्रिय प्रतिनिधित्व होइनन्, बरु सक्रिय दृश्य अभ्यासहरू हुन्, जसले श्रद्धा, संरक्षण र विश्वासको निरन्तरतालाई अभिव्यक्त गर्छ। साहसिक कार्य, पदयात्रा र अन्वेषणलाई बजारमा ल्याउने समकालीन पर्यटनभित्र कञ्चनजङ्गाको चित्रण पुनः प्रयोग भए पनि , यसको पवित्र आभा अझै पनि मानिसहरूको सांस्कृतिक कल्पनामा गहिरो रूपमा बसिरहेको छ। तिनीहरू सांस्कृतिक पाठको रूपमा काम गर्छन्, जहाँ पवित्र प्रतीकात्मकता र वस्तुकरण सहअस्तित्वमा रहन्छन्, जसले समुदायहरूले आफ्नो वरपरको वातावरणसँग कसरी संलग्न हुन्छन् भन्ने तहगत तरिकाहरू प्रकट गर्दछ।

महात्मा गान्धी मार्ग: सहरी क्षेत्रहरूलाई आकार दिन सडक कला, मूर्तिहरू, र व्यावसायिक साइनेजहरू

महात्मा गान्धी मार्ग गान्तोकको मुख्य "बजार" हो जहाँ व्यापारिक समुदायहरू, जसमध्ये केही सिक्किमका "पुराना बसोबास गर्नेहरू" हुन् , बस्छन् र काम गर्छन्। यो सार्वजनिक स्थान पनि हो जहाँ गान्तोकका मानिसहरू सामाजिक जमघट र राजनीतिक प्रदर्शनका लागि भेला हुन्छन्। यो किनमेल र खानपानका लागि मुख्य पर्यटक आकर्षण हो। यो गान्तोकको सहरी कल्पनाको केन्द्रमा अवस्थित छ । ऐतिहासिक रूपमा, यो एउटा बजारको रूपमा काम गरेको छ जहाँ व्यापारीहरू व्यापारका लागि भेला हुन्थे। अहिले भने, यसमा बासिन्दाहरू र आगन्तुकहरू पनि छन्। समयसँगै पर्यटन र राज्यका सुधार परियोजनाहरूका कारण एमजी मार्गलाई सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएको पैदलमार्ग क्षेत्रमा रूपान्तरण गरियो, जहाँ टायल बिछ्याइएका बाटोहरू, बस्ने बेन्चहरू, फुलबारीहरू र नियन्त्रित यातायात व्यवस्था गरिएको छ। यसले “सार्वजनिक स्थान”को एउटा नियन्त्रित रूप निर्माण गर्छ, जसले अनुशासन  र दृश्यात्मक आकर्षण दुवैलाई जोड दिन्छ।

गान्धीको प्रतिमा स्रोत:वकिङ एथ्नोग्राफी 

साइनेज र धार्मिक प्रतिष्ठानहरू। स्रोत: पैदल एथनोग्राफी

यस नियन्त्रित वातावरणभित्र, सडक कला, भित्ते चित्र र मूर्तिहरू सजाउने र विमर्शात्मक दुवै तत्त्वहरूको रूपमा देखा पर्न थालेका छन्। यी दृश्यहरूले एमजी मार्गको पहिचानलाई पर्यटक-मैत्री सांस्कृतिक स्थानको रूपमा आकार दिन्छन्, जबकि दैनिक अभ्यासहरू र राज्यको सडकको व्यावसायिक दृष्टिकोण बिचको तनावलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छन्। यी दृश्यहरू प्रायः सौन्दर्यीकरण र ब्रान्डिङ परियोजनाहरूको हिस्सा हुन्, जसले गान्तोकलाई सफा र कस्मोपोलिटान राजधानीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने छविसँग मेल खान्छ। एकै समयमा, एमजी मार्गले बजारको रूपमा आफ्नो चरित्र कायम राख्छ, जहाँ स्थानीय विक्रेताहरू, पसलहरू र सांस्कृतिक अभ्यासहरूले सडक जीवन्त बनाउँछन्। यसरी, एमजी मार्गमा यी दृश्यहरू केवल उपस्थिति मात्र होइनन् तर यो पर्यटन, वाणिज्य र दैनिक जीवनलाई सन्तुलनमा राख्ने सहरमा सार्वजनिक संस्कृतिको रूपमा के गणना गरिन्छ भन्ने बारेमा चलिरहेको वार्ताको अंश हो। तुलनात्मक रूपमा, गान्तोकको दृश्य गतिशीलता विश्वव्यापी सहरी सन्दर्भहरूमा अवलोकन गरिएका ढाँचाहरूसँग प्रतिध्वनित हुन्छ।

एमजी मार्गमा व्यावसायिक सङ्केतहरू

नयाँ स्टार मल - एउटा नयाँ साइट, स्रोत: वकिङ एथ्नोग्राफी

पहिले थिएटर हल रहेको यो ठाउँ अहिले गगनचुम्बी सपिङ मलमा परिणत हुँदैछ। यस क्षेत्रमा मलहरू लोकप्रिय भएका छन्, जुन प्रायः "हिमाली" दृश्यलाई बाधा पुर्‍याउने मुख्य कारण हो। यो एक विवादित विकास हो किनकि गान्तोक एउटा कमजोर पाहाडी क्षेत्र हो र भूकम्पीय क्षेत्र VI मा पर्ने भनेर तोकिएको छ।

स्रोत: वकिङ एथ्नोग्राफी

‘मुस्लिम होटल’ जस्ता पुराना साइनबोर्डहरू र ऐतिहासिक ‘स्टार बार’—जो गान्तोकका प्रारम्भिक बारमध्ये एक हो र पहिले पुरानो स्टार सिनेमा मुनि अवस्थित थियो—जस्ता उदाहरणहरूले शहरको बहुसांस्कृतिक संरचना देखाउँछन्। यस्ता प्रतिष्ठानहरूले दृश्य परिदृश्यमार्फत दशकौँदेखि सडकलाई आकार दिँदै आएका आप्रवासन, व्यापार र सामाजिक अन्तरक्रियाको इतिहास झल्काउँछन्। साइनबोर्डले सांस्कृतिक संलयनलाई थप चित्रण गर्दछ, जस्तै ‘देशी तिब्बती लाफिङ’ जस्तो परिकारमा देखिने रूपान्तरण, जुन तिब्बती खाजाको स्थानीय अनुकूलन हो। यस्ता साइनबोर्डहरूले सङ्केतार्थिक (semiotic) पाठका रूपमा पनि काम गर्छन्, जसले निरन्तरता र परिवर्तन दुवैलाई समेट्छन्, जहाँ एमजी मार्गको दैनिक जीवनमा सामुदायिक पहिचान, आर्थिक अभ्यासहरू र सांस्कृतिक समन्वयवादको वार्ता गरिन्छ।

न्यु लाइफ टेलर,एमजी मार्ग।स्रोत: आयुषी निरौला

दृश्यात्मक मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट, यो पसल एकरूपीय सहरी सौन्दर्यको प्रतिरोधको रूपमा उभेको देखिन्छ। आधुनिक व्यावसायिक वातावरणभित्र परम्परागत विशेषज्ञतालाई कायम राखेर, पसलले आफ्नो आर्थिक अस्तित्वका लागि मात्र विमर्श गर्दैन तर बढ्दो वस्तुकृत सहरी परिदृश्यमा भूटिया सम्पदाको निरन्तरतालाई दृश्यात्मक रूपमा पुष्टि गर्दछ।

बदलिँदो सहरी परिदृश्यका वाहकका रूपमा झन्डाहरू

राष्ट्रिय झन्डाहरू राज्यप्रतिको निष्ठा र कल्पित राष्ट्रिय समुदायमा नागरिक पहिचान र सहभागिताको आह्वान गर्ने दृश्यात्मक साक्ष्य हुन्। व्यावसायिक वा घरेलु परिदृश्यमा तिनीहरूको उपस्थितिले व्यक्तिगत, साम्प्रदायिक र राष्ट्रिय स्वामित्व बिचको वार्तालाई सङ्केत गर्दछ। पर्यवेक्षकको रूपमा, झन्डाको आकार समयसँगै बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा सार्वजनिक स्थानमा यसको उपस्थिति विस्तार हुँदै गएको छ। सडक केवल सार्वजनिक स्पेस मात्र होइन, बासिन्दाहरूका लागि निजी स्पेस पनि हो। यसरी, यस्ता दृश्यहरूले स्पेसको अर्थलाई पुन: परिभाषित गर्दछ।

सामुदायिक भवनमा देखिने प्रार्थना झन्डा र बुद्धको आँखाले बौद्ध समुदायको धार्मिक र आध्यात्मिक ब्रह्माण्डलाई मूर्त रूप दिन्छन्, जसले माङ्गाल्य र सांस्कृतिक निरन्तरताको साधनको रूपमा काम गर्दछ। यी तत्त्वहरूले सहरी रूपान्तरणको बिचमा पनि दैनिक स्पेसहरू कसरी अनुष्ठान र नैतिक शिलालेखका स्थलहरू हुन् भनेर जोड दिन्छन्। विज्ञापन बिलबोर्डहरूले सहरी परिवेशलाई आकार दिने व्यावसायिक र वैश्वीकरण गर्ने शक्तिहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन्। तिनीहरूको उपस्थितिले आध्यात्मिक र नागरिक प्रतीकहरूलाई बजार-उन्मुख सञ्चारसँग जोड्छ, जसले परम्परागत ठाउँहरूमा पूँजीवादी सौन्दर्यलाई सङ्केत गर्दछ।

मानवशास्त्रीय रूपमा, यी चिन्हहरूको तहले भिक्टर टर्नरको "बिचमा" को विचार आधारित ‘लिमिनल स्पेस’ -लाई सङ्केत गर्दछ। जुन न त पूर्ण रूपमा पवित्र छ न पूर्ण रूपमा अपवित्र, न त कडा रूपमा साम्प्रदायिक छ न त पूर्ण रूपमा व्यावसायिक। यो तहले एउटै स्थानिय र लौकिक ढाँचाभित्र देशभक्ति, आध्यात्मिकता, व्यावसायिक संलग्नता जस्ता बहु विचारहरूको सहअस्तित्वका लागि अनुमति दिन्छ।

राजनीतिक झन्डाले समुदायभित्र पार्टीको उपस्थिति, प्रभाव र क्षेत्रीय दाबीलाई दृश्यात्मक रूपमा जोड दिन्छ। सहरी क्षेत्रहरूमा, जहाँ धेरै सामाजिक समूहहरू सहअस्तित्वमा हुन्छन्, यी झन्डाहरू केवल सजावटी मात्र होइनन् तर तिनीहरूले राजनीतिक नेताहरूको स्थानिक र सामाजिक पहुँचलाई सङ्केत गर्छन्।

हालैका दशकहरूमा, धार्मिक र राजनीतिक विचारधाराहरूले धेरै वाक्यांशहरू र झन्डाहरूलाई दृढ पहिचानको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। मानवशास्त्रीय रूपमा, यो परिवर्तनले भौतिक संस्कृतिलाई कसरी राजनीतिकरण गर्न सकिन्छ भनेर चित्रण गर्दछ, जहाँ पवित्र वस्तुहरू प्रभुत्व, क्षेत्रीयता र वैचारिक शक्ति दाबी गर्न प्रयोग गरिन्छ। एकै समयमा, झन्डा पवित्र र राजनीतिक, भक्तिपूर्ण र बलियो सीमान्त प्रतीकात्मक स्पेसमा अवस्थित छ। यसको प्रदर्शनले केहीका लागि ईश्वरीयतालाई सङ्केत गर्न सक्छ, तर अरूका लागि धम्की वा बहिष्कार, भौतिक प्रतीकहरूले शक्ति सम्बन्ध र सामाजिक पदानुक्रमलाई कसरी मध्यस्थता गर्छन् भनेर प्रदर्शन गर्दछ। यसले मानिसहरूले यी ठाउँहरूमा कसरी मोलमोलाइ वा वार्ता गर्छन् भनेर परिभाषित गर्दछ।

प्रार्थना झन्डाको उपस्थिति वा कमी, सीमित भित्ते कला, र सडक नाम र व्यावसायिक चिन्हहरूको सङ्केतार्थ जस्ता त्यस्ता ठाउँहरूमा यी तत्वहरू यसले प्रत्यक्ष रूपमा प्रतिबिम्बित गर्ने मात्र होइन तर पहिचान निर्माण र सांस्कृतिक वार्ताको गहिरो प्रक्रियाहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यसरी, ‘वाकिङ एथ्नोग्राफी’ मार्फत गरिएको यो प्रयास गान्तोकलाई अध्ययन गर्ने प्रारम्भिक प्रतिबिम्ब मात्र हो। यी अवलोकनहरूको मुख्य कमजोरी भनेको अनुसन्धानकर्ताको दोहोरो भूमिका—बासिन्दा र पर्यवेक्षक—हो, जसले पक्षपातको सम्भावना, समयको सीमितता, र मौसमी वा दीर्घकालीन परिवर्तनहरूको सीमित अवलोकनजस्ता जोखिमहरू बोकेको हुन्छ। यो एक निरन्तर चलिरहेको एथ्नोग्राफिक प्रक्रिया हो, र यस लेखले सबै पक्षहरूलाई विस्तृत रूपमा समेटेको छैन। तर, काम अघि बढ्दै जाँदा अनुसन्धानकर्ताले अझ गहिरो रूपमा यसलाई अन्वेषण गर्ने आशा राखेको छ।

ग्रन्थसूची

फ्रान्सबर्ग , एम., माइलीला , एम., र टोलोनेन , जे। (2023)। Embodied graffiti and street art research. Qualitative Research, २३ (२), ३६२–३७९। https://doi.org/xxxx

ह्यानर्ज , यु. (१९८०)। Exploring the city: Inquiries toward urban anthropology. । कोलम्बिया विश्वविद्यालय प्रेस।

ज्याकब्स, जेएम (१९९३)। The city unbound: Qualitative approaches to the city. Urban Studies , ३० (४–५), ८२७–८४८। https://doi.org/xxxx

लो, एसएम (१९९६)। The anthropology of cities: Imagining and theorizing the city. Annual Review of Anthropology, २५ (१), ३८३–४०९। https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.25.1.383

स्नाइडर, ए. (सम्पादक). (२०१७). Alternative art and anthropology: Global encounters. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/

रिगा, सी. (२०२५)। Anthropology and the city. Street art in Medellín’s Comuna 13: A city-making practice and an ethnographic tool. Antipoda. Revista de Antropología y Arqueología, (58) , 203-229।

स्याच्टर, आर. (२००८) An ethnography of iconoclash: An investigation into the production, consumption and destruction of street-art in London. Journal of Material Culture, १३ (१), ३५-६१।

टर्नर, भि., अब्राहम्स, आर., ह्यारिस, ए. (२०१७)। The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. United Kingdom: Taylor & Francis.

खरेल , एस. ( २००५)। गान्तोक : metamorphosis of stereotype-Sikkim-urban conglomerate into a colonial hill-station (1889-1950) : a historical construct. - थेसिस, उत्तर बंगाल विश्वविद्यालय, २००५। http://hdl.handle.net/123456789/1229

गान्तोक भ्रमण गरेको लगभग २० वर्ष बितिसक्दा , मेरो दिमागमा आउने उत्तर  'घना' (dense) हो। गान्तोकको प्रवर्द्धन गर्ने जिम्मेवार अधिकारीहरूका लागि मेरो उत्तर धेरै निराशाजनक हुनेछ । यद्यपि, रैथानेहरूका लागि, बाक्लोपनले सहरी जीवनलाई संरचित गर्छ, जुन ट्राफिक जामदेखि फोहोर व्यवस्थापनसम्म सबै कुरामा प्रकट हुन्छ।

योजनाकारहरूका लागि पनि घनत्व महत्त्वपूर्ण छ। योजना दस्तावेजहरूले घनत्वलाई प्रमुख सहरी चुनौतीको रूपमा जोड समयक्रममा—१९८७ को दस्तावेज गान्तोक इन्ट्रिगेटेड डेभ्लोभमेन्ट प्लान- २००० (लोकल सेल्फ गभर्मेन्ट एन्ड हाउजिङ डिपार्टमेन्ट, १९८७) देखि २०२३ को दस्तावेज गान्तोक २०४१ (सहरी विकास विभाग, २०२३) सम्म—योजनाकारहरूका लागि जमिनको आपूर्तिसँगै तीव्र रूपमा बढ्दै गएको आवास र सेवाको मागलाई कसरी समायोजन गर्ने भन्ने चुनौती उस्तै रहेको छ।

मेरा लागि घनत्व न त नकारात्मक छ न त सकारात्मक, बरु यो गान्तोक र पाहाडी सहरहरूमा सहरीकरणको परिभाषित विशेषता हो। यस लेखमा म सहरी घनत्वलाई केवल सङ्ख्यात्मक मापनभन्दा उता ‘सहरी वातावरण-को अवधारणामार्फत मानिसहरूले यसलाई कसरी अनुभव गर्छन् भन्ने तरिकाहरूको खोजी गर्नेछु।

गान्तोकको घनत्व

१९७२ देखि गान्तोकमा धेरै मानिसहरू थपिएका छन्, जबकि सहरको क्षेत्रफल भने बिस्तारै मात्र बढेको छ, विशेष गरी १९९१ देखि। गान्तोक नगर निगमले सहरको कुल क्षेत्रफल १९.२८ किलोमिटर वर्ग रहेको उल्लेख गरेको छ। मल्टी टेम्पोरल सेटेलाइट इमेज प्रयोग गर्ने अन्य अध्ययनहरूले यो २४.८७ किलोमिटर वर्गमा रहेको देखाएको छ (२०१५ सम्म, दीक्षा र कुमार, २०१७: ११३ हेर्नुहोस्)। उही उपग्रहिय (satellite) तथ्याङ्कले १९७२ देखि २०१५ सम्म कुल ७.०९ वर्ग किलोमिटरको वृद्धि देखाउँछ, जसमा १९९१ पछि क्षेत्रफलमा मात्र २.७६% वृद्धि भएको छ। (दीक्षा र कुमार, २०१७: ११७-११८)। सोही अवधिमा जनसङ्ख्या द्रुत गतिमा बढेको छ; १९९१ मा २५,०२४ बाट २०११ मा १००,२८६, २०२१ मा अनुमानित १९१,६१९ र २०३१ मा अनुमानित २८७,४३३ (सहरी विकास विभाग, २०२३: ३५-३६)।

तेर्सो विस्तार (horizontal sprawl) मा सीमितता आएपछि गान्तोक ठाडो रूपमा (vertical) बढ्दै गएको छ। अवस्थित भवनहरूको माथि थप तल्ला थपिन्छ, पुराना भवनहरूको स्थानमा नयाँ र अग्ला भवनहरू निर्माण गरिन्छन्, र ठाडो ढलान हुँदै तलका सडकहरूसँग जोडिने बहु–तल्ले भवनहरू बनाइन्छन्। केही भवनहरू एयरस्पेसतिर पनि फैलिएका छन्। भुइँतलाका तल्लाहरू सम्पत्ति सीमाभित्रै सीमित राखिए तापनि माथिल्ला तल्लाहरू बाहिरतिर निस्किएका हुन्छन्, विशेष गरी जब भवन कुनै डाँडाको छेऊमा वा सडकमाथि हुन्छ। यद्यपि सिक्किम सरकारले भवनको उचाइ १.५ देखि ५.५ तल्लासम्म सीमित गरेको छ, व्यवहारमा भने भवनहरू प्रायः ६–८ तल्लासम्म पुग्ने गरेका छन्।

क्षेत्रफलको एकाइमा मानिसहरूको सङ्ख्या गणना गर्ने रूपमा बुझिने घनत्व सहरको मानवीय अनुभवसँग राम्रोसँग मेल खाँदैन। त्यसैले, हामी घनत्वलाई अझ विविध तरिकाले पनि सोच्न सक्छौँ। म्याकफार्लेनले (2023: 1550) चार सम्भावित मापनहरू प्रस्ताव गरेका छन्:
i. निश्चित क्षेत्रमा (गान्तोकमा प्रायः वार्ड तहमा) बस्ने मानिसहरूको सङ्ख्या;
ii. एउटा कोठा, घर वा भवनभित्र रहेका मानिसहरूको सङ्ख्या;
iii. किनमेल गर्न, खान, खेल्न वा काम गर्नका लागि विभिन्न स्थानहरूमा जम्मा हुने मानिसहरूको सङ्ख्या;
iv. सडक, यातायात प्रणाली, पैदल पूर्वाधार आदि जस्ता स्थानहरूमा आवागमन गर्ने मानिसहरूको सङ्ख्या।

महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, सामाजिक, राजनीतिक तथा अनुभूतिगत विभिन्न कारकहरूले कुनै स्थानमा मानिसहरूको सङ्ख्या कहिले अत्यधिक हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छन्। यी कारकहरू कुन मानिसहरू, कहाँ र कहिले जम्मा भएका छन् भन्ने आधारमा परिवर्तन भइरहन्छन्। त्यसैले, घनत्व स्थिर सूत्रमा सीमित नभई सम्बन्धात्मक र सापेक्ष हुन सक्छ।

गान्तोकको घनत्वलाई बुझ्नका लागि हामीले कुनै निश्चित क्षेत्रमा रहेका मानिसहरूको गणनामा मात्र सीमित नभई (तर त्यसलाई पूर्ण रूपमा नत्यागी) अनुभूतिगत पक्षहरू—सहर कस्तो महसुस हुन्छ भन्ने कुरालाई पनि विचार गर्न आवश्यक छ।

सहरी वातावरण

सहरी वातावरणले गान्तोकको घनत्वको अनुभवहरू अन्वेषण गर्न मद्दत गर्दछ । सहरी वातावरणको अवधारणाले 'आवेगपूर्ण मोड' (affective turn) -को भागको रूपमा सामाजिक विज्ञान र मानविकीहरूमा लोकप्रियता प्राप्त गरेको छ (थेइन, २००५) । आवेगपूर्ण मोडले अन्तरिक्ष र शारीरिक अनुभव बिचको सम्बन्धलाई सरोकार राख्छ। शारीरिक अनुभव के हो भन्ने बारेमा धेरै सैद्धान्तिक जटिलताहरू र असहमतिहरू छन्। हाम्रा उद्देश्यका लागि, हामी यति मात्र भन्न सक्छौँ, शरीरहरूले विभिन्न तरिकाले अनुभव (महसुस) गर्छन्—जसलाई हामी भावनाको भाषामा (जस्तै डर, आनन्द, तनाव) वर्णन गर्न सक्छौँ, र त्यस्ता तरिकामा पनि अनुभव गर्छन् जसका लागि कुनै स्पष्ट वा सम्बन्धित भाषा हुँदैन, जसलाई प्रायः ‘पूर्व–व्यक्तिगत’ भनिन्छ (एन्डरसन २०१६: ४४)।

‘अफेक्टिभ एट्मोस्फियर’ (भावनात्मक वातावरण) ले शरीर र स्थानलाई “सांस्कृतिक र भौतिक संरचनाहरूको यस्तो संयोजनका रूपमा जोड्छ, जसले विभिन्न प्रकारका भावनात्मक र अनुभूतिगत प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्छ” (गान्डी, २०१७: ३५५)। शहर कस्तो महसुस हुन्छ भन्ने कुरा स्थान, विषय (व्यक्ति वा व्यक्तिहरूको समूह), साथै अन्य जीवित वस्तुहरू र निर्जीव वस्तुहरूको आधारमा फरक–फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि यी 'नक्षत्रहरू' गान्तोकमा सूक्ष्म स्तरमा- अर्थोडक्स बार र रेस्टुरेन्ट भित्रको वातावरणमा एक वा दुई व्यक्तिहरूले महसुस गर्ने, अनि बृहत्तर मात्रामा - हजारौँ मानिसहरूले महसुस गर्ने फुटबल खेलको समयमा पाल्जोर रङ्गशालाको वातावरणमा अवस्थित छन् ।

वायुमण्डल केवल हावामा भएको कुरा मात्र होइन, तर हावा - भित्री र बाहिरी - एक राम्रो सुरुवात बिन्दु हो। हावाले शरीरलाई ढाक्छ; यसले इन्द्रियहरूलाई जीवन्त र ओसिलो बनाउँछ। हावाले गन्ध, ध्वनि, ग्यास, कण र प्रकाश बोक्छ जसले सहरी ठाउँको शारीरिक अनुभवहरूलाई आकार दिन्छ। 'हावामा केही छ' भन्ने अंग्रेजी वाक्यांशलाई सम्झनुहोस्, साझा अवस्थालाई जनाउन, निश्चित सांस्कृतिक र भौतिक नक्षत्रका लागि एउटा परा-व्ययक्तिक प्रतिक्रिया।

महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, सहरी वातावरण केवल प्राकृतिक परिघटनाहरू मात्र होइनन्। तिनीहरू  सिर्जना पनि गर्न सकिन्छ। स्पेसको निश्चित अनुभवहरू जगाउन हावा, प्रकाश, ध्वनिको हेरफेरको बारेमा सोच्नुहोस्।

यो लेख गान्तोकको तीन वायुमण्डल र तिनीहरूले उठाउने प्रश्नहरूमा केन्द्रित छ: प्रकाश, आर्द्रता र निकास।

प्रकाश

गान्तोकको घनत्व प्राकृतिक प्रकाशको उतारचढाव मार्फत अनुभव गरिन्छ। गान्तोक १,६५० मिटर उचाइमा अवस्थित छ, र सहरको उच्च बिन्दुहरू, छाना र माथिल्लो तलाहरूमा, बादल लागेको मौसममा पनि आकाशले शरीरहरूतिर प्रकाश खन्याउँछ। तैपनि पाहाडहरू आफै र ठाडो निर्माणको तीव्र विस्तारले विभिन्न स्थानहरूमा प्रकाशलाई सीमित बनाउँछ, जसले उज्यालो र अँध्यारोको निरन्तर परिवर्तनशील वातावरण सिर्जना गर्छ।

भवनहरू बिचको सीमित ठाउँले तल्लो तलाहरूलाई प्रकाशबाट वञ्चित राख्छ। सडक र लेनवेहरू माथि हावाको ठाउँमा भवन बनाउँदा सडक तहमा प्रकाश सीमित हुन्छ। होटल र सपिङ मलहरू जस्ता बहुतल्ले व्यावसायिक भवनहरूको तीव्र वृद्धिमा, विशेष गरी दृश्य अधिकतम बनाउन डाँडाको टुप्पोमा निर्माण गर्दा, वरपरका भवनहरूमा पुग्ने प्रकाशलाई अवरुद्ध गर्छ। 

घनत्वले प्रकाशमा समयको अवधि र विभिन्न तीव्रताको प्रकाशलाई पनि अप्रत्याशित बनाउँछ। धेरै अवरोधहरूको साथ, प्रकाश विगतका वर्षहरूको तुलनामा छोटो समयको लागि कोठाहरूमा प्रवेश गर्दछ, जसले कोठाहरूलाई चिसो र ओसिलो बनाउँछ। सडक स्तरमा, घनत्वले प्रकाशलाई रोक्छ, मौसमी भिन्नताहरूको साथ, दिउँसोको उज्यालोमा पनि साझा सडक ठाउँ छायाँमा गहिरो फ्याँक्छ।

कम प्रकाशको अर्थ बढी ऊर्जा हो। दिनको धेरै समय भित्री प्रकाश प्रयोग गर्नुपर्छ। चिसो मौसममा ठाउँहरू तताउनु पर्छ र तातो र भिजेको बेला हावा चलाउनु पर्छ (तल हेर्नुहोस्)। छानामा पहुँच भएकाहरूले घाममा बस्न सक्छन्, लुगा (र खुर्सानी) सुकाउन सक्छन्, आदि, तर धेरै भवनहरू धेरै भाडामा बस्नेहरू बीच विभाजित भएकाले, छानाको ठाउँमा पहुँचको ग्यारेन्टी हुँदैन र नजिकैका अग्ला भवनहरूले प्रकाशलाई अवरुद्ध गर्न सक्छन्।

घनत्वले सिर्जना गर्ने सहरी वातावरणमा प्रकाशको पहुँच असमान र अस्थिर हुन्छ। प्राकृतिक प्रकाशको यस्तो वातावरणबारे सोच्दा प्रश्न उठ्छ—को उज्यालोले भरिएको स्थानमा बस्छ र को अँध्यारोमा? यो कसरी परिवर्तन हुन्छ? कति छिटो? कसलाई आफ्नो स्थान उज्यालो बनाउन ऊर्जा चाहिन्छ र कसले त्यो वहन गर्न सक्छ? र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, यसले कस्तो अनुभूति दिन्छ? यो अनुभव सम्भवतः तपाईं आकाशसँग कति नजिक उभिनु भएको छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। यद्यपि, उज्यालोबाट अँध्यारोतर्फको परिवर्तन सधैँ नकारात्मक हुँदैन; कहिलेकाहीँ अँध्यारोपन परिचित, सान्त्वनादायी र आत्मीय पनि हुन सक्छ।

हालैका दशकहरूमा गान्तोक निकै उज्यालो रूपमा प्रकाशमान भएको छ, विशेष गरी एमजी मार्ग, वेस्ट पोइन्ट सपिङ मल, र डाँडातिर छरिएका विभिन्न होटल तथा क्यासिनोहरू। पर्यटकहरू र खर्च गर्न सक्ने आम्दानी भएका बासिन्दाहरूलाई लक्षित जस्तो देखिने, केन्द्रीय गान्तोकको रात्रीकालीन उज्यालो वातावरणले अचम्म, उत्सव र उपभोगको अनुभूति सिर्जना गर्ने प्रयास गर्छ।

केन्द्रीय क्षेत्रबाट टाढाका क्षेत्रमा भने वातावरण मधुरो छ। सहरको माथिल्लो भागबाट तल्तिर झर्दा झ्यालहरू र सडकबत्तीहरूबाट प्रकाश टल्किरहेको देखिन्छ। रक्सी दोकान वा किराना पसलहरूलाई एउटा साधारण बल्बको उज्यालोले रातलाई प्रकाशमान बनाउँछ, कुनै रेस्टुरेन्टले त्यसको तानिएका पर्दाबाट चुहेको केही छिटपुट उज्यालो बाहिर पठाउँछ, र गाडीका हेडलाइटहरूले कहिलेकाहीँ रातलाई चिर्दै चमक दिन्छन्। सहरतर्फ फर्किएका पाहाडहरू अझ अँध्यारा देखिन्छन्, जहाँ साना बस्तीहरू र कहिलेकाहीँ एक्ला घरहरू तिनका उज्यालो भित्री भागका कारण टाढैबाट देखिन्छन्।

सहरको व्यावसायिक केन्द्र वरिपरि केन्द्रित उज्यालाहरूले गान्तोकको सामाजिक र आर्थिक भूगोलको असमानतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। केन्द्र उज्यालो छ, किनारहरू अँध्यारा छन्। केन्द्र उपभोग, सामाजिकीकरण, पर्यटन र कार्यक्रमहरूका लागि हो। किनारहरू बासिन्दाहरू बस्ने ठाउँ हुन्। धेरै उज्यालो ठाउँहरू विशेष भए पनि, गान्तोकको उज्यालो धेरै सार्वजनिक छ; यो सहरको केन्द्रबाट हिँड्ने जो कोहीले पनि अनुभव गर्न सक्छ। उज्यालोपन आफैमा अचम्मको अनुभूति दिने वातावरण हो, तर परिचित हुँदै जाँदा त्यो अचम्मको भावना कम हुँदै जान्छ, र समयसँगै बासिन्दाहरूका लागि यसको आकर्षण घट्छ, जबकि पहिलो पटक सहर अनुभव गर्ने आगन्तुकहरूका लागि भने त्यो अझै नयाँ र आकर्षक नै रहन्छ। 

ओसिलोपन

गान्तोकको शारीरिक अनुभवमा आर्द्रताले जटिल भूमिका खेल्छ। धेरै बासिन्दाहरू र हजारौँ पर्यटकहरूका लागि, गान्तोकको ‘ताजा’ र ओसिलो हावा तराईका समथर भू–भागको गर्मीबाट राहत दिने खालको हुन्छ। । यो सापेक्षिक प्रभाव दुवै तरिकाले काम गर्दछ, गान्तोक छोड्दा मैदानी क्षेत्रको शारीरिक झट्का पनि लाग्छ, यद्यपि राष्ट्रिय राजमार्ग १० हुँदै तल झर्दै जाँदा त्यसमा बिस्तारै अभ्यस्त हुँदै जान्छ। हावामा आर्द्रताले शरीरलाई ताजापनको सङ्केत गर्छ, एक अप्रदूषित, अव्यवस्थित ठाउँ, जबसम्म आर्द्रताले मात्रा बढाउँदैन र बिहानको विचित्र कुहिरो दिउँसोको बाढीमा परिणत हुँदैन।

मनसुनमा, पानीले सहरको कङ्क्रिटलाई भाग्ने बाटो खोज्दै हिर्काउँछ। बन्द नालीहरूमा बाढी आउँछ, सडकहरू नदी जस्तै बग्छन्, कङ्क्रिट भासिन थाल्छ, पाहाडहरू धस्किन थाल्छन्। वातावरणले फोहोर पानी, कुहिएका मैला  र हिलोको गन्धले इन्द्रियहरूमा प्रहार गर्छ। वर्षापछि मिठो माटोको सुगन्ध केही समय रहिरहन्छ, तर घना रूपमा बनेका भवनहरूले वर्षाको असर आफ्ना जिर्ण बाहिरी भागमा बोकेका हुन्छन्। ओस जमिनको नजिकै रहन्छ, माटो र ढुङ्गामार्फत पर्खालभित्र छिर्दै तल्लो तलासम्म जम्मा हुन्छ।

सहरको तल्लो भागमा, बाहिर भन्दा भित्र ओसिलोपन बाक्लो हुन्छ; फसेको हुन्छ। भित्ताहरूमा, ओछ्यानमा, मानव श्वासप्रश्वास प्रणालीमा ओसिलो र ढुँडी फैलिन्छ। लुगा सुक्दैन, ड्राई-क्लिनरहरूले गर्जनको व्यापार गर्छन्, र भित्री भाग सुकाउन बिजुलीका पङ्खाहरू चल्छन्। अनियमित प्रकाशले यो ओसिलो वातावरणलाई अझ गहिरो बनाउँछ; चिसोपन र अँध्यारोपनको एक प्रकारको फैलावट सिर्जना हुन्छ।

थोरै मात्रामा ओसिलोपनले फोक्सोलाई ताजा हावाले भर्छ र गतिशीलतालाई प्रेरित गर्छ। धेरै मात्रामा गतिशीलता सुस्त हुन्छ। सडकहरू बग्छन्, पहिरोले बाटोहरू अवरुद्ध हुन्छन्, र बासिन्दाहरूले सहर बाहिरका सडकहरूको अवस्थाको बारेमा लामो समयसम्म चिन्ता अनुभव गर्छन्। थोरैले हेलिकप्टर सेवाहरूमा भग्नावशेषमाथि उडान गर्न सक्छन् जबकि अरू सबैले डरका साथ पर्खनु पर्छ वा अवरुद्ध मार्गहरू खोजि गर्नुपर्छ; वृद्ध, बिरामी र गरिबहरूका लागि यात्रा अनिश्चित रहन्छ। सहर बाहिर पाक्योङ विमानस्थलको काम नलाग्ने अवस्थाले गतिहीनता बढाएको छ, जुन प्रायः मौसमसँग सम्बन्धित चुनौतीहरूको कारणले हुन्छ।

ओसिलोपनसँग सम्बन्धित सहरी वातावरणहरूले उचाइसँग जोडिएको स्फूर्तिदायी वातावरणसँग विरोधाभास प्रस्तुत गर्छन्—जुन उपनिवेशकालीन र उत्तर–उपनिवेशकालीन समयदेखि पाहाडी वातावरणप्रतिको आकर्षण (विशेषतः तराईसँग तुलना गर्दा) मार्फत संस्कारित भएको छ—र नरम पाहाडहरूमा बनेको घना कङ्क्रिट संरचनाले सिर्जना गर्ने असहज वातावरणबिच द्वन्द्व देखिन्छ। ओसिलो हावाको आनन्द कसले लिन्छ र त्यसबाट कष्ट कसले भोग्छ? यस्तो असमान अनुभव सहरमा ठाडो रूपमा व्यवस्थित देखिन्छ— यी कुरा माथिल्लो र तल्लो भू-भागमा, साथै माथिल्लो र तल्लो तल्लाहरूमा फरक–फरक रूपमा अनुभूत हुँदछ। यसका साथै, गान्तोकमा जहाँसुकै बसोबास गरे पनि, सबैले भूस्खलन र बगाएर लैजाने सडकका कारण अवरुद्ध आवागमनको सामना गर्नुपर्छ।

 अकृष्य हावा

गान्तोकमा अकृष्य हावा एउटा स्थिर वातावरण हो। सवारी साधन, जेनेरेटर र भान्साका पंखाहरूबाट अकृष्य हावा निस्कन्छ। ट्राफिक धेरै बाक्लो हुन्छ र अक्रिष्य धुवाँ-धुला लामो समयसम्म टिकिरहन्छ; यो ताजा हावासहितको स्वच्छ पाहाडी सहरको कल्पनासँग एउटा संवेदनात्मक विरोधाभास जस्तै हुन्छ। तीव्र ढल्किएको भू-आकृतिले हिँडाइभन्दा गाडीलाई प्राथमिकता दिन्छ, ट्याक्सीहरू प्रशस्त छन्, उपभोक्ता वित्तको विस्तारले गाडीको स्वामित्व बढाएको छ, पर्यटनमा निर्भर अर्थतन्त्रले सवारीहरूको निरन्तर आगमन–प्रस्थान गराउँछ, र निर्माण कार्यले तराईबाट सामग्री बोकेका भारी सवारीहरूको पनि लगातार आवागमन हुन्छ।

भौतिक सीमाहरूका कारण गान्तोकका सडकहरू विस्तार गर्न गाह्रो छ। मानिसहरू बढिरहेका छन्, भवनहरू बढिरहेका छन्, गाडीहरू बढिरहेका छन्, तर सडकको ठाउँ भने केवल थोरै मात्रामा बढेको छ। सडकछेउका ठाडा कङ्क्रिटका पर्खालहरूले धुवाँलाई थुन्छन्, जसले अन्य कणहरूसँग मिसिन्छ-एलपिजी ग्यास, निर्माणका धुलो, तोरीको तेलको गन्ध, र केही स्थानहरूमा फोहोर पानी तथा ढलसँग पनि।

धुवाँ सवारी साधनका भेन्टिलेसन प्रणाली र झ्यालहरू हुँदै भित्रसम्म पस्छ।  यो भवनका झ्यालहरू, विशेष गरी तल्लो तलाहरूबाट बग्छ। मुख्य सडकहरूको छेउछाउका जङ्सनहरूमा मानिसहरूको झुण्ड धुवाँमाझ बसेर नै, बस र साझा ट्याक्सीहरूलाई पर्खिरहेका हुन्छन्। धेरै बासिन्दाहरूका लागि धुवाँबिच पर्खिनु दैनिक अनुभव हो—व्यक्तिगत पनि र साझा पनि, व्यक्तिगत सीमाभन्दा परसम्म फैलिएको। यस्ता जमघटहरूले पर्खिरहेका मानिसहरूबिच भेटघाट गराउँछन्—सहपाठी, साथीभाइ, अपरिचितहरू। निस्सन्देह, यसले ट्राफिकबारे कुराकानीलाई पनि जन्म दिन्छ। अरूका लागि भने, धुवाँमै अड्किनु उनीहरूको जीविकोपार्जनको हिस्सा हो-सडक किनारका स्टलहरूमा सामान बेच्ने व्यापारीहरू, गेटहरूमा तैनाथ गार्डहरू, ट्राफिक प्रहरीहरू।

महत्त्वपूर्ण कुरा, सडकहरू केवल कारहरूका लागि मात्र होइनन्। ऐतिहासिक रूपमा साँघुरा सडकहरू, सडक क्षेत्रमै भवनहरूको बानी परिसकेको अतिक्रमण, र (केही हदसम्म) सीमित तथा बिग्रिएका पैदलमार्गहरूको कारण सडकहरू हिँड्ने, सामान बोक्ने, बेच्ने र बसिरहने स्थानका रूपमा पनि प्रयोग हुन्छन्। सडकहरू सञ्चारका माध्यम पनि हुन्; मुख्य सडकहरूमा होर्डिङ बोर्डहरू राखिएका हुन्छन्, जसले विज्ञापन र राजनीतिज्ञहरूलाई भावनात्मक प्रभावहरूको संयोजनमा ल्याउँछन्। दृश्य सङ्केतभन्दा पनि, होर्डिङहरूले आनन्ददेखि चाहना र घृणासम्मका विभिन्न प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्छन्।

धुवाँ थकाइ लाग्दो हुन्छ। उही घनत्व, जसले ठाडो निर्माणलाई बढावा दिन्छ, त्यसैले साना स्थानहरूमा सवारी साधनहरूको ठुलो सङ्ख्या पनि भित्र्याउँछ। पाहाडी भू–आकृति र कङ्क्रिटका पर्खालहरूले धुवाँलाई थुन्छन्, जसले अन्य कणहरूसँग मिसिएर आधुनिकता र त्यसका असरहरूले भरिएको एउटा जटिल वातावरण तयार गर्छ। प्रकाश र ओसिलोपनजस्तै, यहाँ पनि असमानताको प्रश्न उठ्छ—धुवाँको अनुभव कसले गर्छ र त्यसबाट टाढा रहने विकल्प कोसँग हुन्छ?

मस्तिष्क र शरीर

प्रकाश, आर्द्रता र धुँवा गान्तोकको सहरी वातावरणका केही अंश मात्र हुन्। वातावरणहरूप्रति ध्यान केन्द्रित गर्दा, इन्द्रिय, भावना र अनुभूतिहरू—व्यक्तिगत र साझा दुवैलाई सहर र यसको घना संरचनालाई बुझ्ने हाम्रो तरिकामा समावेश गरिन्छ। यो दृष्टिकोणले ‘मनको गान्तोक’ (नीति, तथ्याङ्क, प्रतिनिधित्व) र ‘शरीरको गान्तोक’ (प्रभाव, भावना) बिचको भिन्नतालाई र ती बिचका मिलनबिन्दुहरूलाई उजागर गर्छ। यसले सीमित स्थानभित्र भविष्यतर्फ बढिरहेको सहर गान्तोकलाई बुझ्न, समालोचना गर्न र सुधार गर्न वैकल्पिक प्रारम्भिक आधारहरू खोलिदिन्छ। 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

Anderson, Ben. "Affect." In Mark Jayne and Kevin ward (Eds) Urban Theory, pp. 41-51. Routledge, 2016.

Diksha, Amit Kumar. "Analysing urban sprawl and land consumption patterns in major capital cities in the Himalayan region using geoinformatics." Applied Geography 89 (2017): 112-123.

Gandy, Matthew. "Urban atmospheres." Cultural geographies 24, no. 3 (2017): 353-374.

Local Self-Government and Housing Department. Gangtok Integrated Development Plan—2000. Government of Sikkim, 1987

McFarlane, Colin. "Critical Commentary: Repopulating density: COVID-19 and the politics of urban value." Urban Studies 60, no. 9 (2023): 1548-1569.

Thien, Deborah. "After or beyond feeling? A consideration of affect and emotion in geography." Area 37, no. 4 (2005): 450-454.

Urban Development Department. Gangtok 2041: GIS based Master Plan for Gangtok Planning Area. Government of Sikkim, 2023. 

मौसम विज्ञानको तथ्याङ्क अनुसार, २०२५-२६-को हालैका महिनाहरूमा, सिक्किमले डिसम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म खतरनाक सुख्खा मौसमको सामना गरिरहेको छ, गान्तोक र नाम्ची जिल्लाहरूमा लगभग कुनै वर्षा भएको छैन। वर्षाको यो गम्भीर अभावले स्थानीय पानीका स्रोतहरूमा ठुलो दबाउ सिर्जना गरेको छ, जसले गर्दा वर्खा भन्दा अघिका मौसम नजिकिँदै गर्दा पिउने पानीको उपलब्धताको बारेमा तत्काल चिन्ता बढेको छ।

हरेक थोपाले दुरी, प्रयास र आशाको कथा भन्छ। यस विश्व पानी दिवस २०२६ मा, हामी यस्तो भविष्यतर्फ काम गरौँ जहाँ सफा पानी प्रत्येक घरमा सजिलै पुगोस्।

लामो समयसम्म सुख्खा रहेकाले वन र झोडी-झाडीमा आगलागीको जोखिम पनि बढाएको छ, किनकि राज्यभरि वनस्पतिहरू सुकेका छन् र आगोको जोखिममा छन्। साथै, प्राकृतिक मुहानहरू द्रुत गतिमा घट्दै गइरहेका छन्, जसले गर्दा कृषि र पिउने पानीको आपूर्ति खतरामा परेको छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा।

विश्वले २२ मार्च २०२६ मा विश्व पानी दिवस मनाउँदै गर्दा ‘पानी र लैङ्गिकता’ भन्ने विषयले यी चुनौतीहरूलाई अझ नजिकबाट बुझ्न मद्दत गर्छ। यसले हामीलाई सम्झाउँछ—जब पानी दुर्लभ हुन्छ, यसको सबैभन्दा ठुलो भार प्रायः महिला र किशोरीहरूको काँधमा पर्छ। बजार नजिकै बस्ने अनिता गुरुङ आफ्नो बिहान कसरी पानीको तालिकासँग गाँसिएको हुन्छ भन्ने सुनाउँछिन्। उनी भन्छिन्, “पानीको बहाव कम हुनुअघि जति सकिन्छ, हामी सङ्कलन गर्छौँ।” पानी दिनको केही केही घन्टामात्र उपलब्ध हुने भएकाले, दैनिक जीवन त्यही छोटो आपूर्ति हुने समयलाई केन्द्रमा राखेर सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिन्छ।

रिन्चेनपोङमा अवस्थित पानी आपूर्ति प्रणाली र प्रमुख समस्याहरू

रिन्चेनपोङमा अवस्थित पानी आपूर्ति प्रणाली र प्रमुख समस्याहरू समुद्री सतहबाट लगभग १,७०० मिटरको उचाइमा अवस्थित रिन्चेनपोङ बजार क्षेत्रमा रहेको डिप्रेसन-प्रकारको जल स्रोतमा धेरै निर्भर छ। स्थानीय रूपमा 'कुवाको पानी' भनिने दालुम कुवा-ले पुस्तौँदेखि १२० भन्दा बढी घरपरिवारलाई सहयोग गर्दै आएको छ। यस मुहानसँगै, ऋषि खोलाको सतहको पानी जनस्वास्थ्य इन्जिनियरिङ विभाग (पिएचईडी) -द्वारा आपूर्ति गरिन्छ। दुवै प्रणालीहरूको उपस्थितिको बावजुद, आपूर्ति दिनको लगभग चार घन्टासम्म सीमित रहन्छ, धेरै हदसम्म बिहानको समयमा सीमित हुन्छ, यसले उपलब्धता र मागबीच दीर्घकालीन असन्तुलनलाई स्पष्ट देखाउँछ। मौसमी पर्यटनले उपभोगलाई अझ बढाउँछ, विशेषगरी होटल र रिसोर्टहरूले, जसले पहिले नै सीमित स्रोतहरूमा असमान रूपमा थप दबाब सिर्जना गर्दछ।

तनावग्रस्त मुहानहरू र बढ्दो माग
सहरको जनसङ्ख्या २००१ मा १,३१३ बाट बढेर २०११ मा १,४५८ पुगेको छ र हालका वर्षहरूमा पर्यटन द्रुत गतिमा बढेको छ। एक विकसित पर्यटन गन्तव्यको रूपमा, यो बस्ती घरेलु र व्यावसायिक दुवै आवश्यकताहरू पुरा गर्न लगभग पूर्ण रूपमा मुहान-पोषित र सतहको पानीको स्रोतहरूमा निर्भर गर्दछ। अपेक्षाकृत उच्च वर्षा हुने र बारहमासी पानीको स्रोतको नजिक अवस्थित भए तापनि, रिन्चेनपोङले अविश्वसनीय मुहान प्रवाह र असङ्गत वितरणद्वारा चिन्हित ' प्रचुर मात्रामा अभाव ' को अवस्था अनुभव गर्दछ।
होटल व्यवसाय गर्ने टीका शर्माले पर्यटकीय मौसममा उच्च तापक्रममा आपूर्तिमा समस्या हुने कुरा उल्लेख गर्छिन्। होटल र रिसोर्टहरूले पिएचईडी पाइपलाइन र मुहान दुवैबाट पानी तान्छन्। जब आगन्तुकहरू आउँछन्, पानीको प्रयोग दोब्बर हुन्छ,' उनी बताउँछिन्। पर्यटनले जीविकोपार्जनलाई सहारा दिन्छ-तर यसले नाजुक जलस्रोतहरूमाथि जलआपूर्तिको मागलाई अझ बढाएर लान्छ।

सन् २००८ अघि मुहान खुला थियो, तर पानीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पछि यसलाई सिमेन्टले ढाकिएको छ।

आपूर्ति जोखिम र पानीको गुणस्तर सम्बन्धी चिन्ताहरू
रिन्चेनपोङ ब्लकमा, पाइपलाइनहरू सिधै मुहानको टुप्पोको स्रोतमा जोडिएका हुन्छन् र घरको धारासम्म पुग्छन् । धेरै गाउँ क्षेत्रहरूमा, पाइपलाइनहरू कहिलेकाहीँ अरूले आफ्नो घरमा पानी जडान गर्न आफै काटेर मोड्छन्। यसले प्रायः समुदायभित्र विवाद सिर्जना गर्दछ। फलस्वरूप, क्षतिग्रस्त जडान मर्मत गर्न कोही भौतिक रूपमा मुहान संरचना भित्र जानुपर्छ। यस्ता समस्याहरूले पानीको पहुँचलाई लिएर स्थानीय तहमा तनाव र गाउँस्तरीय राजनीति समेत जन्माउँछन्। सन् २००८ अघि मुहान खुला थियो, तर पानीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न पछि यसलाई सिमेन्टले ढाकिएको छ। बजार क्षेत्र तथा रिन्चेनपोङ ब्लकका अन्य गाउँहरूमा ५० भन्दा बढी घरमा पानीको जडान भएकाले औसत घरको निर्भरता निकै उच्च रहेको छ।

एउटा पाइपबाट पानीलाई पातलो कपडा वा जालीले ढाकिएको बाल्टिनमा झार्छ। यो कपडाले आधारभूत फिल्टरको काम गर्दै पात, किरा, र देखिने फोहोरलाई भण्डारण प्रणालीमा पस्नबाट रोक्ने प्रयास गर्छ। यो सस्तो र सजिलै उपलब्ध हुने विधि हो, जसलाई समुदाय आफैले सञ्चालन र मर्मत गर्छन्। छिमी भुटियाले भारी वर्षाका बेला पानी कहिलेकाहीँ धमिलो आउने गरेको सम्झिन्छिन्। उनी भन्छिन्, “हामी प्रयोग गर्नु अघि त्यसलाई सङ्लिन दिन्छौँ।” तर सबै अशुद्धता आँखाले देखिँदैनन्। मनसुनको समयमा अवस्था अझ गम्भीर बन्छ। सर्वेक्षणले देखाएको छ कि पानीमा प्रायः धेरै माटो-बालुवा, साना वनस्पतिका अंशहरू, र कहिलेकाहीँ जुकासमेत मिसिएका हुन्छन्। धेरै मात्रामा भएको माटो र फोहोरले पाइपहरू बन्द गरिदिन्छ, जसले पानीको बहाव ढिलो बनाउँछ र आपूर्तिको आवृत्ति घटाउँछ। प्रयोग भइरहेको यो साधारण फिल्ट्रेसन विधिले सूक्ष्म कणहरू वा हानिकारक प्रदूषकहरू हटाउन सक्दैन।

चुहुँदो जल सञ्जाल
पानीको क्षति अर्को लुकेको समस्या हो। आपूर्ति गरिएको पानीको लगभग २० प्रतिशत चुहिएर खेरो जान्छ। धेरै पाइपलाइनहरू सडकसँगै वा सडक छेउबाट लगिएका छन्। सवारी साधनहरू घरसँग जोडिएका पोलिथिलिन र ग्याल्भेनाइज्ड पाइपहरूमाथिबाट गुज्रन्छन्। पहिरोले बारम्बार सञ्जाललाई बाधा पुर्‍याउँछ। पाइपहरू फुट्दा, घर पुग्न अघि फोहोरको प्रवाहमा मिसिन्छ।

मार्मित लेप्चाले आफ्नो मर्मत विधिलाई सरल तरिकाले व्याख्या गर्छन्: 'हामी यसलाई बलियो रबरले बाँध्छौँ।' यो एक अस्थायी समाधान हो, तर प्रायः एक मात्र तत्काल विकल्प हो। अधिकारीहरू सधैँ टाढाका भागहरूमा छिटो पुग्न सक्दैनन्। समयसँगै, इम्प्रोभाइजेसन प्रणालीको हिस्सा बनेको छ।

रेखाचित्रले कसरी बढ्दो सहर वा गाउँमा पानीको अभाव चरणबद्ध रूपमा विकास हुन्छ भनेर वर्णन गर्दछ। जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा, घर, सडक र अन्य पूर्वाधारको आवश्यकता पनि बढ्दै जान्छ। यसले गर्दा धेरै निर्माणहरू हुन्छन्, जसको परिणामस्वरूप प्रायः वन फँडानी हुन्छ। जब रूखहरू काटिन्छन्, वर्षाको पानी जमिनमा राम्ररी भिज्न सक्दैन, जसले गर्दा भूगर्भीय पानीको स्तर घट्छ। कम भूगर्भीय पानी उपलब्ध हुँदा, मुहान र नदीहरू जस्ता अवस्थित जलस्रोतहरूमा बढी दबाब हुन्छ। समयसँगै, यो निरन्तर दबाब र रिचार्जको अभावले मुहान र नदीहरू सुक्छन्। त्यसपछि चक्र जारी रहन्छ, किनकि बढ्दो माग र वातावरणीय क्षतिले पानीको सङ्कटलाई अझ खराब बनाउँछ।

महिला र पानीको वजन
धेरैजसो घरमा पानी ल्याउने जिम्मेवारी धेरैजसो महिलाले नै धान्ने गर्छन्। सुख्खा जाडोमा, पानीको अभाव हुँदा महिलाको भार झनै भारी हुन्छ । हरेक दिन, तिनीहरू घरमा पर्याप्त पानी ल्याउन भारी बाल्टिन बोकेर ठाडो पाहाडी बाटो उँधो र उकालो हिँड्छन्। उदाहरणका लागि, मनिता प्रधान बिहानको शान्त, कडा चिसोमा बिहान ४ बजी उठेर नजिकैको मुहानबाट पानीको बाल्टी लिनाका लागि थोरै आपूर्ति सकिनु अघि नै उठ्छिन्।

गम्भीर अभावको समयमा, विशेष गरी ठुला संयुक्त परिवारहरूमा, पानी यति सीमित हुन्छ, महिलाहरू कहिलेकाहीँ हप्तादिनसम्म नुहाउन छोड्छन्, जसले गर्दा सरसफाइ र स्वास्थ्यको चिन्ता बढ्छ। धेरैजसो घरपरिवारमा, यो अभावलाई व्यवस्थापन गर्ने महिलाहरू नै हुन् - खाना पकाउन, भाँडा माझ्न, सफा गर्न र पशुधनलाई खुवाउन कति पानी प्रयोग गर्ने भनेर सावधानीपूर्वक योजना बनाउँछन्। जब आपूर्ति कम हुन्छ, तिनीहरूले घरपरिवारले दिन बिताउन सकोस् भनेर प्रत्येक थोपा पानीको मात्रा मिलाउँछन्। यो बोझ प्रायः बेवास्ता गरिन्छ, तैपनि यसले दैनिक जीवनको लयलाई आकार दिन्छ।

राष्ट्रिय परिवार स्वास्थ्य सर्वेक्षणको तथ्याङ्कले लगभग ७१ प्रतिशत ग्रामीण घरपरिवारमा, १५ वर्ष र सोभन्दा माथिका महिलाहरू पानी सङ्कलन गर्ने जिम्मेवारीमा मात्र छन् भन्ने देखाउँछ। उनीहरूको दैनिक सङ्घर्षले हामीलाई सम्झाउँछ—पानीको अभाव केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइन, यो एक सामाजिक चुनौती पनि हो, जसले महिलाहरूको काँधमा गह्रौँ र प्रायः अदृश्य जिम्मेवारी थोपर्छ।

यद्यपि, सिक्किमले मुहानहरूलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भन्ने पनि देखाएको छ।

पुनरुत्थानबाट सिक्दै र रिन्चेनपोङको भविष्यबारे पुनर्विचार
यद्यपि, सिक्किमले मुहानहरूलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ भन्ने पनि देखाएको छ। सन्दीप ताम्बेको नेतृत्वमा राज्यभरि ठुला स्तरमा जल स्रोतलाई पुनर्जीवन दिने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिए। मुहानहरूको वैज्ञानिक रूपमा नक्साङ्कन गरियो, पुनर्भरण क्षेत्रहरूको संरक्षण गरियो, स्थानीय (मूल) वनस्पति रोपियो, र पुनर्भरणका लागि खाल्डाहरू निर्माण गरिए। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, समुदायलाई अनुगमन र मर्मतमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराइयो।

सुक्दै गएका धेरै मुहानहरूले पुनःजीवनका सङ्केत देखाए। यस दृष्टिकोणले हिमाली जल प्रणालीहरू माटो, जङ्गल, ढलान, र सामुदायिक संरक्षण सबै कुराहरू अन्तरसम्बन्धित छन् भनेर पुष्टि गरेको छ। रिन्चेनपोङको पानीको अभाव पुराना पाइपलाइनहरू, बढ्दो पर्यटन माग, सीमित पुनर्भरण, र विखण्डित व्यवस्थापनको परिणाम हो। मुहानहरूलाई साझा सामुदायिक स्रोतका रूपमा व्यवहार गरिनुपर्छ, निजी जडानहरूलाई नियन्त्रणसहित व्यवस्थापन गर्दै र संरक्षणका लागि क्षेत्रगत सीमांकन (protective zoning) लागु गरिनुपर्छ।

सम्भावित समाधानहरू देखिन सक्छन्: पिएचईडी जल-भण्डारण ट्याङ्कीहरूमा फिल्ट्रेसनको सुधार, रिचार्ज क्षेत्रहरूको संरक्षण, होटल र नयाँ निर्माणहरूका लागि वर्षाको पानी सङ्कलन, राम्रो पाइपलाइन डिजाइन मार्फत जल चुहेर जाने समस्या कम गर्ने, प्रारम्भिक मर्मत प्रणाली, र पहिरो प्रतिरोधी निर्माणले उल्लेखनीय पानी बचत गर्न सक्छ। विद्यालय र छिमेकमा सामुदायिक अनुगमन र जागरूकता कार्यक्रमहरूले पनि संरक्षणमा सुधार गर्न सक्छ। व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूका लागि पानीको मिटरिङले अत्यधिक प्रयोगलाई नियमन गर्न मद्दत गर्न सक्छ। तर पूर्वाधार भन्दा बढी, आवश्यक पर्ने कुरा साझा जिम्मेवारी हो।

रिन्चेनपोङको जल स्रोतको कथा अभावको बारेमा मात्र होइन। यो सहनशीलता, अनुकूलन र मौन श्रमको बारेमा हो। पानीले धनी देखिने हिमालयी राज्यमा, बाँच्नु प्रशस्ततामा होइन तर हेरचाहमा निर्भर गर्दछ।

किसान रोकिन्छ, आकाशतिर हेर्छ, र चुपचाप भन्छ, 'मौसमले अब हाम्रो कुरा सुन्दैन।'

यो भावना सिक्किम र दार्जिलिङ हिमालयका गाउँहरूमा प्रतिध्वनित हुन्छ। समूह छलफल र गाउँ-स्तरीय सर्वेक्षणहरू मार्फत सङ्कलन गरिएको तथ्याङ्कले जलवायु अनिश्चितता, ज्ञानको खाडल र परिवर्तनशील जीविकोपार्जनद्वारा परीक्षण गरिएको लचिलोपनको गहिरो मानवीय कथा सुनाउदछ। यी गाउँहरू एकसाथमा, पूर्वी हिमालयमा जलवायु परिवर्तनले कृषिलाई कसरी पुनर्लेखन गरिरहेको छ भनेर देखाउने जीवन्त मानचित्र बनिएको छ।

जीवनलाई परिभाषित गर्ने बालीहरू लोप हुँदैछन्

धेरै समूहहरूमा, परम्परागत बालीहरू निरन्तर घट्दै गइरहेका छन्। सिटोङको लेप्चा गाउँ र मङ्गर गाउँमा, किसानहरूले बताएअनुसार अहिले पहिले जस्तो कोदो, जौँ, कोदो र ज्वार उत्पादन गर्दैनन्। बढ्दो तापक्रमले कार्य क्षमता र उत्पादन घटाएको छ, जबकि अप्रत्याशित वर्षाले महत्त्वपूर्ण चरणहरूमा बालीहरूलाई क्षति पुर्‍याएको छ। माथिल्लो पान्बु गाउँको याङ माकुममा, धानको उत्पादन नाटकीय रूपमा घटेको छ - लगभग दस क्विन्टलबाट मुस्किलले तिन क्विन्टलमा झरेको छ। त्यस्ता सङ्ख्याहरू केवल तथ्याङ्क मात्र होइनन्; तिनीहरू प्रत्यक्ष रूपमा खाद्य असुरक्षा र आर्थिक तनावमा रुपान्तरित हुन्छन्। 

बढ्दो तापक्रमले कार्य क्षमता र उत्पादन घटाएको छ, जबकि अप्रत्याशित वर्षाले महत्त्वपूर्ण चरणहरूमा बालीहरूलाई क्षति पुर्‍याएको छ

पश्चिम सिक्किमको सरनटार गाउँमा, हिउँ पर्नु पहिले प्राकृतिक पानीको भण्डारको रूपमा काम गर्थ्यो, बिस्तारै माटोमा ओसिलोपन छोड्थ्यो। हिजोआज हिउँ पर्न कम भएपछि, माटो छिटो सुक्छ, र बालीहरू बाँच्न सङ्घर्ष गर्छन्। अमर तामाङ, अमृत क्षेत्री र बिर्ता लेप्चा जस्ता किसानहरूले मकै, आलु र केराउ खेती गर्न जारी छ, तर आगामी वर्षहरूमा यी बालीहरू पनि भरपर्दो नहुन सक्छन् भन्ने धेरैलाई डर छ।

गलत समयमा आउने वर्षा

वर्षा अब भविष्यवाणी गर्न वा योजना बनाउन सकिने वरदान जस्तो रहेन। ढाकी गाउँमा, अक्टोबरमा अचानक भएको वर्षाले तोरीका पात, मुला, गाजर र स्क्वास नष्ट गर्‍यो। रातो चेरी खुर्सानी खुला मैदानमा सुक्यो, जबकि जाडो महिनाहरूमा सिँचाइको अभावले फुलगोभी राम्रो भएन। रिम्बिक, सेपी र टिम्बुरबाट पनि यस्तै कथाहरू बाहिर आए, जहाँ अनियमित वर्षाको ढाँचाले बारम्बार बालीनाली नोक्सान पुर्‍याएको छ।

अहिले पनि धेरै गाउँहरू वर्षामा निर्भर छन्। सिँचाइ पूर्वाधार न्यून छ, त्यसैले अनियमित वर्षा हुँदा किसानसँग समस्या समाधान गर्ने विकल्प छैन।

अहिले पनि धेरै गाउँहरू वर्षामा निर्भर छन्। सिँचाइ पूर्वाधार न्यून छ, त्यसैले अनियमित वर्षा हुँदा किसानसँग समस्या समाधान गर्ने विकल्प छैन। जहाँ वर्षा–पानी सङ्कलनका प्रयास छन्, जस्तै धाकी गाउँमा, त्यहाँ पनि निरन्तर प्राविधिक सहयोगको अभाव छ, जसले दीर्घकालीन लाभहरूलाई सीमित तुल्याउँछ। उदाहरणका लागि, प्रशिक्षित विस्तार कार्यकर्ताहरूको नियमित भ्रमणले भण्डारण ट्याङ्कीहरू चुहिने समस्या र माटो जम्मा भएको जाँच गरेर, गाउँलेहरूलाई प्वालहरू बन्द गर्ने र फिल्टरहरू सफा गर्ने जस्ता सरल मर्मत प्रविधिहरू सिकाएर, थोपा वा पिचर सिँचाइ जस्ता कुशल सिँचाइ विधिहरूमा सल्लाह दिएर, अनि भण्डारण गरिएको पानी क्षमताको आधारमा बाली योजनामा किसानहरूलाई मार्गदर्शन गरेर मद्दत गर्न सक्छ। यस्तो लक्षित प्राविधिक सहयोगले प्रणालीहरू कार्यात्मक रहन र किसानहरूले परिवर्तनशील वर्षा ढाँचाहरूमा राम्रोसँग अनुकूलन गर्न सक्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नेछ।

माटो थाकेको छ, तर किसानहरूलाई त्यस्तो किन भनेर थाहा छैन

माटोको क्षयीकरण यस क्षेत्रभरि एउटा मौन सङ्कट हो। धेरै किसानहरूले उर्वरता घट्दै गएको महसुस गर्छन् तर यसलाई बुझ्न वा सम्बोधन गर्न उपकरणहरूको अभाव छ। लिम्बू गाउँ, थम्बी, टिम्बुर र बिच गाउँमा, वर्षौँ अघि माटोको नमूनाहरू सङ्कलन गरिएको थियो, तैपनि प्रयोगशाला रिपोर्टहरू ढिलो, नपढिएको, वा किसानहरूले बुझ्न नसक्ने भाषाहरूमा जारी गरिएको थियो। केही अवस्थामा, रिपोर्टहरू कहिल्यै सङ्कलन गरिएन। स्पष्ट मार्गदर्शनको अभावमा, किसानहरू अनुमानमा भर पर्छन्। कोहीले उचित तालिम बिना कीटनाशक जस्ता रासायनिक इनपुटहरू प्रयोग गर्छन्, जबकि अरूहरू पूर्ण रूपमा मल र कम्पोस्टमा निर्भर छन्, यो पर्याप्त छ कि छैन भनेर निश्चित छैनन्। पहिरो-प्रवण गाउँहरूमा किसानहरूले माटोको उर्वरता पुनर्स्थापना गर्न माटोका तहहरू उल्टाउने सुझाव दिएका थिए, तर उनीहरूले त्यसलाई सुरक्षित रूपमा कसरी गर्ने भन्ने प्राविधिक ज्ञान आफूहरूसँग नभएको स्वीकार गरे।

...ककिसानहरूको पारम्परिक स्वदेशी ज्ञान वैज्ञानिक सिफारिसहरूमा विरलै एकीकृत हुन्छ, जसले गर्दा अविश्वास र विच्छेदन सिर्जना हुन्छ।

उपयोगी प्रविधि र किसानको बुझाइ बिचको यो खाडल धेरै कारणले हुन्छ। पहिलो, माथिबाट तल परियोजना कार्यान्वयन हावी हुनु हो: विशेषज्ञहरूले नमूनाहरू सङ्कलन गर्छन् र डेटा उत्पन्न गर्छन्, तर परिणामहरूलाई स्थानीय रूपमा अर्थपूर्ण सल्लाहमा रुपान्तर गर्न असफल हुन्छन्। दोस्रो, भाषा र साक्षरता अवरोध हो - रिपोर्टहरू स्थानीय भाषाहरू वा सरलीकृत ढाँचाहरूमा विरलै प्रदान गरिन्छ। तेस्रो, कमजोर विस्तार सेवाहरूको अर्थ गाउँहरूमा भ्रमण गर्न, निष्कर्षहरू व्याख्या गर्न र व्यावहारिक समाधानहरू प्रदर्शन गर्न थोरै प्रशिक्षित कर्मचारीहरू छन्। चौथो, संस्थागत अनुगमन कमजोर मान्न सकिन्छ; एक पटक डेटा सङ्कलन गरिसकेपछि, परियोजनाहरू प्रायः समाप्त हुन्छन्, जसले गर्दा किसानहरूलाई निरन्तर मार्गदर्शन बिना छोडिन्छ। अन्तमा, किसानहरूको पारम्परिक स्वदेशी ज्ञान वैज्ञानिक सिफारिसहरूमा विरलै एकीकृत हुन्छ, जसले गर्दा अविश्वास र विच्छेदन सिर्जना हुन्छ।

यसैले, माटो परीक्षण प्रविधि उपलब्ध छन् अनि यसद्वारा कृषि उत्पादनशीलता सुधार गर्ने क्षमता भए पनि सञ्चार, तालिम, र संस्थागत सहयोगमा भएका कमजोरीका कारण यसको प्रभाव सीमित नै रहिरहेको छ। यो अन्तरलाई कम गर्न केवल राम्रो प्रविधि मात्र होइन, ज्ञानको राम्रो रूपान्तरण पनि आवश्यक हुन्छ—जस्तै: क्षेत्रीय प्रदर्शनहरू, स्थानीय भाषामा माटो कार्डहरू, नियमित प्राविधिक (एक्सटेन्सन) भ्रमणहरू, र किसानहरूको अनुभवलाई सम्मान गर्ने सहभागितामूलक सिक्ने विधिहरू। तब मात्र वैज्ञानिक उपकरणहरूले वास्तवमै ती व्यक्तिहरूको सेवा गर्न सक्नेछन्, जसलाई यसको सबैभन्दा बढी आवश्यकता छ।

कीराहरूले युद्ध जितिरहेका छन् 

तातो तापक्रमले पहिले अप्रभावित क्षेत्रहरूमा कीराहरू फैलिन अनुमति दिएको छ। पश्चिम र उत्तरी सिक्किममा आलुका फसलहरू रातो कमिला ( सोलेनोप्सिस प्रजाति) द्वारा बढ्दो रूपमा क्षतिग्रस्त भइरहेका छन्, जसले जमिनमुनि रहेका कन्दहरूमा आक्रमण गर्छन्, ढुसीजन्य संक्रमणका लागि प्रवेश बिन्दुहरू सिर्जना गर्छन्, बजार गुणस्तर घटाउँछन्, र प्रायः सम्पूर्ण बाली नै नष्ट हुने अवस्था सिर्जना गर्छन्। मकै र कोदो जस्ता परम्परागत बालीहरू पनि बढ्दो तापक्रमसँग जोडिएको नयाँ आक्रमणकारी कीरा, फौजी किरा ( स्पोडोप्टेरा फ्रुगिपरडा ) -बाट खतरामा छन्। पातका घुम्रिएका भागहरू (leaf whorls) मा खाना खाँदै यसले पातहरू च्यातिएको जस्तो बनाउँछ, बोटको वृद्धि रोक्छ, र कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण खेत नै नष्ट गर्न सक्छ। फाङटार र सोङ जस्ता गाउँहरूमा कीराको बढ्दो प्रकोप बाली प्रणालीमा आएको परिवर्तनसँगै देखिएको छ, जसले किसानहरूलाई लामो समयदेखि लगाइँदै आएका मुख्य खाद्य बालीहरूबाट टाढा जान बाध्य बनाएको छ।

मकै र कोदो जस्ता परम्परागत बालीहरू पनि बढ्दो तापक्रमसँग जोडिएको नयाँ आक्रमणकारी कीरा, फौजी किरा ( स्पोडोप्टेरा फ्रुगिपरडा ) -बाट खतरामा छन्। पातका घुम्रिएका भागहरू (leaf whorls) मा खाना खाँदै यसले पातहरू च्यातिएको जस्तो बनाउँछ, बोटको वृद्धि रोक्छ, र कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण खेत नै नष्ट गर्न सक्छ।

नगदे बाली र गैर-कृषि काममा सर्दै

खाद्यान्न बालीहरू असफल हुँदै जाँदा, नगदे बालीहरू धेरै आकर्षक लाग्न थाल्छन्। सिटोङ, पन्बु र याङ बस्तीमा सुपारी, कुच्चो, अलैँची, अदुवा र भारतीय तेजपत्ता बढ्दो रूपमा सामान्य छन्। केही गाउँहरूमा, सुन्तला व्यावसायिक रूपमा उब्जनी गरिन्छ, यद्यपि कलिलोमा नै कुहिने र कीराको प्रकोप गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ।

साथै, कृषि अब धेरै घरपरिवारका लागि मुख्य जीविकोपार्जनको माध्यम रहेन। पन्बुको समथार गाउँमा, कमल भुजेल, गोपी भुजेल जस्ता किसानहरू कुखुरापालन, दुध वितरण, कुखुरा खेती र इको-टुरिज्ममा विविधीकरण गरिरहेका छन्।

साथै, कृषि अब धेरै घरपरिवारका लागि मुख्य जीविकोपार्जनको माध्यम रहेन। पन्बुको समथार गाउँमा, कमल भुजेल, गोपी भुजेल जस्ता किसानहरू कुखुरापालन, दुध वितरण, कुखुरा खेती र इको-टुरिज्ममा विविधीकरण गरिरहेका छन्। रम्माम र सेपीमा, होमस्टे र पदयात्रासँग सम्बन्धित आम्दानीले खेतीमा निर्भरता घटाएको छ। मौसमी र स्थायी दुवै बसाइँसराइ, विशेष गरी युवाहरूमाझ बाँच्ने रणनीति बन्दै गएको छ।

पहिले कृषिले काम गर्ने घरपरिवारलाई रेमिट्यान्सले अहिले सहयोग गरिरहेको छ। यसले छोटो अवधिको राहत प्रदान गरे पनि खेतहरू बाँझो छोड्छ र स्थानीय खाद्य प्रणालीलाई कमजोर बनाउँछ।

ज्ञान छ तर किसानहरूसम्म पुग्दैन

तथ्याङ्कबाट प्राप्त सबैभन्दा बलियो सन्देश भनेको समाधानको अभाव होइन, तर सञ्चारको असफलता हो। सरकारी विभागहरू, अनुसन्धान संस्थाहरू र गैरसरकारी संस्थाहरूले अध्ययन र तालिमहरू सञ्चालन गर्छन्, तैपनि किसानहरूले यी प्रयासहरूलाई बारम्बार सैद्धान्तिक, दुर्गम वा अप्रासङ्गिकको रूपमा वर्णन गर्छन्। उदाहरणका लागि, गाउँहरूबाट माटो परीक्षण डेटा सङ्कलन गरिन्छ, तर परिणामहरू प्रायः महिनौँ पछि पठाइन्छ, प्राविधिक भाषा वा अङ्ग्रेजीमा लेखिन्छन्, र प्रदर्शनहरू मार्फत कहिल्यै व्याख्या गरिँदैनन्। रङअनुसार वर्गीकृत माटो कार्डहरू वितरण गरिएका थिए, तर “कम नाइट्रोजन” वा “मध्यम फस्फोरस” जस्ता शब्दहरूको बाली व्यवस्थापनका लागि व्यवहारिक रूपमा के अर्थ हुन्छ भन्नेबारे स्पष्टता निकै कम थियो। त्यसपछि कुनै पछिल्लो बैठक वा मार्गदर्शन नभएकाले, उक्त जानकारी प्रायः प्रयोगविहीन नै रहेको छ।

तथ्याङ्कबाट प्राप्त सबैभन्दा बलियो सन्देश भनेको समाधानको अभाव होइन, तर सञ्चारको असफलता हो। सरकारी विभागहरू, अनुसन्धान संस्थाहरू र गैरसरकारी संस्थाहरूले अध्ययन र तालिमहरू सञ्चालन गर्छन्, तैपनि किसानहरूले यी प्रयासहरूलाई बारम्बार सैद्धान्तिक, दुर्गम वा अप्रासङ्गिकको रूपमा वर्णन गर्छन्।

तालिम सत्रहरूमा प्रायः व्यावहारिक प्रदर्शनको अभाव हुन्छ। माटोका रिपोर्टहरू प्राविधिक अङ्ग्रेजीमा जारी गरिन्छ। जलवायु-स्मार्ट कृषि प्रयोगयोग्य टुलकिटको सट्टा चर्चाको विषय बनेको छ। तिङयोङ गाउँका किसानहरूले तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने र ठोस समाधानहरू प्रदान नगरी फर्कने अनुसन्धान टोलीहरूप्रति खुलेआम निराशा व्यक्त गरे। तथ्याङ्क सङ्कलन पछि, अनुसन्धान टोलीहरू कहिल्यै निष्कर्षहरू साझा गर्न फर्केनन्। टिंगभोङमा, डुप लेप्चा जस्ता किसानहरूले साझेदारको सट्टा अनुसन्धान विषयको रूपमा "प्रयोग गरिएको" महसुस गरे। उनले उल्लेख गरे: "तिनीहरूले माटो, तस्बिरहरू र हाम्रो समय लिए - तर हामीले कहिल्यै सुनेनौँ।"

यसबीच, अनिता खवास र दीपा छेत्री जस्ता किसानहरू सिक्न उत्सुक छन्। उनीहरू माटोको नमूना सङ्कलन, ड्रिप सिँचाइ, बीउ संरक्षण, जैविक कीरा नियन्त्रणका उपायहरू, र परिवर्तनशील जलवायुसँग अनुकूल हुने बाली छनोटबारे सरल मार्गदर्शन चाहन्छन्। उनीहरू सैद्धान्तिक मोडेलहरू होइन, समान प्रकृतिका गाउँहरूबाट लिइएका व्यवहारिक उदाहरणहरू चाहन्छन्।

डिजिटल उपकरणहरू: सानो स्क्रिन, ठुलो सम्भावना

कनेक्टिभिटी चुनौतीहरू रहेकै भएपनि, मोबाइल फोनहरू कृषि सञ्चारका लागि शक्तिशाली उपकरणको रूपमा देखा परेका छन्। मौसम पूर्वानुमान र स्थानीय जानकारी साझा गर्न व्हाट्सएप समूहहरू, एसएमएस अलर्टहरू, र फेसबुक अपडेटहरू पहिले नै अनौपचारिक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। किसानहरूले बारम्बार समयमै, स्थानीयकृत अपडेटहरूको आवश्यकतालाई जोड दिए - विशेष गरी चरम मौसमी घटनाहरूको समयमा।

यद्यपि, डिजिटल साक्षरता असमान नै छ। केही गाउँहरूमा, किसानहरू कृषि एपहरू वा अनलाइन प्लेटफर्महरूसँग अपरिचित छन्। डिजिटल उपकरणहरू कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने बारे तालिम उनीहरूले प्रदान गर्ने जानकारी जत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

हराएको कडी: बजार र मूल्य अभिवृद्धि

बाली सफलतापूर्वक उत्पादन भए पनि बजारमा पहुँच अझै पनि एउटा चुनौती बनेको छ। उदाहरणका लागि, दार्जिलिङकी सुनिता लेप्चा र पश्चिम सिक्किमकी डोल्मा तामाङ जस्ता किसानहरूले फुलगोभी र आलु जस्ता तरकारी बेच्न नजिकको बजारसम्म पुग्न साझा जिप भाडामा लिनुपर्ने बताइन्। मनसुनको समयमा पहिरोले सडकहरू प्रायः अवरुद्ध पार्ने भएकाले किसानहरू कहिलेकाहीँ दिनहुँसम्म पर्खिन बाध्य हुन्छन् वा उत्पादनलाई केही किलोमिटर पैदल बोकेर लैजानुपर्ने हुन्छ। बजार पुग्दासम्म उत्पादनको ठुलो भाग पहिले नै बिग्रिसकेको वा ओइलाइसकेको हुन्छ, जसले यसको मूल्य घटाउँछ। ढुवानी खर्च उच्च भएकाले किसानहरूले सहरी बजारमा राम्रो मूल्य पाइने भए पनि प्रायः स्थानीय व्यापारीहरूलाई निकै कम मूल्यमा बेच्न बाध्य हुन्छन्। यसले खेतीलाई कम लाभदायक बनाउँछ र अतिरिक्त उत्पादन गर्न किसानहरूलाई निरुत्साहित गर्छ।

कृषि उद्यमीहरू र स्वयं सहायता समूहहरू (एसएचजी) का लागि क्षमता विकास कार्यक्रमहरूले बजारमुखी उत्पादन विकास रणनीति, उपभोक्तामैत्री प्याकेजिङ, भण्डारण अवधि वृद्धि, प्रस्तुतीकरणका मापदण्डहरू, र एफएसएसएआई-का नियमहरूको पालना जस्ता पक्षहरूमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

मूल्य अभिवृद्धि गरिएका उत्पादनहरू-जस्तै सुन्तलाको रस, सुकाइएका तरकारी, अचार-अवसरका रूपमा हेरिएका छन्, तर किसानहरूलाई प्रशोधन, प्याकेजिङ, र मूल्य निर्धारणसम्बन्धी ज्ञानको अभाव छ। लक्षित मूल्य अभिवृद्धि तालिमले किसानहरूलाई बजारका लागि तयार उत्पादनहरू विकास गर्न सहयोग गर्न सक्छ। कृषि उद्यमीहरू र स्वयं सहायता समूहहरू (एसएचजी) का लागि क्षमता विकास कार्यक्रमहरूले बजारमुखी उत्पादन विकास रणनीति, उपभोक्तामैत्री प्याकेजिङ, भण्डारण अवधि वृद्धि, प्रस्तुतीकरणका मापदण्डहरू, र एफएसएसएआई-का नियमहरूको पालना जस्ता पक्षहरूमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

यी सम्बन्धहरू बिना, कृषि उच्च जोखिम र कम प्रतिफलको रहन्छ, जसले किसानहरूलाई गैर-कृषि जीविकोपार्जनतर्फ धकेल्छ।

यहाँ लचिलोपन अघिदेखि नै छ - यसलाई समर्थन चाहिन्छ

यी चुनौतीहरूको रहेका भए पनि, यो क्षेत्र असफलताको कथा होइन। किसानहरूले बाली परिक्रमा, अन्तरबाली, कृषि वनीकरण, मल्चिङ र टेरेस खेतीको अभ्यास गर्छन्। पारम्परिक स्वदेशी ज्ञानले कृषि निर्णयहरूलाई आकार दिइरहेको छ। सामुदायिक खेती, साझा श्रम प्रणाली र सामूहिक रूपले सिक्ने प्रक्रिया अझै जीवित छन्।

जलवायु-प्रतिरोधी कृषि बाहिरबाट लाद्न सकिँदैन, यो गाउँ भित्रबाटै बढ्नु पर्छ, व्यावहारिक तालिम, स्थानीय भाषा सामग्री र उत्तरदायी संस्थाहरूद्वारा समर्थित।

अभाव भनेको यी शक्तिहरूमा निर्माण हुने दिगो, सम्मानजनक समर्थन हो। जलवायु-प्रतिरोधी कृषि बाहिरबाट लाद्न सकिँदैन, यो गाउँ भित्रबाटै बढ्नु पर्छ, व्यावहारिक तालिम, स्थानीय भाषा सामग्री र उत्तरदायी संस्थाहरूद्वारा समर्थित।

पूर्वी हिमालय परिवर्तन हुँदैछ, र कृषि पनि त्यससँगै परिवर्तन हुनुपर्छ। तर अनुकूलन एक्लो हुन सक्दैन। किसानहरूलाई उनीहरूले प्रयोग गर्न सक्ने ज्ञान, उनीहरूले विश्वास गर्न सक्ने प्रणाली र उनीहरूको वास्तविकतालाई पहिचान गर्ने नीतिहरू चाहिन्छ।

पश्चिम सिक्किमका ती किसानले आफ्नो खेत हेर्दा, उनी चमत्कारको लागि मागिरहेका छैनन्। उनी मार्गदर्शन, समयसापेक्ष जानकारी र कृषि अझै पनि विश्वास गर्न लायक भविष्यका लागि मागिरहेका छन्। तथ्याङ्कले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ: यदि हामीले यी आवाजहरूलाई ध्यानपूर्वक सुन्यौँ भने, अगाडिको बाटो पहिले नै देखिनेछ।

छेत्री दाजुभाइहरूको कथा सीप, जीवनसङ्घर्ष र अटल आत्मसम्मानले गाँसिएको एक जटिल बुनोट हो। उनीहरू चार जना छन्गो-पाल, ललित, युवराज र अकराज। प्रत्येकले फिङ र थुक्पा बनाउने कला फरक–फरक तरिकाले सिकेका हुन्। तर उनीहरूको कथा साँचो अर्थमा बुझ्न, त्यो सहरलाई बुझ्न आवश्यक छ-जसले उनीहरूको जीवनलाई आकार दियो र उनीहरूको परिचय निर्माण गर्‍यो।

कालेबुङ सधैँ हामीले अहिले चिनेको जस्तो हलचल भरिएको थिएन। धेरै पहिले, यो केवल एउटा सानो गाउँ थियो, शान्त र दुर्गम, जबसम्म बेलायती र भुटानीहरूले युद्ध लडेनन्। जब भुटानले टिस्टाको पूर्वको क्षेत्र गुमाए, बेलायतीहरूले यसलाई कब्जा गरे, कालेबुङलाई दार्जिलिङ जिल्लासँग जोडे। यद्यपि, वास्तवमा सबै कुरा परिवर्तन गर्ने कुरा भनेको प्राचीन रेसम मार्गका शाखाहरू जेलेप ला र नाथु ला पहाडी भञ्ज्याङहरू थिए । तिनीहरूले भारतलाई तिब्बतसँग जोडे, र कालेबुङ बाटोमै बस्यो। व्यापारीहरू ऊन, फर र अन्नका बोक्ने मानिस अनि गोरुगाडी आदिका ताँती लिएर आउँथे र जाँन्थे। तिनीहरूसँगै नयाँ भाषाहरू, नयाँ अनुहारहरू र नयाँ स्वादहरू आए ।

यसै समयमा तिब्बती र चिनियाँ परिवारहरू यहाँ बसोबास गर्न थाले, साना पसलहरू, चिया घरहरू र व्यापारिक चौकीहरू स्थापना गरे। तिनीहरूको उपस्थितिले सहरको लय र स्वादलाई चुपचाप पुन: आकार दियो। विशेष गरी तिब्बती संस्कृति हाम्रो माटोमा गहिरो रूपमा घुस्यो, लेप्चा , नेपाली र भुटानी परम्पराहरूसँग सहजै मिसियो। मोमो, थुक्पा र फिङ हाम्रो अस्तित्वको अभिन्न अंश बने-हामी नै जस्तो विनम्र, हार्दिक, र हातले निर्मित।

१९५९ मा तिब्बतको पतन भएपछि, सबै कुरा फेरि परिवर्तन भयो। भिक्षुहरू, व्यापारीहरू र सम्पूर्ण परिवारहरू सिमाना यता आए, तिब्बती र चिनियाँहरूले पनि आफूसँगै मठ, प्रार्थना, शिल्प र व्यञ्जनहरू ल्याए। कालेबुङ क्षति र नयाँ सुरुवात दुवैको अभयारण्य बन्यो, जहाँ पठारका सम्झनाहरू पहाडहरूको कुहिरोसँग मिसिए। संस्कृतिहरूको यो मिश्रणमा, इतिहासको यो शान्त चौबाटोमा, छेत्री दाजुभाइहरूले आफ्नो शिल्प फिङ र थुक्पा बनाउनेमा भेट्टाए। तिब्बती परम्पराको रूपमा सुरु भएको यो खाद्य बिस्तारै कालेबुङको साझा सम्पदा बन्यो, जुन अनुकरण, मित्रता र विश्वास मार्फत प्रशिक्षित हातहरूले बोकेर अघि बढ्यो।

जब मैले पहिलो पटक छेत्री दाजुभाइहरूको बारेमा यो लेख लेख्न थालेँ, जेठा दाजु गोपाल छेत्रीको फिङ उत्पादन इकाई अझै पनि चलिरहेको थियो। कालेबुङको त्यो कुनामा अझै पनि जीवनको कोलाहल थियो । तर यी अन्तिम हरफहरू लेख्दै गर्दा, त्यो पनि अब मौन भइसकेको छ। अन्तिम कारखानाले आफ्ना ढोका बन्द गरिसकेको छ। र त्यससँगै एउटा अध्याय समाप्त भएको छ-एउटा परिवारका लागि मात्र होइन, एउटा सम्पूर्ण परम्पराका लागि।

हामी सेफहरू प्रायः विरासतको कुरा गर्छौँ, डढेका औँलाहरू, दाग लागेका एप्रोनहरू, र मौन अवलोकनको प्रक्रियामार्फत बिस्तारै हस्तान्तरण हुँदै आएको त्यो ज्ञान। कालेबुङमा फिङ र थुक्पा बनाउने काम केवल जीविकोपार्जन मात्र होइन-यो एउटा विरासत हो, एउटा सिप हो, जीवन जिउने एउटा शैली हो। यही परम्पराले कालेबुङलाई विशेष बनाएको छ, अरूभन्दा अलग उभ्याएको छ।

कालेबुङको शान्त बिहानको समयमा , जब सहरको अधिकांश भाग अझै पनि निद्रामा डुबेको हुन्थ्यो, चिसोपानी गाउँका मुट्ठीभर घरहरू पहिले नै गतिशील हुन्थे। ढुङ्गा पिस्ने आवाज, मसलिन कपडाबाट स्टार्च छान्ने आवाज, र पानीको हलचल विस्तारै शान्त मौनतामा विलीन हुँदा, अर्को नयाँ दिनको सुरुवातको सङ्केत मिल्थ्यो।  बिहान ४ बजीसम्ममा, फिङ निर्माताहरू पहिले नै काममा लागिसकेका हुन्थे। किनभने उनीहरूलाई अरू कुनै तरिका थाहा थिएन। कुनै मेसिन थिएन। कुनै चोरबाटो थिएन। केवल स्टार्च, पानी, र पुस्तौँदेखि खारिँदै आएको एउटा अन्तर्ज्ञान। फिङ-त्यो पारदर्शी, सिसाझैँ चम्किलो चाउचाउ—बनाउन त्यस्तो धैर्य चाहिन्छ, जुन कुनै पाककलाको विद्यालयमा सिकाइँदैन। तपाईँ फिङ बनाउनुहुन्न, बरु तपाईँ त्यस्तो व्यक्ति बन्छुहुन्छ जसले बुझ्छ-स्टार्च कहिले पर्याप्त विश्राम गरिसक्यो, जसले आफ्ना औँलाहरूले नै त्यो लेदोको भाषा पढ्न सक्छ। यो केवल काम होइन, यो त एउटा अनुष्ठान हो।

अनि धेरै पवित्र चिजहरू जस्तै, यो अब हराउँदै गइरहेको छ।

फिङ र थुक्पा बनाउनका लागि वास्तविक जग हो पानी जो अनिश्चित भएको छ। प्राकृतिक मुहानहरू सुक्दै गएका छन्। धाराहरू बग्नुको सट्टा खोके जस्तो गर्छन्। पहिले सित्तैमा उपलब्ध हुने कुरा अहिले तनाव र अभावसँगै आउँछ।

कालेबुङको ताजा पाहाडी मौसम, चिसो बिहान, सुख्खा दिउँसो र मन्द घाम, एक समय फिङ सुकाउनका लागि उपयुक्त थियो । फिङ तिरपाई पाहाडको टुप्पोमा फैलिएको थियो , जहाँ छेत्री दाजुभाइहरूको सुकाउने युनिट थियो, आकाशमुनि काँचका धागोहरू जस्तै चम्किरहेका हुन्थे। तापक्रम र हावा ठिक थियो, धेरै आर्द्र थिएन, धेरै कठोर पनि थिएन। चाउचाउले आफ्नो विशिष्ट चपाउने बनावट हासिल गर्न आवश्यक, बिस्तारै सुक्ने प्रक्रियालाई सम्मान गर्ने एकदमै उपयुक्त हावापानी। फिङका लागि मात्र होइन, यो वातावरण अगरबत्ती सुकाउनका लागि पनि उत्तिकै अनुकूल थियो। यही अद्वितीय भौगोलिक विशेषताले कालिम्पोङलाई स्वाभाविक रूपमा एउटा व्यापारिक केन्द्र बनायो। स्थान र शिल्प कौशलले फिङलाई एक खोजिने उत्पादनमा परिणत गर्‍यो, चुपचाप लद्दाख र दक्षिण भारतमा निर्यात गरिन्थ्यो, विशेष गरी तिब्बती शरणार्थी शिविर र मठहरूमा, जहाँ परिचित खानाको अर्थ सुबिस्ता थियो। यो सानो पाहाडी सहरबाट, सावधानीपूर्वक प्याक गरिएका चाउचाउका बन्डलहरू राज्य रेखाहरू र सांस्कृतिक सीमाहरू पार गर्दै टाढासम्म यात्रा गर्थे।

पहिलो पटक जब म जेठा दाजु गोपाल छेत्रीलाई भेट्न गएँ, त्यो बिहानीको समय थियो। पाहाडहरू ओसिलो काठको सुवास र अझै निद्रामा रहेका पसलहरूको आलस्य बोकेको कोमल कुहिरोले बेरिएका थिए। कतै अगाडि, सुस्त लयमा पानी चलाइँदै गरेको आवाज मैले सुन्दै थिएँ।

कार्यशालामा पुग्दा, बगिरहेको पानीको वाफले हावा हल्का कुहिरोजस्तै बनेको थियो। एउटा धमिलो बल्ब तारमा झुन्डिएको थियो, जसको मन्द उज्यालोले मुगको लेदो र पानीले भरिएका ड्रमहरूमाथि लामा छायाहरू कोर्दै थियो। कार्यशालामा रहेका गोपालका सहकर्मीले आफ्नो बेसिनबाट टाउको उठाए-उनका हातहरू स्टार्चले सेताम्मे भएका थिए। मैले मौन भएर हेरिरहेँ, उनले कसरी त्यो लेदो उठाए, कपडाको चाल्नीमा खन्याए, र पानीलाई बिस्तारै चुहिन दिए-त्यो धमिलो, गह्रौँ स्टार्च मिसिएको पानी, जसलाई पछि उनले अर्को भाँडोमा जम्मा गरे, किण्वनका लागि। त्यो दृश्यमा केवल श्रम मात्र थिएन, त्यहाँ समय, धैर्य र पुस्तौँदेखि सरेको ज्ञानको मौन उपस्थित थियो।

गोपालले टाउको “फाम्बीको पानी,” उनले भने-त्यो धमिलो, स्टार्चले भरिएको बाँकी तरलतर्फ सङ्केत गर्दै-“कुनै बेला चाउचाउ जत्तिकै बहुमूल्य मानिन्थ्यो।”

"विक्रेताहरू, फेरीवालाहरू, र घरका भान्सेहरू बिहानै जेरीक्यान र बोतलहरू लिएर सहरबाट लगभग ४.५ किलोमिटर पैदल यात्रा गर्दै लाइनमा उभिएका थिए। बिहान ५ बजेसम्म लाइन पुरै गल्लीभरि फैलिसक्थ्यो, र भाग्यमानीहरूले मात्र आफ्नो हिस्सा पाउँथे। सही हातमा परेपछि त्यो सुनसरह मूल्यवान् हुन्थ्यो-फाम्बी बनाउनको आधार, डल्ले अचारको पिरो स्वादले भरिएको त्यो प्रिय जेली।

गोपाल भन्छन्, "सन् २००० को दशकको सुरुतिर, हामीले प्रामाणिक फिङको प्याकेट १८ रुपैयाँमा बेच्थ्यौं। आज, यो घटेर १५ रुपैयाँमा झरेको छ। यसैबिच, मुग, दाउरा, मट्टितेलको तेल, श्रम र अन्य सबै चिजको मूल्य बढेको छ। यसमा त कुनै अर्थ नै छैन, हैन र?”

तर पनि, कुरा केवल फिङ बेच्ने मात्र थिएन। कुरा थियो-समुदायलाई पोषण दिने, सँगै जोड्ने। मुगको स्टार्चबाट बन्ने तीन परिकारहरूले कहिल्यै हाम्रो खाजाको आत्मालाई नै परिभाषित गर्थे। तीमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध? “अच्चाको लेफिङ”-कालेबुङमा विश्वप्रसिद्ध, कम्तीमा हामीलाई त त्यस्तै लाग्थ्यो। यो केवल एउटा परिकार थिएन। यो एउटा संस्कार थियो। स्कुलको भोजको दिनको उपचार। शनिबार बाहिर निस्कने अनुष्ठान। मलाई अझै पनि साथीहरूसँग हिँडेको, सिक्का सङ्कलन गर्ने, त्यहाँ बसेर त्यो चिसो, मसालेदार सुप पिउने बहाना खोज्ने सम्झना छ। यो एउटा गोप्य लुक्ने ठाउँको रूपमा पनि कुख्यात थियो जहाँ केटाहरू र केटीहरू धूम्रपान गर्न, इश्कबाजी गर्न, वा सतर्क आँखाबाट टाढा विद्रोही जस्तो महसुस गर्न जान्छन्। कुनै कचौरा छैन। काँटा वा चम्चा छैन। केवल प्लास्टिकको प्याकेट, तपाईँको दुई औँलाहरू, र शुद्ध आनन्द। हामी बाँकी रहेको झोल सिधै मुखमा खन्याउँथ्यौँ, बाहुलाले अनुहार पुछ्दै, हाँसोमा हराउँदै। वाह, कस्तो सम्झना!

फिङ बनाउने उप-उत्पादनहरूबाट बनेका परिकारहरू । लेफिङ र फाम्बी कहिलेकाहीँ फिङभन्दा पनि बढी प्रिय हुन थाले । अब, ती पनि हराउँदै गएका छन्। हाट बजार र साना स्टलहरूमा बेचिने फिङ , लेफिङ र फम्बीको गुणस्तर उस्तै छैन। लेफिङ लाफिङ बनेको छ , मुगको दानाको स्टार्चले होइन, तर परिष्कृत गहुँको पिठोले बनेको। बनावट गलत छ। आत्मा हराइरहेको छ।

हो, केही मानिसहरू अझै पनि पाहाडमा फिङ बनाइरहेका छन् । तर सत्य यो पनि हो अब यो पहिलेको जस्तो छैन। सामग्रीहरू परिवर्तन भएका छन्, प्रक्रिया परिवर्तन भएको छ। कुनै बेला हात र धैर्यको श्रमबाट जन्मिने यो काम, अहिले विद्युतीय मोटरहरूको लयमा गुञ्जिन थालेको छ। स्वाद फेरिएको छ। मानिसहरू भन्छन्, “पहिले जस्तो रहेन।” सबैले गुणस्तरको फरकबारे कुरा गर्छन्, तर किन यस्तो भयो भनेर कसैले सोध्दैन। कसैले कारणको गहिराइमा पुग्ने प्रयास गर्दैन। मौसम, आर्द्रता, बढ्दो तापक्रम-विश्वव्यापी तापवृद्धि कुनै टाढाको ठाउँमा मात्र भइरहेको घटना होइन। यो यहीँ छ-सूक्ष्म, मौन, तर वास्तविक। र यसले सबै कुरा परिवर्तन गरिरहेको छ। स्टार्चको व्यवहार बदलिएको छ। सुक्ने प्रक्रिया अब समान छैन। कहिल्यै पूर्ण सन्तुलित देखिने कालेबुङको घाम अहिले अस्थिर लाग्छ-कुनै दिन अत्यन्त चर्को, अर्को दिन पूर्ण रूपमा हराएको। तर पनि, कसैले यी सङ्केतहरूलाई जोडेर हेर्दैन। हामी यसलाई केवल एउटा खराब ब्याच भनेर टारिदिन्छौँ।

त्यसैबिच, तराईका कारखानाहरूमा थुक्पा उत्पादन तीव्र गतिमा भइरहेको छ-उस्तै देखिने, तर आत्माविहीन। उनीहरू सस्तो पिठो प्रयोग गर्छन्, प्रक्रियालाई हतारिन्छन्, र चम्किला पोका बनाइ अत्यन्तै सस्तो मूल्यमा बजारमा ल्याउँछन्। यी औद्योगिक चाउचाउहरूले बजार भरिरहेका छन्, छेत्री दाजुभाइ जस्ता कारीगरहरूलाई त्यस्तो दौडमा धकेल्छन्, जुन दौड उनीहरूले कहिल्यै दौडन चाहेका थिएनन्। उनीहरूले आफूलाई अनुकूल बनाउन खोज्दा पनि-राम्रो प्याकेजिङ, फराकिलो पहुँच-अन्ततः हार बेहोर्नुपर्छ। किनकि राम्रो प्याकेजिङमा खर्च लाग्छ। र बजारले प्रायः गुणस्तरलाई पुरस्कृत गर्दैन। बजारले त सजिलोपन, परिमाण, र बाहिरी चमकलाई रोज्छ।

त्यसैले तिनीहरू अड्किएका छन्। आधुनिकीकरण गर्नुहोस् र रगत बगाउनुहोस्। परम्परागत रहनुहोस् र गायब हुनुहोस्।

जब मैले दोस्रो भाइ ललितलाई भेटें, उनको युनिट पहिले नै सकिएको थियो। हामी ब्रेकफास्टका लागि उनको भान्छामा बसिरहेका थियौँ, हाम्रो कपबाट बाफ निस्किरहेको थियो, उनले ती वर्षहरूलाई फर्केर हेर्दै। " मेरा बच्चाहरूको शिक्षाको खर्च फिङले बेहोर्‍यो," उनले नरम स्वरमा भने। तर समय बित्दै जाँदा, यो काम जारी राख्न पर्याप्त थिएन। उनले चिनेका धेरैजसो थुक्पा र फिङ निर्माताहरूले आफ्नो शिल्पलाई पूर्ण-समय जीविकोपार्जनको रूपमा हेर्न छोडेका थिए। जसले कुनै समय घरहरू निर्माण गर्‍यो, जीवनलाई आधार दियो, त्यही काम अब केवल एउटा सानो अतिरिक्त आम्दानीको माध्यम मात्र बनेको थियो। छेत्री दाजुभाइमध्ये दोस्रो, ललितले पनि अन्ततः त्यो बाटो छोडे। “अत्यधिक मेहनत, तर अत्यन्तै कम प्रतिफल,” उनले मलाई भने। उनको स्वरमा कुनै तितोपन थिएन-थियो त केवल थकान, वर्षौँको मौन बोझ बोकेको थकान।

८० को दशकमा, फिङ र थुक्पा प्रायः तिब्बती र भुटानी परिकारहरू थिए, जुन केही भान्सामा समेटिएका थिए, ती परिकारहरूभन्दा बाहिर विरलै बनाइन्थ्यो। तर कालिम्पोङ सधैँ एउटा सङ्गमस्थल थियो-जहाँ परम्पराका सुस्केराहरू सीमाना र हातहरू पार गर्दै, एकअर्कामा मिसिँदै अघि बढ्थे।

परम पावन दलाई लामाका भाइ स्वर्गीय ग्यालो थोन्डुपले १९६६-१९६७ मा कालेबुङमा थुक्पा कारखाना स्थापना गरे । यो एक शान्त तर प्रभावशाली सञ्चालन थियो, जुन तिब्बती खाना-प्रणालीले यस पाहाडी सहरमा कति गहिरो जरा गाडेको थियो भन्ने सङ्केत थियो। गोपाल र ललित छेत्रीले पहिलो पटक कालेबुङको सबैभन्दा पुरानो एकाइहरूमध्ये एउटा, सञ्जय स मिल नजिकै एकजना तिब्बती मालिकद्वारा सञ्चालित कारखानामा युवा कामदारको रूपमा फिङको शिल्प सिके । १९८६ मा, गोपालले आफैले काम गर्ने निर्णय गरे, सहरमा पहिलो नेपालीद्वारा सञ्चालित फिङ कारखानाहरूमध्ये एउटा खोले। ललितले सुरुमा फरक बाटो रोजे, काम गर्न सिक्किम गए, जबकि गोपालको सफलताबाट प्रेरित भएर उनका भाइ युवराजले यो शिल्प सिके र आफ्नै एकाइ खोले।

युवराजले एक कुशल कारखाना कामदारसँग मित्रता गरेपछि चाउचाउ बनाउने काम सुरु गरेका थिए र त्यो ज्ञान घरमा ल्याए। उनले यो ज्ञान आफ्नो छोरालाई दिए, जसले आज पनि पारिवारिक परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेको छ, थुक्पामा केन्द्रित एक सामान्य इकाई चलाउँदै , कम मिजासिलो, कम कामदार, कम पानीमा निर्भर, तर अझै पनि हेरचाहका साथ हस्तनिर्मित। तर समयसँगै, चुनौतीहरू बढ्दै गए: पानीको अभाव बढ्दै गयो, श्रम लागत बढ्दै गयो, र युवराजले अन्ततः बिस वर्ष पछि आफ्नो कारखाना बन्द गरे, पूर्ण रूपमा थुक्पामा फर्किए ।

म विजय छेत्रीको पुरानो कार्यशाला भित्र उभिएको छु, एउटा अँध्यारो कोठा, जसलाई घामको किरणले मुश्किलले छोएको थियो। उनी अझै पनि आफ्नो थुक्पालाई आफ्ना बुबा युवराज छेत्री, तेस्रो भाइले सिकाएको तरिकाले बेर्छन् र सुकाउँछन्। उनका हातहरू अझै डगमगाउँदैनन्, तर उनको स्वरमा एउटा मौन उदासी बोकेको हुन्छ। “युवाहरू अब यो काम गर्न चाहँदैनन्,” उनले मलाई भने। के हामी उनीहरूलाई दोष दिन सक्छौँ र? काम कठिन छ। समय निर्दयी छ। कल सेन्टरहरू र सहरका जागिरहरूले बढी आम्दानी र कम घाउको वाचा गर्छन्। र यसरी, कहिल्यै बाबुबाट छोरासम्म हस्तान्तरण हुने यो सिप अब मौन प्रतीक्षामा छ-त्यस्तो कुनै शिष्यको, जो सायद कहिल्यै आउने छैन।

ललित अन्ततः १९९० को दशकको अन्त्यतिर सिक्किमबाट फर्किए, आफ्ना भाइहरूको फस्टाउँदो कारखानाहरू देखेर आकर्षित भए। उनले १९९७ मा आफ्नै युनिट खोले र समयसँगै, भाइहरूको प्रयासहरू एकीकृत भए, परम्परालाई जीवित राख्ने कारीगरहरूको परिवार। शान्त स्वभावका चौथो दाजु अकराजले कहिल्यै आफ्नै कारखाना सुरु गरेनन्, तर उनी सधैँ पर्दापछाडिको स्थिर हात बनेर रहे। आफ्ना दाजुभाइहरूबाट सिक्दै, जहाँ आवश्यक पर्थ्यो त्यहीँ साथ दिँदै, उनले त्यस स्वर्णिम समयमा ती उत्पादन केन्द्रहरूलाई निरन्तर जीवित राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

तर सपनाहरू, पिठो जस्तै, केवल यति टाढासम्म मात्र फैलिएका छन्। ललितको युनिट धेरै पहिले नै हराइसकेको छ, २०१७ मा परिवर्तनशील समयको प्रभावमा परिवारको पहिलो युनिट। कालेबुङको अन्तिम परम्परागत फिङ बनाउने कारखाना, गोपालको युनिटले पनि आफ्नो ढोका बन्द गरिसकेको छ। अर्को पुस्ता मुगको दाल, पानी र बिहानी छोडेर अन्य मार्गहरूमा सरेको छ। एक पटक चार जनाको जीवनलाई एकसाथ बाँध्ने शिल्प अब केवल सम्झनामा मात्र छ।

तीन दाजुभाइ। पर्दापछाडि मौन साथ दिने एक सहयोगी। परम्परामा समर्पित चार जीवन। र अब—हराइसकेको एउटा उत्तराधिकार।

विवाह र शोक समारोहहरूमा दिइने फिङ अन्ततः भान्साको मुख्य परिकार बन्यो। यसको सूक्ष्म स्वादले यसलाई कुनै पनि तरकारी वा मासुसँग जोड्न सजिलो बनायो, जसले यसको पाक अनुकूलता प्रदर्शन गर्‍यो। समयसँगै यसको बहुआयामिक प्रयोगले स्थानीयहरूलाई सलाददेखि सुपसम्म विभिन्न परिकार सिर्जना गर्न प्रेरित गर्‍यो, जसले फिङलाई कालेबुङ-दार्जिलिङका पाहाडहरू र सिक्किमको अन्तरसांस्कृतिक पाक परम्पराको अभिन्न अंश बनायो। यो सबैले मन पराउने परिकार थियो र अझै पनि छ। मैले पहिलो पटक मेरा तिब्बती साथीहरूबाट फिङ पकाउन र रमाइलो गर्न सिकेको थिएँ , र मलाई लाग्छ, धेरैजसो मानिसहरूले यसलाई लगभग उस्तै तरिकाले बनाउँछन्बि-च-बिचमा साना भिन्नताहरू र आफ्नै व्यक्तिगत बनाउने तरिका थप्दै। केवल पाँच वा दस वर्ष अघिसम्म, फिङ नै हामीले चिनेको एकमात्र सिसाझैँ पारदर्शी चाउचाउ थियो।

यो हाम्रो आफ्नै थियो-स्थानीय, हातले बनाइएको, हाम्रो खानाका कथाहरू र भान्साहरूमा गहिरोसँग गाँसिएको।

तर आज, त्यो परिवर्तन भएको छ। सुपरमार्केटका सेल्फहरू आयातित थाई ग्लास-चाउचाउहरूले भरिएका छन्च-म्किला लेबलहरू र आकर्षक अक्षरहरूले सजिएका। कतै न कतै, हामीले आफ्नै आँगनमा बनेका वस्तुहरूतर्फ हात बढाउन छोड्यौँ। हामीले कालेबुङको घाममा सुकाइएका मुगका चाउचाउको बनावट बिर्सियौँ। हामीले सम्झनालाई साटेर बजारको चमक रोज्यौँ।

यो थुक्पा र फिङको बारेमा मात्र होइन । यो मानिसहरूको बारेमा हो। बिहान हुनुभन्दा अगाडि उठ्नेहरू, हातले मुग पिस्नेहरू। जसले समय नाप्ने घडीभन्दा आफ्ना औँलाहरूको अनुभूतिमा बढी विश्वास गर्थे। जसले ज्ञानलाई किताबहरूबाट होइन, कठोर र घाउले भरिएका हत्केलाहरूबाट पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण गरे। यो त्यस्तो खानाको कथा हो, जसले स्थान, पहिचान र धैर्यलाई आफूसँग बोकेको थियो-त्यस्तो खाना, जुन कहिल्यै सजिलोपनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न बनाइएको थिएन, बरु अझ गहिरो पोषण र अर्थको प्रतिनिधित्व गर्न जन्मिएको थियो।यो केवल स्वादको परिवर्तन मात्र होइन। यो त सम्झनाहरू बिस्तारै खुल्दै, हराउँदै जाने प्रक्रिया हो। अहिले बाँकी रहेको त कुनै व्यापार योजना होइन, कुनै पुनर्जीवनको रणनीति पनि होइन। केवल घामले तताएको कोठाभित्र मुगको स्टार्चको बिस्तारै हराउँदै गएको गन्ध। पानी चलाइएको प्रतिध्वनिको मौन गुन्जन। प्लास्टिकको पोका बाट खाइएको लेफिङसँग जोडिएका हाँसोका क्षणहरू। र ती जेरीक्यानहरू, जुन कहिल्यै फाम्बी बनाउन प्रयोग हुने धमिलो पानीले भरिएका हुन्थे।

के यो  फिङको सुस्त मृत्यु हो , कालेबुङको चिज र ललिपप जस्तै , एक स्थानीय खजाना जसले एक समय कालेबुङलाई प्रतिनिधित्व गर्थ्यो र एक अद्वितीय पहिचान दियो, जसलाई बासिन्दा र पर्यटकहरूले गर्वका साथ मनाउँछन्? के तिनीहरू चाँडै कथा र सम्झनाको रूपमा मात्र अस्तित्वमा रहनेछन्?

cloud9kalimpong.com मा पहिलो पटक ब्लग पोस्टको रूपमा प्रकाशित । २०२५।

तर यो मैदान साँच्चिकै हराभरा बगैँचा बन्नका लागि, मानव अनुभवका सबै आयामबाट आएका कथाहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न जटिल, बहुपरत समर्थन र स्थान आवश्यक छ—किनकि बालबालिकाले आफू र संसार बुझ्न “ऐना, झ्याल र सर्ने काँचका ढोका” (बिशप, आर. १९९०) पाउनैपर्छ।

हिमाली पादभूमिमा रहेको दुमि गाउँमा रिडिङ रुम  नामको एउटा पुस्तकालय छ-पूर्वबाट आउने घामको उज्यालोमा चम्किने, मानौँ दियोघरझैँ। त्यहाँ कुनै कार्यक्रमको उद्घाटन दिन तपाईं उपस्थित हुनुभयो भने, पुस्तकालय टोलीले लाइब्रेरी एन्थम  गाइरहेको सुन्नुहुनेछ। यो निबन्ध पढ्दै हुनुहुन्छ भने, तपाईँ त्यो गीत यहाँ सुन्न सक्नुहुन्छ।
अब प्रश्न उठ्छ—बालसाहित्यका लागि स्थानबारे सोच्दा, के लाइब्रेरी एन्थम- लाई हामी बालसाहित्यको क्याननभित्र राख्न सक्छौँ? यदि सक्छौँ भने किन, र नसक्ने हो भने किन सकिन्न ?

जब औपचारिक ज्ञान–व्यवस्थाहरू हाम्रो भूभागमा आए, साहित्य के हो भन्ने परिभाषामा कडा सीमाहरू पनि सँगसँगै आए। आज पनि धेरै मानिस—विद्वान्‌हरू समेत—मौखिक परम्परा, क्षेत्रीय स्वर र नसुनिएका आवाजहरूलाई साहित्यको आधिकारिक परिभाषाभित्र समेट्न हिच्किचाउँछन्। हामीले ‘साहित्य’ शब्द प्रयोग गर्दा के बुझ्छौँ? के यो केवल मुद्रित शब्द मात्र हो, कि लिखित नभएका सामग्रीहरूका लागि पनि हामी खुला छौँ?
कथाहरू, गीतहरू, उखान–टुक्का, पहेलियाँ—जुन पुस्तौँदेखि पुस्तामा यो भूमिको भाषिक चौडाइ र फैलावटभरि सर्दै आएका छन्। समुदायभित्र सम्झनाका लागि बुडापाकाहरूले सुनाउने कथाहरू। जीवनपद्धतिबारे आमाले छोरीलाई सुनाउने किस्साहरू। आमाले शब्दसँग खेल्ने तरिका सुन्दै छोराले सिक्ने पाठहरू। पुस्तकालयका १४ वर्षीय बालक गणेशले, जटिल हस्तकलाका क्रममा धार नलागेको कैँचीबारे गरिएको टिप्पणीमा भने— “नाच्न नजान्नेले आँगन टेढो भन्छन्”—यो “खराब कामदारले औजारलाई दोष दिन्छ” भन्ने भनाइको कति समृद्ध सांस्कृतिक रूप हो, जुन औपचारिक साक्षर स्थानहरूमा सायदै सुनिएको होला। यी सबैलाई कसरी समेट्ने भन्नेबारे हामीले सोच्नैपर्छ—र प्रश्न उठ्न सक्छ, किन?

आज पनि धेरै मानिस—विद्वान्‌हरू समेत—मौखिक परम्परा, क्षेत्रीय स्वर र नसुनिएका आवाजहरूलाई साहित्यको आधिकारिक परिभाषाभित्र समेट्न हिच्किचाउँछन्।

मुख्य भूमिका सयौँ विद्यालयमा साना बालबालिकालाई कथा भन्न सिकाइन्छ। उनीहरूलाई “तिमीलाई कुनै कथा थाहा छ?” भनेर सोध्दा बारम्बार तिर्खाएको काग को कथा सुनिनु कुनै आश्चर्य होइन। तर सामाजिक अवस्थाको फरक भए पनि, प्रत्येक बालबालिकासँग घर–आँगनका आफ्नै कथाहरू हुन्छन्—अझ रमाइला, जिज्ञासाजनक, ताजा र अद्भुत। तर ती कथाहरू विद्यालय र पुस्तकालयका औपचारिक क्षेत्रमा स्थान पाउँदैनन्, किनकि हामी तिनलाई ‘साहित्य’ मान्दैनौँ। त्यसैले सुरुमै हामीले रोकिनु पर्छ—बालसाहित्यको श्रेणीमा के–के समेट्न हामी तयार छौँ? यहीँ आशाको कुरा गर्न सकिन्छ। देशभरि बालपुस्तकालयका शान्त आन्दोलनहरू फैलिँदै छन्। डिजी रिडिङ रुम  हरेक आइतबार र समृद्ध शीतकालीन कार्यक्रमभरी कथाको बगैँचा बन्छ—जहाँ दर्जनौँ बालबालिका कथा, गीत र गतिविधिमार्फत सिकाइतर्फ प्रेरित हुन्छन्। पुस्तकालयकर्मी र शिक्षकहरूले बालबालिकाले साथमा ल्याएका कथासङ्ग्रह र गीतसँग औपचारिक साक्षर अभ्यास जोड्न थालेका छन्—यसले हामी सबै किसिमका कथाहरूका लागि स्थान बनाउन तयार छौँ भन्ने सङ्केत दिन्छ।

डिजी रिडिङ रुम को शीतकालीन कार्यक्रममा ‘घर’ विषयक कविताहरू पढ्दै अनिसले, जुआन फेलिपे हेरेराको  ‘फाइभ डाइरेक्सन टु माई हाउस’- लाई आधार बनाएर कविता लेखे।

पुस्तकालयमा कविताप्रतिको यस्तो प्रतिक्रियामार्फत अनिसले आफ्नै संसार शब्दमा व्यक्त गरे र विद्यमान साहित्यको जटिलताको बुझाइ नजिक पुगे। कति विशाल सम्भावनाहरू खुल्छन्, जब हामी पुस्तकालयका स्थानहरूमा विविध लेखनलाई आमन्त्रण गर्छौँ!

बालपुस्तक प्रकाशनमा केही विविधता देखिन थाले पनि, गोवास्थित बुकवर्म  पुस्तकालयमा हामी वयस्क पाठकका धेरै प्रतिक्रियाहरू सङ्कलन गर्छौँ। विविध पुस्तकहरूले सेल्फ भरिराख्नु हाम्रो सासजस्तै हो—तर हामी सधैँ अझ धेरैको चाहना गर्छौँ।

“यी हाम्रा बाख्रा हुन्, यी मेरा मानिस हुन्,” कश्मीर उपत्यकाको बाकरवाल समुदायमा आधारित ममता नायनीको ‘सादिक लर्न्स टु स्टिच्’ (कराडी टेल्स, २०२०) देख्दा एकजना युवतीले भनिन्। “मेरो जीवनबारे कुनै पुस्तक मैले कहिल्यै पाइनँ,” भन्दै उनले पुस्तक छातीमा टाँसिन्।

“लेप्चाले लेखेको बालपुस्तक मैले कहिल्यै देखेकी थिइनँ,” अर्की वयस्कले शान्ति बन (डा. साङ्मु लेप्चा, बुँ अन्त किड्स, २०२३) को आवरणमा औँला घुमाउँदै भनिन्।

“यो त हाम्रो कथा हो। यसबारे पुस्तक पनि छ? गोवामा देख्छु भन्ने कल्पनै गरेकी थिइनँ,” दिसाईबोन हुल (रुबी हेब्रम र साहेब राम टुडु, अदिवाणी, २०१४) हातमा लिएर एक शिक्षकले भनिन्।

किन बाहिरबाट हेर्दा व्यवस्थित र सन्तुलित देखिने वयस्कहरू बालपुस्तकमा आफ्नै जीवनको कुनै अंश प्रतिबिम्बित भएको भेट्दा यति गहिरो भावनात्मक रूपमा प्रभावित हुन्छन्? उनीहरूले हुर्कँदै गर्दा के गुमाए, र त्यो किन महत्त्वपूर्ण छ? यी प्रश्नहरू बालबालिका र पुस्तकसँग काम गर्ने हामीमध्ये धेरैले निरन्तर सोधिरहन्छौँ र बहस गरिरहन्छौँ। हाम्रो उत्तर अन्ततः जीवनमा साहित्यको स्थानतर्फ फर्किन्छ। मानव इतिहासको प्रारम्भिक समयदेखि नै—जब मानिसहरूले चित्र, शब्द, ध्वनि वा तिनको संयोजनमार्फत कथाहरू साझा गर्न थाले—व्यक्तिहरू समुदायमा रूपान्तरित भए। कथाहरूले मानव अनुभवलाई रूपान्तरण गरे र त्यसलाई हामीतर्फ फर्काएर देखाए। त्यो प्रतिबिम्बमा हामी सबैले आफ्नै जीवन र अनुभवलाई व्यापक मानवीय अनुभवको अंशका रूपमा देख्यौँ।

आफूलाई र आफ्नो संसारलाई प्रतिबिम्बित देख्न नपाउनु भनेको गहिरो, अझै नजाँचिएको क्षति हो—एउटा खालीपन, जसलाई हामीले आफूले गुमाएको कुरा भेटिँदासम्म दबाइराख्न सक्छौँ।

आधुनिक युगमा संसार र शब्द पढ्नु भनेको आफूलाई पुष्टि गर्नु र आफू महत्त्वपूर्ण छौँ भन्ने बोध गर्नु हो। आफूलाई र आफ्नो संसारलाई प्रतिबिम्बित देख्न नपाउनु भनेको गहिरो, अझै नजाँचिएको क्षति हो—एउटा खालीपन, जसलाई हामीले आफूले गुमाएको कुरा भेटिँदासम्म दबाइराख्न सक्छौँ।आफूलाई र आफ्नो संसारलाई प्रतिबिम्बित देख्न नपाउनु भनेको गहिरो, अझै नजाँचिएको क्षति हो—एउटा खालीपन, जसलाई हामीले आफूले गुमाएको कुरा भेटिँदासम्म दबाइराख्न सक्छौँ।

यदि यसलाई साक्षरता र मुद्रित संसारका औपचारिक पाठक बन्ने प्रक्रियाका सन्दर्भमा हेर्ने हो भने—१९६० र १९७० का दशकमा धेरै प्रभुत्वशाली साक्षरहरूले “एनिड ब्लाइटन” जस्ता लेखकहरूलाई सजिलै अपनाएको कुरालाई हामीले जति नै रोमान्टिक बनाइरहे पनि—साक्षरतासम्बन्धी अनुसन्धानले स्पष्ट गर्छ, हामी तब मात्र साक्षर बन्छौँ जब हामीले पढेको कुराबाट अर्थ निर्माण गर्न सक्छौँ। अर्थ निर्माण त्यति बेला अझ स्वाभाविक हुन्छ, जब म पाठभित्र आफ्नै संसारलाई डिकोड गरिरहेको हुन्छु। विद्यालयका पाठ्यपुस्तकहरू—विशेष गरी भाषाका—ले स्थानीय सन्दर्भलाई औपचारिक संरचनामा ल्याउन तीव्र प्रयास गरेका छन्, तर हामी ती वार्षिक रूपमा उत्पादन हुने पाठ्यपुस्तकलाई ‘साहित्य’ बनाउने सङ्ग्रहको हिस्सा भनेर मान्दैनौँ। पुस्तकालयका सेल्फहरूलाई गर्वका साथ र जीवन्त रूपमा उत्पादन गरिएका अझ धेरै स्थानीय कथाहरूको अत्यन्त आवश्यकता छ।

रुडिन सिम्स बिसपजस्ता विद्वान्‌हरूले लेखाइमार्फत हामीलाई सम्झाउँछन्— “पुस्तक कहिलेकाहीँ झ्याल हुन्छन्—वास्तविक वा कल्पित, चिनिएका वा अपरिचित संसारतर्फ हेर्ने दृश्य दिन्छन्। यी झ्यालहरू सर्ने काँचका ढोका पनि हुन्, जहाँ पाठकले कल्पनामा हिँडेर लेखकले सिर्जना वा पुनःसिर्जना गरेको संसारको अंश बन्न सक्छन्। तर प्रकाशको अवस्था ठिक हुँदा, झ्याल ऐनामा पनि रूपान्तरित हुन सक्छ।”

“पुस्तक कहिलेकाहीँ झ्याल हुन्छन्—वास्तविक वा कल्पित, चिनिएका वा अपरिचित संसारतर्फ हेर्ने दृश्य दिन्छन्। ....तर प्रकाशको अवस्था ठिक हुँदा, झ्याल ऐनामा पनि रूपान्तरित हुन सक्छ।”

उपमहाद्वीपको बालपुस्तक बजारतर्फ हेर्दा, बालबालिकाका लागि पुस्तकहरूको विशाल विविधताले भरिएको, जीवन्त क्षेत्र जस्तो देखिन सक्छ। हरेक वर्ष धेरै भाषामा प्रकाशित हुने हजारौँ बालपुस्तकमा प्रतिनिधित्वको अवस्था के छ भन्ने विषयमा अझै गहिरो शैक्षिक अध्ययन छैन। तर अनौपचारिक अध्ययनका आधारमा हामी भन्न सक्छौँ—विविधता बढ्दै छ, तर पर्याप्त तीव्र गतिमा होइन। केही समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने थोरै पुस्तक भेटिएलान्, तर अझ धेरै चाहिन्छ—धेरै नै। पुस्तकमा धेरै संसारहरूको प्रतिनिधित्व गर्नु भनेको ऐना मात्र उपलब्ध गराउनु होइन; अरूको जीवनतर्फ हेर्ने झ्याल खोल्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। यही साहित्यको अर्को मूलभूत सिद्धान्त हो—हामीलाई ‘देख्न’ सक्षम बनाउनु। किनकि अर्काको दृष्टिकोण देख्दा म उसलाई अझ राम्रोसँग बुझ्छु।

सुन्दरबनका कुनै बालिकाले लद्दाखका पाहाडमा आधारित कथा पढ्दा उसको विश्वदृष्टि बदलिन्छ—र यसको उल्टो पनि त्यत्तिकै सत्य हो। त्यसैगरी, प्रभुत्वशाली पृष्ठभूमिबाट आएका बालबालिकाले ‘झ्याल’ पुस्तक पढ्ने अवसर पाएनन् भने, उनीहरू आफू बसेको संसारको जटिलता र विविधता बुझ्न असफल हुँदै हुर्किन्छन्। तब साहित्यले आफ्नो सबैभन्दा शक्तिशाली वाचा—हामीलाई जटिल संसारमा अझ राम्रो मानव बन्न मद्दत गर्ने—पुरा गर्न सक्दैन। पुस्तकहरूमा नै बालबालिकाले सामाजिक यथार्थ बुझ्ने, पूर्वाग्रहको खतरा चिन्न, आफूभन्दा फरक विश्वास र अभ्यासप्रति सम्मान गर्न, र आफूभन्दा धेरै फरक देखिने तर उत्तिकै रमाइला र मूल्यवान् मानिसहरूलाई भेट्ने सबैभन्दा अमूल्य अवसर पाउँछन्। विज्ञानले पुस्तकालयमा सोमारु मिसेस होम (मुस्कान, २०१९) पढ्दा सोमारुले के–के कुरा मिस गर्छ भन्नेमा गहिरो रूपमा प्रभावित भयो र उसले पनि होस्टेल जानुपरे आफूले खाना, गाउँ र साथीहरू सबै मिस गर्ने बतायो। विविध रूपमा पढ्नुले बालबालिकाको सोच फैलाउँछ र उनीहरूमा एकैसाथ आत्मपरक, कहिलेकाहीँ विस्मयकारी र प्रायः करुणामय विश्वदृष्टि विकास गराउँछ।

विविध रूपमा पढ्नुले बालबालिकाको सोच फैलाउँछ र उनीहरूमा एकैसाथ आत्मपरक, कहिलेकाहीँ विस्मयकारी र प्रायः करुणामय विश्वदृष्टि विकास गराउँछ।

क्यानाडा गिज क्विल्ट (नाटाली किन्सी–वार्नक) नामक सानो पुस्तकमा मैले भर्मन्ट (क्यानडा) को एउटा फार्ममा हाँसहरूको आगमनले सानी एरियललाई आमाको सन्तान जन्मिने समय नजिकिँदैछ भन्ने सङ्केत दिने कथा पढेँ। यस पुस्तकले मलाई अर्को संसारतर्फको झ्याल खोलिदियो। पछि मैले उत्तर अमेरिकाका केही भागमा दासहरू ‘अन्डरग्राउन्ड रेलरोड’ हुँदै क्यानाडातर्फ भाग्दा हाँसहरू स्वतन्त्रताको शक्तिशाली प्रतीकसमेत बनेका थिए भन्ने कुरा पनि जानेँ। घर नजिकै फर्केर हेर्दा, हामी पञ्चतन्त्रको त्यो कथा जान्दछौँ—जहाँ उड्ने हाँसहरूले सिकारीको जालमा मरेजस्तो नाटक गरी सँगै उडेर छल गर्छन्। इसपका कथामा सुनको अन्डा पार्ने हाँस छ, र प्रेरणादायी कथाहरूमा हाँसहरू कसरी समूहमा उड्छन्, एक–अर्कालाई सहयोग गर्छन् र घाइते भएमा हेरचाह गर्छन् भन्ने पढ्छौँ। सन्थाल समुदायसँग हामी सबै हाँसबाट आएका हौँ भन्ने अमूल्य उत्पत्तिकथा छ। प्याट्रिसिया पोलाकोको आइ क्यान हियर द सन-मा हाँसहरूको उडान घर जान नचाहने एक्लो बालकका लागि पलायनको प्रतीक बन्छ। यस्ता ‘हाँस’ सम्बन्धी पुस्तकहरूको सेल्फ नै ऐना, झ्याल र सर्ने ढोकाको पूर्ण अनुभव जस्तो लाग्न सक्छ। तर होइन—हामी जति साँच्चिकै विविध मानव समुदाय हौँ, त्यसको अगाडि हाम्रो सिकाइको संसार अझै सीमित छ। भर्खरै दुमीगाउँमा मैले मौखिक रूपमा सुनेँ—एक सानी केटीलाई खेतबारीबाट हाँसहरू समूहमा उडेको हेर्न पठाइन्छ। जब उसले देख्छे, पूरै परिवारलाई थाहा हुन्छ—अब काक्रोको बीउ रोप्ने समय आयो। यदि यो कथा बालपुस्तक बनेर पुस्तकालयको सेल्फमा राख्न सकियो भने, कति अमूल्य कुरो हुने थियो!

यसरी बालबालिकाका अझ धेरै कथाका लागि स्थान सिर्जना गर्ने, बालसाहित्य भनिने आधिकारिक क्षेत्रलाई विविध बनाउने बोध आज अत्यन्त जरुरी भइसकेको छ। डिजी रिडिङ रुम, बुकवर्म -जस्ता स्थानहरूले बालबालिकाको आवाज सुन्ने र संवाद गर्ने काम गरिरहेका छन्— जुन अन्य शैक्षिक संस्थाहरूले कहिल्यै गरेनन्।

यसरी बालबालिकाका अझ धेरै कथाका लागि स्थान सिर्जना गर्ने, बालसाहित्य भनिने आधिकारिक क्षेत्रलाई विविध बनाउने बोध आज अत्यन्त जरुरी भइसकेको छ। डिजी रिडिङ रुम, बुकवर्म -जस्ता स्थानहरूले बालबालिकाको आवाज सुन्ने र संवाद गर्ने काम गरिरहेका छन्— जुन अन्य शैक्षिक संस्थाहरूले कहिल्यै गरेनन्। पुस्तकालयहरूले बालबालिकाको कल्याणका लागि गर्न सक्ने काममा हामीले जति समर्थन र भरोसा बढाउँछौँ, उति नै साहित्यमार्फत समानता र भिन्नतालाई उत्सवका रूपमा मनाउन सक्ने वातावरण पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। बालबालिकाले संसारलाई नयाँ ढङ्गले देखून् र आफूलाई अझ उद्देश्यपूर्ण, सक्षम र राम्रो मानवको रूपमा देखून्। हामीलाई अझ धेरै संसारहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने साहित्य चाहिन्छ। र त्यो सम्भव बनाउन—हामीले स्थान सिर्जना गर्नैपर्छ—मनभित्र, प्रकाशनमा, बजारमा र सेल्फमा किनकि त्यसपछि नै विस्मय र आशा जन्मन्छ।

मलाई लाग्दैन कि तपाईँले निमालाई भेट्नुभएको छ। तर, कुनै पागलपनपूर्ण दुर्घटनाले, सायद तपाईँले भेट्नुभएको छ। यस संसारमा अनौठा संयोगहरू हुन्छन्। सायद तपाईँ बिदा मनाउन लद्दाखमा  पुग्नुभयो र संयोगवश उनीअघि पुग्नुभयो। त्यस्तो अवस्थामा, तपाईँले उनका बुबा उर्गेनलाई पनि भेट्नु भयो। तपाईँले उनी मुस्कुराउँदा उनको अनुहारमा हजारौँ चाउरी परेको देख्नुभएको हुनपर्छ। अनि तपाईँले उनको फुर्तिलो कुकुरलाई भेट्नुभएको हुनपर्छ र उर्गेनले कसरी आफ्नो अगाडिको हत्केला उसको कलरमा राखेर उसलाई अचल बनाउँछ भनेर देख्नु भयो होला ताकि उसले मानिसहरूलाई केही नगरोस्।

तपाईँले निमाले बाख्राहरूलाई दुहुँदै र तिनीहरूको बड्कौँला टिप्दै गरेको पनि देख्नुभयो होला, जुन उनको परिवारले जाडोमा बाँच्नका लागि इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्छ। अनि सायद निमाले तपाईँलाई हानले मठमा लगेको हुनपर्छ जहाँ उनी आफ्नो जनजाति, चाङपाका बाख्रा र याकहरूका लागि प्रार्थना गर्छिन्। निमाले तपाईँलाई आफ्नो बुबाको रेबो (परम्परागत चाङपा पाल) देखाएको हुनुपर्छ। सायद उर्गेनले तपाईँलाई अभिवादन गरे होलान्: जुले! नमस्ते! अनि सायद, तपाईँले उनीहरूले बिताएको कठिन जीवनको बारेमा टिप्पणी गर्नुभयो र उर्गेनले तपाईँलाई पनि भन्यो, “घाँस आफै उम्रन्छ, बाख्रा र याकले तिनीहरूलाई खान्छन्, बच्चा ब्याउँछन्  र आफै स्वस्थ रहन्छन्। हामी उनीहरूबाट जे चाहन्छौँ त्यही पाउँछौँ - दुध, मासु, लुगा । हामी केही गर्दैनौँ, अनि  तपाईँ यसलाई कठिन जीवन भन्नुहुन्छ?”

के निमाका काका लोबसाङले तपाईँलाई आफ्नो घोडामा चढाउनुभएको थियो? अनि के उनले तपाईँलाई ती सुकेका र नुनिलो मासुका परिकारहरू खुवाउनुभएको थियो? जब तपाईँ चाङ्ताङमा हुनुहुन्थ्यो (मलाई निश्चित छु, निमाले तपाईँलाई यसको अर्थ उनको भाषामा 'विशाल शून्यता' हो भनी बताइन्), के तपाईँ आकाशतिर फर्किएर हेर्नुभयो अनि फुलगोभी जस्ता बादलहरू देख्नुभयो?

तपाईँ कति भाग्यमानी हुनुहुन्छ। म लद्दाख गएर निमा र उनको परिवारलाई, विशेष गरी उनको कुकुरलाई भेट्न पाए हुन्थ्यो भन्ने कामना गर्छु। मैले चाङपाहरूसँग समय बिताउने शङ्कर श्रीधरको यात्रा वर्णनमा उनीहरूको बारेमा पढेको थिएँ। उनी त्यहाँ हुँदा उनीहरूले उनलाई चाङपा नाम पनि दिए। उनीहरूले उनलाई थामो (पातलो) भनेर भन्थे।

त्यसैले म पढ्छु, निमा र उर्गेन जस्ता मानिसहरूलाई भेट्न, विभिन्न संस्कृति र ठाउँहरूमा जान र रहनसहनका विभिन्न तरिकाहरू बुझ्न। त्यसैले जब म बाल्यकालमा मेरो काकाको घरमा जान्थेँ, अरू सबै पार्कमा खेलिरहेका हुन्थे, म ओछ्यानमुनि लुकेको हुन्थेँ (जहाँ कसैले मलाई भेट्टाउन सक्दैनथे), उनको कमिक्स र विश्वकोशको सङ्ग्रह लिएर, टाढाका ठाउँहरू र मानिसहरूको बारेमा पढ्थेँ।

अब, मैले हजारौँ चाउरी परेको अनुहार कस्तो देखिन्छ भनेर कल्पना गर्दै गर्दा मलाई क्षमा गर्नुहोस्।

अन्त्यको टिप्पणी

"ह्वाई आइ लभ टु रिड" (स्कोलास्टिक, २००८) मा प्रकाशित ।

तस्बिर सौजन्य: शंकर श्रीधर_Inspiration Feeder