एकजना व्यक्तिले जन्मदेखि मृत्युसम्मको यात्रामा अनुभव गर्ने क्षणहरूले जीवनलाई परिभाषित गर्दछ अनि यस यात्रामा व्यक्ति कस्तो प्रकारको व्यक्ति बन्छ भन्ने कुरा उसलाई मार्गदर्शन गर्ने मूल्यमान्यताको प्रतिबिम्ब हुन्छ। पश्चिम सिक्किमको ही गाउँकी मेरी बोजू जीवनप्रति सधैं जिज्ञासु र हँसिली स्वभावकी हुनुहुन्थ्यो। उहाँ प्रत्येक नयाँ दिनलाई उत्साहका साथ स्वागत गर्नुहुन्थ्यो र जीवनका हरेक दिनलाई अद्वितीय गौरव र सम्मानका साथ बिताउनुहुन्थ्यो।

मेरी प्यारी बोजू (युमा) ले जुन जोस र नम्रताका साथ उहाँले आफ्ना उत्कृष्ट दिनहरू बिताउनुभएको थियो उस्तै जोससित आफ्नो स्वास्थ्य समस्यासँग सङ्घर्ष गरेर हालै मात्र बित्नुभयो। उहाँ फेब्रुअरी १२ मा स्वर्गवासका लागि प्रस्थान गर्नुभयो, जुन दिन उहाँका प्रिय पति (मेरो सबैभन्दा प्यारो बाजे) ले ११ वर्ष पहिले हामीलाई छोडेर जानुभएको थियो। मलाई मेरी आमाले मृत्युशय्यामा हजुरआमाको हात बिस्तारै सुमसुम्याउँदै त्यो दिन सम्झँदै "बाबु गाको पनि आजुको तारिक हो, १२" भनिरहनुभएको थियो । मृत्यु ढोकामा आइपुग्दा पनि आत्मिक प्रेमले एक–अर्कालाई छोड्न नमानेझैँ लाग्थ्यो। मेरा हजुरबुबा र हजुरआमाबिचको प्रेम आज पनि हामी, उहाँहरूको परिवारका सदस्यहरू, मार्फत जीवित छ।

बोजूको मृत्युपछि धेरै हप्तासम्म शोक मनाइयो र बोजुले बाँडेको मायाले हामीलाई भेट्न आउने मानिसहरूको जमघट भयो। ती दिनहरूमा हजुरआमासँग सम्बन्धित अनगिन्ती सम्झना र किस्साहरू सुनाइए। उहाँ प्रेम, उदारता र सबै जीवप्रति दयाभावको साक्षात् मूर्ति हुनुहुन्थ्यो। उहाँ साँच्चै घामझैँ उज्यालो व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। बोजूलाई गुमाउनु केवल एउटा क्षति थिएन; बरु उहाँले हामीलाई कल्पना गर्न नसकिने सम्पत्ति दिएर जानुभयो। प्रेम, दया, उदारता र आफ्नो भित्री बालमनलाई सधैं जीवित राख्ने उहाँका शिक्षाहरू आज हाम्रो सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति बनेका छन्। ती सबै सम्झनाहरू मध्ये, एउटा विशेष सम्झना उहाँले छोड्नुभएका बहुमूल्य वस्तुहरूमार्फत अझै जीवित छ— मकैको सुकेको खोसेला प्रयोग गरेर हातले बुनेको गोलाकार चटाई। यी गोलाकार पिराहरू सधैँ सिक्किमका घरहरूमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। सिक्किमका विभिन्न समुदायका परम्परागत घरहरूमा मकैको खोसेलाको पिरा घरपरिवारको एक आवश्यक घटक हो। लिम्बू (सुब्बा) एउटा यस्तो आदिवासी समुदाय हो जसले प्रकृतिबाट धेरै सामग्रीहरू प्राप्त गर्दछ र दैनिक प्रयोगका वस्तुहरू बनाउन प्रयोग गर्दछ। केही सामान्य वस्तुहरूमा कोदोको जाँड पिउनका लागि बाँसबाट बनाइएको परम्परागत तोङ्बा , सामान बोक्न प्रयोग हुने डोको, विभिन्न बाजागाजा तथा धार्मिक सामग्रीहरू यसका केही उदाहरण हुन्। लिम्बू समुदायको जीवनशैलीमा प्रकृति एउटा आधारभूत र अभिन्न हिस्सा हो।

बोजूलाई गुमाउनु केवल एउटा क्षति थिएन; बरु उहाँले हामीलाई कल्पना गर्न नसकिने सम्पत्ति दिएर जानुभयो। प्रेम, दया, उदारता र आफ्नो भित्री बालमनलाई सधैं जीवित राख्ने उहाँका शिक्षाहरू आज हाम्रो सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति बनेका छन्। ती सबै सम्झनाहरू मध्ये, एउटा विशेष सम्झना उहाँले छोड्नुभएका बहुमूल्य वस्तुहरूमार्फत अझै जीवित छ— मकैको सुकेको खोसेला प्रयोग गरेर हातले बुनेको गोलाकार चटाई।     

लिम्बू घरपरिवारमा हातले बुनेको परम्परागत मकैको खोसेला (पिरा) सामान्य वस्तु हो। मेरी बोजूको कलाकृतिलाई अझ विशेष बनाउने कुरा भनेको प्लास्टिकको फालिएको खोलबाट चटाई बनाउने कामप्रतिको उनको समर्पण थियो। मकैको सुकेको खोसेला जस्ता परम्परागत सामग्री प्रयोग गर्नुको सट्टा, उनले घरभित्रको फोहोरबाट सङ्कलन गरिएको काम नलाग्ने खोललाई प्रयोग गरिन् र बुन्नका लागि उपयुक्त बनाउन प्रशोधन गरिन्। प्रत्येक चरण अत्यन्तै धैर्य, लगनशीलता र कुशल हातकौशलका साथ पूरा गरिन्थ्यो।

लिम्बू घरपरिवारमा हातले बुनेको परम्परागत मकैको खोसेला (पिरा) सामान्य वस्तु हो। मेरी बोजूको कलाकृतिलाई अझ विशेष बनाउने कुरा भनेको प्लास्टिकको फालिएको खोलबाट चटाई बनाउने कामप्रतिको उनको समर्पण थियो। मकैको सुकेको खोसेला जस्ता परम्परागत सामग्री प्रयोग गर्नुको सट्टा, उनले घरभित्रको फोहोरबाट सङ्कलन गरिएको काम नलाग्ने खोललाई प्रयोग गरिन् र बुन्नका लागि उपयुक्त बनाउन प्रशोधन गरिन्। प्रत्येक चरण अत्यन्तै धैर्य, लगनशीलता र कुशल हातकौशलका साथ पूरा गरिन्थ्यो।

उहाँसँग मैले पहिले गरेको एउटा कुराकानी, जुन भिडियोमा सुरक्षित छ, त्यो सम्झँदा थाहा हुन्छ, उहाँले प्रत्येक प्लास्टिकको टुक्रा अत्यन्त ध्यानपूर्वक छानेर भान्सामा प्रयोग हुने छुरीले काट्नुहुन्थ्यो, ताकि पिरा बुन्न आवश्यक कच्चा सामग्री तयार गर्न सकियोस्। जब मैले उहाँलाई एउटा मानक आकारको चटाई बुन्न कति समय लाग्यो भनेर सोधेँ, उहाँले आफ्नो हर्षित मुस्कानका साथ जवाफ दिनुभयो, "मलाई सुरुदेखि एउटा चटाई बनाइसक्न एक हप्ता वा लगभग १५ दिन लाग्छ, तर यदि प्लास्टिक पहिले नै तयार छ भने, म एक हप्ताको समयमा एउटा चटाई समाप्त गर्न सक्छु। म यसलाई नियमित रूपमा बुन्दिनँ, घरायसी कामबाट फुर्सद पाएपछि मात्र बुन्ने गर्छु।"

घरहरूमा पनि महत्वपूर्ण व्यावहारिक उपयोगिताका लागि काम आउने यी सुन्दर म्याटहरू बुन्ने उहाँको प्रतिबद्धता शिल्प र परिवारप्रतिको उनको समर्पणको कारण थियो। उहाँले तिनीहरूलाई आफ्नो घरमा भण्डारण गर्न वा नाफाका लागि बेच्न मात्र बनाइनन्, उहाँको एकमात्र उद्देश्य प्रेमको निसानीका रूपमा आफ्ना परिवारका सदस्यहरूलाई उपहार दिनु थियो। मेरी बोजूका लागि, उनले सबैभन्दा धेरै माया गर्ने कुराहरूमध्ये एउटा उनको परिवार थियो। उहाँले यस्ता पिराहरू बुन्नुहुन्थ्यो र आफ्ना प्रत्येक छोराछोरीको घरमा एउटा न एउटा पिरा पुग्ने सुनिश्चित गर्नुहुन्थ्यो। उहाँसँगको पुरानो कुराकानीमा, मेरी हजुरआमाले मलाई भन्नुभयो केही दिनअघि मात्र उहाँले यस्ता पिराहरू मेरा मामालाई उपहार दिइसक्नुभएको थियो। आज जब म ती पिराहरूलाई उहाँको सम्झनाका रूपमा हेर्छु, म आफ्नो घरमा पनि ती देख्छु। मेरी आमाले तिनलाई सजाउने सामग्रीका रूपमा होस् वा परम्परागत मुडाका रूपमा प्रयोग गरेर होस्, अत्यन्त माया र सम्मानका साथ सुरक्षित राख्नुभएको छ। घरको हरेक कुनामा मेरी बोजूको प्रेमको एउटा अंश बसेको डीबनाएका म्याटहरू जस्ता कलाकृतिहरूको रूपमा छोडिएका सौकहरूले यति धेरै भावनात्मक मूल्य राख्न सक्छ भन्ने कुरा मैले याद गरेँ । मेरी आमा र आमाको बहिनी आफ्नी आमाका मनपर्ने साडीहरूबारे कुरा गर्दै उहाँसँग बिताएका रमाइला सम्झनाहरू साटासाट गर्नुहुन्थ्यो। त्यही बेला मेरी आमाको बहिनीले बोजूको ओछ्यानछेउमा राखिएको पिरातर्फ हेरेर आफ्नी आमाले यस्ता पिराहरू बुनेर सकेसम्म धेरै मानिसहरूलाई बाँड्न खोज्नुभएको कुरा सम्झनुहुन्थ्यो।

बोजूले ‘दिगोपन’ भन्ने शब्द कहिल्यै सुन्नुभएको थिएन, रिसाइक्लिङको अवधारणाबारे पनि कुनै शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको थिएन र वातावरणीय संरक्षणको बारेमा कुनै तालिम पनि थिएन, तैपनि उहाँले यो सबैको अर्थ पुरा गर्ने गरेर जिम्मेवारीपूर्वक आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो। यो उनीहरूको पुस्ता र हामी सम्बन्धित वर्तमान पुस्ताबिचको भिन्नता हो। हामीसँग धेरै निबन्धहरू लेख्न वा सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरूमा साझा गर्नका लागि दिगोपनको बारेमा प्रशस्त जानकारी छ तर हामीसँग व्यावहारिक पहल गर्ने आधारभूत सिपहरूको अभाव छ।

बोजूले ‘दिगोपन’ भन्ने शब्द कहिल्यै सुन्नुभएको थिएन, रिसाइक्लिङको अवधारणाबारे पनि कुनै शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको थिएन र वातावरणीय संरक्षणको बारेमा कुनै तालिम पनि थिएन, तैपनि उहाँले यो सबैको अर्थ पुरा गर्ने गरेर जिम्मेवारीपूर्वक आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो।

मेरी बोजू र उहाँले जोगाइराख्नुभएको पिरा बुन्ने जस्ता कलालाई गुमाउनु केवल एउटा परम्परागत सिप हराउँदै जानुको सङ्केत मात्र होइन, यो धैर्य भन्ने सद्गुण हराउँदै जानुको पनि प्रतीक हो। लिम्बूजस्ता आदिवासी समुदायका परम्परागत कला र हस्तकलाहरू केवल सङ्ग्रहालयमा राखिने वस्तुहरू होइनन्; ती संस्कृति, इतिहास र पहिचानको जीवित अभिव्यक्ति हुन्। अघिका पुस्ताको क्रमिक अवसान र सामाजिक–आर्थिक प्राथमिकताहरूको परिवर्तनसँगै, यी बुनेका म्याटहरू जस्ता परम्परागत हस्तकलाहरू सिक्किममा लोप हुँदै गएको शिल्प बनेका छन्।

आफ्नै परियोजना सुरु गर्नु भनेको जमिनदेखि नै निर्माण गर्ने संयम राख्नु हो। मेरी बोजूले कहिल्यै आफ्नो सिर्जनाबाट नाफा कमाउने वा ‘दिगोपन’ जस्ता शब्दबारे सोच्नुभएको थियो भन्ने लाग्दैन। उहाँलाई फालिएका प्लास्टिकका खोलहरूलाई मकैको खोसेलाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु सही काम हो भन्ने मात्र थाहा थियो, अनि ती वस्तुहरू आफ्ना प्रियजनहरूलाई उपहार दिनु उहाँका लागि स्वाभाविक कुरा थियो।

यसले मलाई वातावरणीय दिगोपनको अवधारणा कति सरल छ भनेर सोच्न बाध्य बनाउँछ। हामीसँग दिगो फोहोर व्यवस्थापनको बारेमा ज्ञान छ र हामी यसको बारेमा घन्टौँ अध्ययन पनि गर्छौं, तर यस घडीमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको हाम्रो दैनिक कार्यहरूमा सावधान रहनु हो। दिगो हुनाका लागि न त शिक्षा चाहिन्छ न त डिजिटल साक्षरता, बरु वास्तवमा साना कार्यहरू गरेर दिगोपन प्राप्त गर्न आवश्यक छ। आदिवासी समुदायको सदस्य हुनुको अर्थ दिगोपन हाम्रो संस्कृतिसँग आन्तरिक रूपमा जोडिएको छ, यो हाम्रो पहिचान, हाम्रो परम्परा र हाम्रो भविष्यको अभिन्न हिस्सा हो भन्ने कुरामा सचेत हुनु पनि हो।

यसले मलाई वातावरणीय दिगोपनको अवधारणा कति सरल छ भनेर सोच्न बाध्य बनाउँछ। हामीसँग दिगो फोहोर व्यवस्थापनको बारेमा ज्ञान छ र हामी यसको बारेमा घन्टौँ अध्ययन पनि गर्छौं, तर यस घडीमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको हाम्रो दैनिक कार्यहरूमा सावधान रहनु हो। दिगो हुनाका लागि न त शिक्षा चाहिन्छ न त डिजिटल साक्षरता, बरु वास्तवमा साना कार्यहरू गरेर दिगोपन प्राप्त गर्न आवश्यक छ। आदिवासी समुदायको सदस्य हुनुको अर्थ दिगोपन हाम्रो संस्कृतिसँग आन्तरिक रूपमा जोडिएको छ, यो हाम्रो पहिचान, हाम्रो परम्परा र हाम्रो भविष्यको अभिन्न हिस्सा हो भन्ने कुरामा सचेत हुनु पनि हो।

हिमाली राज्य सिक्किम र दार्जिलिङमा, मह कहिल्यै पनि केवल गुलियो पदार्थ भएको छैन। यसले लामो समयदेखि परम्परा, उपचार र सांस्कृतिक सम्पदाको महत्व बोकेको छ।

एक चम्चा मह पहिले र अहिले पनि बाल्यकालमा हुने खोकीका लागि आमाको औषधि, छिमेकीहरूलाई मौरीपालकको उपहार र सामुदायिक जीवनको प्रतीक थियो। तैपनि, बजारहरू आधुनिक हुँदै जाँदा, मानिसहरू, मौरीहरू र तिनीहरूका उत्पादनहरूमाझको यो एक समयको घनिष्ठ सम्बन्ध बिस्तारै कमजोर हुँदै गएको छ। आज स्थानीय बजारहरूमा पाइने अधिकांश मह पुनःप्रयोग गरिएका रमका बोतलहरूमा बेचिने गरिन्छ, जसमा स्पष्ट पहिचान, ब्रान्ड वा स्रोतको जानकारी हुँदैन। यसले महको शुद्धता र प्रामाणिकताबारे गम्भीर प्रश्नहरू उठाएको छ। वास्तवमा,महको साँच्चै शुद्ध बोतल फेला पार्नु आफैमा चुनौती बनेको छ ।यसको मूल्य निर्धारणमा पनि विरोधाभास पाइन्छ। कहिलेकाहीँ मूल्य असङ्गत वा अत्यधिक महँगो हुने भएकाले गुणस्तरीय मह धेरै उपभोक्ताका लागि पाउन नै नसकिने कुरा भएको छ। फलस्वरूप, मह दैनिक भोजन र जीवनशैलीको हिस्सा बन्नुको सट्टा केवल खोकी र रुघाखोकीको बेला प्रयोग गरिने औषधीय सामग्रीमा सीमित हुन पुगेको छ।

हाम्रो मह सम्पदालाई के भयो?यसको उत्तर किसान वा मौरीको असफलतामा होइन, तर संरचित बजार पहुँच, ब्रान्डिङ र परिचयको अभावमा छ। ग्रामीण समुदायहरूले परम्परागत ज्ञान र पारिस्थितिक जागरूकताका साथ मह उत्पादन गर्न जारी राखे पनि, उनीहरूको प्रयास फराकिलो बजारमा अदृश्य नै छ।

यो गिरावटले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ: हाम्रो मह सम्पदालाई के भयो? यसको उत्तर किसान वा मौरीको असफलतामा होइन, तर संरचित बजार पहुँच, ब्रान्डिङ र परिचयको अभावमा छ। ग्रामीण समुदायहरूले परम्परागत ज्ञान र पारिस्थितिक जागरूकताका साथ मह उत्पादन गर्न जारी राखे पनि, उनीहरूको प्रयास फराकिलो बजारमा अदृश्य नै छ।

जन-गोष्ठीय मौरीपालन परम्पराहरू

मायल्मित लेप्चा र लाखु डोमा भुटिया जस्ता अनुभवी मौरीपालकहरूले जन-गोष्ठीय मौरीपालनको जीवित परम्परालाई आज पनि निरन्तरता दिइरहेका छन्। यो परम्परा कुनै औपचारिक तालिमबाट होइन, बरु वर्षौँको अवलोकन, धैर्य र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानबाट आकार लिएको हो।

बिहानको मिर्मिरे वा साँझपख, जब बन शान्त हुन्छ र मौरीहरू कम उत्तेजित हुन्छन्, उनीहरू निःशब्द रूपमा वन्य क्षेत्रमा प्रवेश गर्छन्। मौरीको झुन्डको आवाज, हाँगाहरूको हलचल, हावामा फैलिएको सुगन्धजस्ता वातावरणका सूक्ष्म सङ्केतहरूलाई पढ्दै उनीहरू मौरीको बासस्थान पत्ता लगाउँछन्। लामो अनुभवबाट प्राप्त दक्षता र अद्भुत साहसका साथ उनीहरू नाङ्गा हातले रानी मौरीलाई चिन्ने गर्छन्, किनभने उनीहरूलाई थाहा हुन्छ रानी मौरी नै सम्पूर्ण माहुरीका झुन्डको केन्द्रबिन्दु हो। त्यसपछि रानी मौरीलाई सावधानीपूर्वक नरम र हावा छिर्न सक्ने कपडामा सुरक्षित राखेर पूर्वतयार गरिएको काठको डुँडमा सारिन्छ। कुनै अदृश्य डोरीले तानिएझैँ कामदार मौरीहरू पनि रानीको पछि लाग्दै नयाँ डुँडमा पुग्छन् र त्यहाँ पुनः आफ्नो घर स्थापना गर्छन्।

यी काठको डुँड आफैमा प्राकृतिक रूपमा झरेका रूखका हाँगाहरूबाट बनाइएका स्वदेशी इन्जिनियरिङको प्रमाण हुन्, खोक्रो र माटो र गाईको गोबरको मिश्रणले बन्द गरिएका हुन्छन्। यसले डुँडलाई तापीय सुरक्षा प्रदान गर्नुका साथै वर्षाबाट जोगाउँछ र मौरीहरूलाई आकर्षित गर्ने परिचित गन्ध पनि दिन्छ। घरको कुलेसोमा राखिएका, ढुङ्गाको थाकहरूमाथि स्थापना गरिएका वा घरको छानामुनि झुन्ड्याइएका यी प्रत्येक डुँडले स्थानीय हावापानी, उपलब्ध सामग्री र मौरीको व्यवहारबारेको गहिरो बुझाइलाई झल्काउँछ। ।यो ज्ञान निर्देश पुस्तिकामा लेखिएको छैन तर मौखिक रूपमा, वृद्धहरूबाट युवा पुस्तामा, प्रदर्शन र दैनिक अभ्यास मार्फत हस्तान्तरण गरिएको छ।

यी काठको डुँड आफैमा प्राकृतिक रूपमा झरेका रूखका हाँगाहरूबाट बनाइएका स्वदेशी इन्जिनियरिङको प्रमाण हुन्, खोक्रो र माटो र गाईको गोबरको मिश्रणले बन्द गरिएका हुन्छन्। यसले डुँडलाई तापीय सुरक्षा प्रदान गर्नुका साथै वर्षाबाट जोगाउँछ र मौरीहरूलाई आकर्षित गर्ने परिचित गन्ध पनि दिन्छ। घरको कुलेसोमा राखिएका, ढुङ्गाको थाकहरूमाथि स्थापना गरिएका वा घरको छानामुनि झुन्ड्याइएका यी प्रत्येक डुँडले स्थानीय हावापानी, उपलब्ध सामग्री र मौरीको व्यवहारबारेको गहिरो बुझाइलाई झल्काउँछ। ।यो ज्ञान निर्देश पुस्तिकामा लेखिएको छैन तर मौखिक रूपमा, वृद्धहरूबाट युवा पुस्तामा, प्रदर्शन र दैनिक अभ्यास मार्फत हस्तान्तरण गरिएको छ।

जब मह काड्ने समय आउँछ, सामान्यतया जुन र नोभेम्बर महिनाहरूमा - यो प्रक्रिया सावधानी र सम्मानका साथ गरिन्छ। रातको आडमा, जब मौरीहरू शान्त हुन्छन्, मौरीपालकहरूले झुन्डलाई बिस्तारै शान्त पार्न बोरा वा थाङ्ना जलाएर धुवाँ प्रयोग गर्छन्। त्यसपछि नरम हरियो घाँसको सहायताले मौरीहरूलाई कुनै हानि नपुर्‍याई पन्छाइन्छ, र सामान्य घरायसी औजारहरूको प्रयोग गरेर महले भरिएका चाकाहरू एक–एक गरी काटिन्छन्। त्यसपछि महलाई निचोरेर कपडाबाट छानिन्छ र प्राकृतिक रूपमा बस्न दिइन्छ, जसले यसको शुद्धता र गुणस्तर जोगाइराख्छ। यस प्रक्रियाको प्रत्येक चरणले उपयोग र संरक्षणबीचको सन्तुलनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

जब मह काड्ने समय आउँछ, सामान्यतया जुलाई र डिसेम्बरको चरम महिनाहरूमा - यो प्रक्रिया सावधानी र सम्मानका साथ गरिन्छ।...यस प्रक्रियाको प्रत्येक चरणले उपयोग र संरक्षणबीचको सन्तुलनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

फसलको मौसम शान्त उत्सवको समय हो। परिवारहरूले डुँडबाट मह सावधानीपूर्वक सङ्कलन गर्छन्, औषधीय प्रयोगका लागि पर्याप्त मात्रामा सुरक्षित गरिएको सुनिश्चित गर्दै उपहार वा व्यापारको लागि केही अंश छुट्याउँछन्। बाँडफाँडको यो कार्य लेनदेन होइन, यो सामुदायिक हो। मह सद्भावनाको सङ्केत हो, किसानहरू, परिवारहरू र गाउँहरू बिचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउने तरिका हो।

फसलको मौसम शान्त उत्सवको समय हो। परिवारहरूले डुँडबाट मह सावधानीपूर्वक सङ्कलन गर्छन्, औषधीय प्रयोगका लागि पर्याप्त मात्रामा सुरक्षित गरिएको सुनिश्चित गर्दै उपहार वा व्यापारको लागि केही अंश छुट्याउँछन्। बाँडफाँडको यो कार्य लेनदेन होइन, यो सामुदायिक हो।

लोकगीत र मौखिक परम्पराले समाजमा महको स्थानलाई अझ उच्च बनायो। प्रकृति र यसको लयप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै बालबालिकाहरूलाई मौरी र फुलका कथाहरू सुनाइन्थ्यो। मह धार्मिक अनुष्ठान, चाडपर्व तथा आध्यात्मिक अभ्यासहरूमा समेत प्रयोग गरिन्थ्यो, जहाँ यसले शुद्धता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा स्थान पाएको थियो।

उत्खनन नगरिएको गुलियोपनको भूमि

जैविक विविधताले भरिएको भारतको एकमात्र पूर्ण जैविक राज्यको रूपमा गर्वका साथ चिनिने सिक्किम एउटा यस्तो भू-भाग हो जहाँ प्रकृतिले आफूलाई असङ्ख्य रूपहरूमा अभिव्यक्त गर्दछ, यही कारणले विश्वकै केही विशिष्ट र स्वादिलो मह उत्पादन गर्ने अपार सम्भावना यस क्षेत्रमा निहित छ। घना जङ्गलदेखि खेतीयोग्य जमिनसम्म फैलिएको यसको विविध भौगोलिक बनावटले विभिन्न प्रकारका फूलहरू उपलब्ध गराउँछ, जसले महको स्वाद, सुगन्ध र गुणलाई विशिष्ट बनाउँछन्। अलैंचीका बारीहरूले महलाई गहिरो र माटोसँग जोडिएको स्वाद दिन्छन्; सुन्तलाका बगानहरूले हल्का कागतीजन्य मिठास थप्छन्; र मौसमअनुसार फुल्ने लालीगुराँसका फूलहरूले दुर्लभ तथा सुगन्धित स्वाद प्रदान गर्छन्। यस अर्थमा सिक्किमको मह केवल एउटा उत्पादन मात्र होइन, यो यहाँको उचाइ, वनस्पति र बदलिँदो मौसमको प्रतिबिम्ब हो। महको प्रत्येक थोपामा सिक्किमको समृद्ध पर्यावरणीय विविधताको सार समेटिएको हुन्छ।

सिक्किमको मह केवल एउटा उत्पादन मात्र होइन, यो यहाँको उचाइ, वनस्पति र बदलिँदो मौसमको प्रतिबिम्ब हो। महको प्रत्येक थोपामा सिक्किमको समृद्ध पर्यावरणीय विविधताको सार समेटिएको हुन्छ।

सिक्किमको फापरको मह हिमाली क्षेत्रमा पाइने सबैभन्दा विशिष्ट र उच्च गुणस्तरका प्रजातिको मह हो। सिक्किमको उच्च-उचाइ, रसायनमुक्त वातावरणमा उब्जाइएको फापरको फुलको रसबाट उत्पादित, यो केवल यसको स्वादका लागि मात्र होइन, तर यसको परिचय, शुद्धता र स्वास्थ्य मूल्यका लागि पनि विशिष्ट छ।

हाल भारतको मह निर्यात करिब १७७ मिलियन अमेरिकी डलरसम्म पुगेको छ, जसका कारण भारत विश्वका प्रमुख मह निर्यातक राष्ट्रहरूमध्ये एउटा बनेको छ। तर यति ठूलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि सिक्किमले वार्षिक रूपमा करिब ३५–४० मेट्रिक टन मात्र मह उत्पादन गर्छ।

राष्ट्रिय स्तरमा, राष्ट्रिय मौरीपालन र मह अभियान जस्ता पहलहरू, जसलाई प्रायः "मधु क्रान्ति" भनेर चिनिन्छ, यस ले भारतलाई विश्वस्तरीय मह उत्पादन तथा निर्यात गर्ने राष्ट्र बनाउने दिशामा अघि बढिरहेका छन्। हाल भारतको मह निर्यात करिब १७७ मिलियन अमेरिकी डलरसम्म पुगेको छ, जसका कारण भारत विश्वका प्रमुख मह निर्यातक राष्ट्रहरूमध्ये एउटा बनेको छ। तर यति ठूलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि सिक्किमले वार्षिक रूपमा करिब ३५–४० मेट्रिक टन मात्र मह उत्पादन गर्छ। यसले उत्पादन क्षमता र वास्तविक उत्पादनमाझको धेरै ठुलो अन्तरलाई उजागर गर्दछ। सिक्किम यस्तो भूमि हो जहाँ फुलहरूको रसको प्रचुरता छ, तर त्यसको पूर्ण सम्भावना अझै पनि साकार हुन बाँकी छ।

जीवनका मौन शिल्पीहरू

प्रत्येक डुँड पारिस्थितिक सेवाको एक शक्तिगृह हो, जसले हजारौँ फुलहरूको परागसेचन गर्छ र चुपचाप जैविक विविधतालाई कायम राख्छ। तिनीहरूको कामले बाली उत्पादनलाई बलियो बनाउँछ, बीउको गुणस्तर सुधार गर्छ, र जलवायु परिवर्तनशीलता विरुद्ध लचिलोपन निर्माण गर्छ। तिनीहरू बिना, कृषि प्रणाली कमजोर हुनेछ, जैविक विविधता सङ्कुचित हुनेछ, र खाद्य सुरक्षा आफै जोखिममा पर्नेछ। वास्तवमा, मौरीहरू केवल मह उत्पादन गर्ने जीव मात्र होइनन्; उनीहरू पारिस्थितिक प्रणालीका संरक्षक हुन्, जसले कृषि र प्रकृतिमाझको नाजुक सन्तुलनलाई कायम राख्ने काम गर्छन्।

यस अपार सम्भावनाको पछाडि एउटा यस्तो कार्यबल छ, जसले केही माग्दैन तर सबैथोक दिन्छ-ती हुन् मौरीहरू। उनीहरू कृषि प्रणालीका मौन शिल्पीहरू हुन्, जसले बालीहरूलाई केवल बढाउन मात्र होइन, समृद्ध प्रकारले फस्टाउन पनि मद्दत गर्छन्। हिमाली क्षेत्रमा, जहाँ अलैँची, फलफुल तथा तरकारीहरू ग्रामीण जीविकोपार्जनको आधार हुन्, त्यहाँ मौरीहरूको भूमिका अपरिहार्य छ।

पश्चिम सिक्किमको हातीढुङ्गामा गरिएको हाम्रो सर्वेक्षणको एउटा हिस्साको रूपमा, तुलसी छेत्रीले मौरीपालनले कसरी बिस्तारै आफ्नो खेतलाई नयाँ रूप दियो भनेर वर्णन गरे। एउटा सामान्य प्रयोगको रूपमा सुरु भएको यो प्रयासले पछि धेरै गहिरो प्रभाव देखायो। मौरीहरूले केवल मह उत्पादन मात्र गरेनन्, उनीहरूले बालीहरूमा परागसेचन गरेर उत्पादनलाई वर्षेनि वृद्धि गर्न पनि सहयोग गरे। उनले फलहरू अझ समान रूपमा पाक्न थालेको, बोटबिरुवाहरू बढी सबल भएको र उत्पादन क्रमशः बढ्दै गएको अनुभव गरे।  उनका लागि, मौरीपालन आम्दानीको अतिरिक्त स्रोत मात्र बनेन, यो प्रकृतिसँगको शान्त साझेदारीमा विकसित भयो, जसले उनको जीविकोपार्जन र उनले खेती गर्ने जमिन दुवैलाई दिगो बनायो।

पश्चिम सिक्किमको हातीढुङ्गामा गरिएको हाम्रो सर्वेक्षणको एउटा हिस्साको रूपमा, तुलसी छेत्रीले मौरीपालनले कसरी बिस्तारै आफ्नो खेतलाई नयाँ रूप दियो भनेर वर्णन गरे। एउटा सामान्य प्रयोगको रूपमा सुरु भएको यो प्रयासले पछि धेरै गहिरो प्रभाव देखायो। मौरीहरूले केवल मह उत्पादन मात्र गरेनन्, उनीहरूले बालीहरूमा परागसेचन गरेर उत्पादनलाई वर्षेनि वृद्धि गर्न पनि सहयोग गरे। उनले फलहरू अझ समान रूपमा पाक्न थालेको, बोटबिरुवाहरू बढी सबल भएको र उत्पादन क्रमशः बढ्दै गएको अनुभव गरे।  उनका लागि, मौरीपालन आम्दानीको अतिरिक्त स्रोत मात्र बनेन, यो प्रकृतिसँगको शान्त साझेदारीमा विकसित भयो, जसले उनको जीविकोपार्जन र उनले खेती गर्ने जमिन दुवैलाई दिगो बनायो।

प्रत्येक डुँड पारिस्थितिक सेवाको एक शक्तिगृह हो, जसले हजारौँ फुलहरूको परागसेचन गर्छ र चुपचाप जैविक विविधतालाई कायम राख्छ। तिनीहरूको कामले बाली उत्पादनलाई बलियो बनाउँछ, बीउको गुणस्तर सुधार गर्छ, र जलवायु परिवर्तनशीलता विरुद्ध लचिलोपन निर्माण गर्छ। तिनीहरू बिना, कृषि प्रणाली कमजोर हुनेछ, जैविक विविधता सङ्कुचित हुनेछ, र खाद्य सुरक्षा आफै जोखिममा पर्नेछ। वास्तवमा, मौरीहरू केवल मह उत्पादन गर्ने जीव मात्र होइनन्; उनीहरू पारिस्थितिक प्रणालीका संरक्षक हुन्, जसले कृषि र प्रकृतिमाझको नाजुक सन्तुलनलाई कायम राख्ने काम गर्छन्।

छुटेको लिङ्क: डुँडदेखि बजारसम्म

समृद्ध जन-गोष्ठीय ज्ञान बिस्तारै हराउँदै गइरहेको छ। बढ्दो वन फँडानी, जलवायु परिवर्तनशीलता र रासायनिक कीटनाशकहरूको बढ्दो प्रयोगसँगै मौरीको सङ्ख्या घट्दै गइरहेको छ र परम्परागत अभ्यासहरू अवरुद्ध हुँदै गइरहेका छन्। नयाँ पुस्ता आधुनिक पेसा र जीवनशैलीतर्फ आकर्षित हुँदै गइरहेको छ, जसका कारण श्रमसाध्य र विशेष सीप आवश्यक पर्ने यस्ता परम्परागत अभ्यासहरू पछाडि पर्दै गएका छन्। अर्कोतर्फ, आधुनिक मौरीपालन प्रविधिहरू प्रभावकारी भए पनि तिनले पारम्परिक प्रणालीभित्र निहित पारिस्थितिक सन्तुलन र सांस्कृतिक गहिराइलाई कहिलेकाहीँ बेवास्ता गर्छन्। यो ज्ञानको क्षति केवल मह उत्पादनको विधि गुमाउनु मात्र होइन, यो जीवनशैली, प्रकृतिसँगको दिगो सम्बन्ध र सांस्कृतिक परिचयको क्षय हुनु हो।

समृद्ध जन-गोष्ठीय ज्ञान बिस्तारै हराउँदै गइरहेको छ। बढ्दो वन फँडानी, जलवायु परिवर्तनशीलता कारणहरूले गर्दा मौरीको सङ्ख्या घट्दै गइरहेको छ र परम्परागत अभ्यासहरू अवरुद्ध हुँदै गइरहेका छन्। नयाँ पुस्ता आधुनिक पेसा र जीवनशैलीतर्फ आकर्षित हुँदै गइरहेको छ, जसका कारण श्रमसाध्य र विशेष सीप आवश्यक पर्ने यस्ता परम्परागत अभ्यासहरू पछाडि पर्दै गएका छन्। अर्कोतर्फ, आधुनिक मौरीपालन प्रविधिहरू प्रभावकारी भए पनि तिनले पारम्परिक प्रणालीभित्र निहित पारिस्थितिक सन्तुलन र सांस्कृतिक गहिराइलाई कहिलेकाहीँ बेवास्ता गर्छन्। यो ज्ञानको क्षति केवल मह उत्पादनको विधि गुमाउनु मात्र होइन, यो जीवनशैली, प्रकृतिसँगको दिगो सम्बन्ध र सांस्कृतिक परिचयको क्षय हुनु हो।

हाम्रो क्षेत्रीय सर्वेक्षणको एउटा विवरणले यो यस चुनौतीलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्छ- उत्तरी सिक्किमको रालकका सुखाङ लिम्बू, एक समयका सम्मानित मौरीपालकले, अन्ततः यो अभ्यास त्यागे। उनको निर्णय सिप वा रुचिको अभावका कारण थिएन, समस्या बजारको अभाव थियो। खरिदकर्ता नहुँदा महका डुँडहरूको मूल्य हरायो, र त्यससँगै एउटा यस्तो परम्परा पनि हराउन थाल्यो, जो कुनै समय उनको गर्व र जीविकोपार्जन दुवैको आधार बनेको थियो। । उनको कथाले यस क्षेत्रका धेरै मौरीपालकहरूको व्यापक वास्तविकतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ - जहाँ सांस्कृतिक सम्पदा, वर्षौँको मेहनत र परम्परागत ज्ञान कमजोर व्यापारिक सहयोगका कारण सङ्घर्ष गरिरहनुपर्ने स्थितिमा पुगेको छ।

हाम्रो क्षेत्रीय सर्वेक्षणको एउटा विवरणले यो यस चुनौतीलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्छ- उत्तरी सिक्किमको रालकका सुखाङ लिम्बू, एक समयका सम्मानित मौरीपालकले, अन्ततः यो अभ्यास त्यागे। उनको निर्णय सिप वा रुचिको अभावका कारण थिएन, समस्या बजारको अभाव थियो। खरिदकर्ता नहुँदा महका डुँडहरूको मूल्य हरायो, र त्यससँगै एउटा यस्तो परम्परा पनि हराउन थाल्यो, जो कुनै समय उनको गर्व र जीविकोपार्जन दुवैको आधार बनेको थियो। । उनको कथाले यस क्षेत्रका धेरै मौरीपालकहरूको व्यापक वास्तविकतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ - जहाँ सांस्कृतिक सम्पदा, वर्षौँको मेहनत र परम्परागत ज्ञान कमजोर व्यापारिक सहयोगका कारण सङ्घर्ष गरिरहनुपर्ने स्थितिमा पुगेको छ।

त्यसैले पारम्परिक मौरीपालनसम्बन्धी ज्ञान, अभ्यास र परम्पराहरूको संरक्षण तथा दस्तावेजीकरण अत्यन्त आवश्यक छ। यसले मायल्मित लेप्चा र लाखु डोमा भुटियाजस्ता समुदायहरूको पुस्तौँदेखि सञ्चित ज्ञानको सम्मान मात्र गर्दैन, भविष्यका दिगो कृषि अभ्यासहरूमा यी समय–परीक्षित विधिहरूलाई समावेश गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। सिक्किम र सेरोफेरोका क्षेत्रका किसानहरूसँग गहिरो पारिस्थितिक ज्ञान छ र उनीहरू उच्च गुणस्तरको मह उत्पादन गर्न सक्षम छन्। तर प्रायः उनीहरूको यात्रा स्थानीय बजारमै सीमित हुन्छ, जहाँ मह कुनै लेबलबिनाका वा पुनःप्रयोग गरिएका बोतलहरूमा बिक्री गरिन्छ। यस प्रक्रियामा महले आफ्नो परिचय र उपभोक्ताको विश्वास दुवै गुमाउँछ। ब्रान्डिङ, प्रमाणीकरण तथा व्यवस्थित बजारसम्म पुग्ने अवसरको अभावमा सबैभन्दा शुद्ध महले समेत आफ्नो वास्तविक मूल्य प्राप्त गर्न सङ्घर्ष गरिरहनुपर्दछ।

यो महत्वपूर्ण खाडललाई पूरा गर्ने प्रयास गर्दै APSRI फुड्स जस्ता उदीयमान प्रयासहरू यहीँबाट सुरु हुन्छन्।...यसरी, त्यस्ता पहलहरूले बिस्तारै महलाई बेनामी उत्पादनबाट अर्थपूर्ण अनुभवमा रूपान्तरण गर्दैछन् जुन मानिसहरूले विश्वास गर्न, मूल्यवान बनाउन र आफ्नो दैनिक जीवनमा समावेश गर्न सक्छन्।

उत्पादन कम हुनुको कारण क्षमता वा सिपको कमी होइन, बरु आवश्यक सम्बन्ध र बजारसम्म पुग्ने अवसरको अभाव हो। किसानहरू थप उत्पादन गर्न इच्छुक छन्, तर सुनिश्चित बजार नहुँदा उत्साह घटेर जान्छ। फलस्वरूप एउटा यस्तो चक्र सिर्जना भएको छ, जहाँ अपार सम्भावना उपयोगविहीन रहन्छ र परम्पराहरू क्रमशः कमजोर हुन थाल्छन्। यो महत्वपूर्ण खाडललाई पूरा गर्ने प्रयास गर्दै APSRI फुड्स जस्ता उदीयमान प्रयासहरू यहीँबाट सुरु हुन्छन्। प्रामाणिक स्रोत, कथा सुनाउने र प्राप्त गर्न सकिने प्याकेजिङमा ध्यान केन्द्रित गरेर, APSRI फुड्सले किसानहरूलाई बजार र उपभोक्ताहरूलाई विश्वाससँग पुन: जोड्न काम गरिरहेको छ। यो केवल मह बेच्ने बारेमा मात्र होइन - यो यसको परिचय पुनर्स्थापित गर्ने बारेमा हो। प्रत्येक बोतल एउटा कथामा रूपान्तरण हुन्छ, जसले हिमाली भेगको जीवन, किसानहरूको परिश्रम र मौरीहरूको अदृश्य योगदानलाई बोकेर उपभोक्तासम्म पुर्‍याउँछ।यसरी, त्यस्ता पहलहरूले बिस्तारै महलाई बेनामी उत्पादनबाट अर्थपूर्ण अनुभवमा रूपान्तरण गर्दैछन् जुन मानिसहरूले विश्वास गर्न, मूल्यवान बनाउन र आफ्नो दैनिक जीवनमा समावेश गर्न सक्छन्।

साकार हुने पर्खाइमा एउटा मिठो भविष्य

विश्वभरी, महको यात्रा एउटा सामान्य परम्पराबाट एक सुव्यवस्थित उद्योगमा विकसित भएको छ, जसले हिमाली भेगका लागि मूल्यवान् पाठहरू प्रदान गर्दछ। उनीहरूले महलाई यसको उत्पत्ति, शुद्धता र स्थानीय पहिचानसँग जोडिएको कथामा रूपान्तरण गरे, जसमा उपभोक्ताहरूले विश्वास गरे र उचित मूल्य तिर्न तयार भए। अफ्रिकाका इथियोपिया र तान्जानियाजस्ता देशहरूमा मौरीपालन जीविकोपार्जन र वातावरण संरक्षण दुवैको माध्यम बन्यो। त्यहाँ परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक प्रविधिसँग संयोजन गरेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पहुँच विस्तार गरियो। भारत भित्र पनि, केरेला र हिमाचल प्रदेश जस्ता राज्यहरूले सामूहिक कार्य र सरकारी समर्थनले महलाई कसरी मान्यता प्राप्त र मूल्यवान उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न सक्छ भनेर देखाएका छन्, जसले हामीलाई सही संरचनाको साथ, सबैभन्दा सानो मौरीले पनि सबैभन्दा ठुलो बजारमा आफ्नो स्थान पाउन सक्छ भन्ने कुरा बोध गराउँछ।

सिक्किम अनि दार्जिलिङ एउटा अनौठो दोबाटोमा उभिएको छ, जहाँ परम्पराले अवसरहरू भेट्छन्। जैविक विविधता समृद्ध छ, ज्ञान गहिरो छ, र विश्वव्यापी माग बढ्दै छ। उत्पादन र धारणा, सम्पदा र बजारमाझको खाडललाई कम गर्न बाँकी छ। किनभने हिमाली महको प्रत्येक थोपामा केवल मिठास मात्र छैन, त्यसमा जीविकोपार्जनको सम्भावना, दिगोपनको सन्देश र सुनाइन बाँकी एउटा प्रेरणादायी कथा पनि लुकेको छ।

सिक्किम अनि दार्जिलिङ एउटा अनौठो दोबाटोमा उभिएको छ, जहाँ परम्पराले अवसरहरू भेट्छन्। जैविक विविधता समृद्ध छ, ज्ञान गहिरो छ, र विश्वव्यापी माग बढ्दै छ। उत्पादन र धारणा, सम्पदा र बजारमाझको खाडललाई कम गर्न बाँकी छ। किनभने हिमाली महको प्रत्येक थोपामा केवल मिठास मात्र छैन, त्यसमा जीविकोपार्जनको सम्भावना, दिगोपनको सन्देश र सुनाइन बाँकी एउटा प्रेरणादायी कथा पनि लुकेको छ।

फिल्मको केन्द्रमा एकजना युवती छिन् जो दिल्लीमा बसोबास गरेपछि आफ्नो जन्मभूमि सिक्किम फर्किन्छिन्। उनको घरफिर्तीलाई परिचित सहरी–ग्रामीण विरोधाभासका रूपमा वा आफ्नो मूल परिचय पुनः खोज्ने विजयगाथाका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्थ्यो। तर, ‘सेप अफ मोमो’ ले यो फर्काइलाई शरीर र भू-दृश्य, नातागोता र दायित्व, इच्छा र समुदायको अपेक्षामाझका सूक्ष्म समायोजनहरूको शृङ्खलाका रूपमा लिन्छ। फिल्मले नायिकाको गाउँजीवनमा पुनःप्रवेशलाई प्रयोग गर्दै सामाजिक मान्यताहरू कसरी दिनप्रतिदिन, प्रत्यक्ष टकरावभन्दा बढी इशारा र मौनतामार्फत पुनरुत्पादित हुन्छन् भन्ने कुरा जाँच गर्छ। यो मेलोड्रामा होइन; यो साना, सटीक दृश्यहरूमा रूपान्तरित हुँदै जम्मा हुने सामाजिक दबाउ हो।

‘सेप अफ मोमो’ ले यो फर्काइलाई शरीर र भू-दृश्य, नातागोता र दायित्व, इच्छा र समुदायको अपेक्षामाझका सूक्ष्म समायोजनहरूको शृङ्खलाका रूपमा लिन्छ। फिल्मले नायिकाको गाउँजीवनमा पुनःप्रवेशलाई प्रयोग गर्दै सामाजिक मान्यताहरू कसरी दिनप्रतिदिन, प्रत्यक्ष टकरावभन्दा बढी इशारा र मौनतामार्फत पुनरुत्पादित हुन्छन् भन्ने कुरा जाँच गर्छ।

चलचित्रमा ‘फर्काइ’ को अवधारणा विशेष रूपमा प्रभावशाली छ, किनकि फर्काइ कहिल्यै निष्पक्ष वा निरपेक्ष हुँदैन। प्रवासले मानिसको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्छ। दुरीले सहनशीलताको सीमा फेरिदिन्छ। सहरी जीवनले नायिकालाई पूर्ण रूपमा मुक्त बनाउँदैन, तर उसलाई तुलना गर्ने क्षमता दिन्छ। गाउँ फर्किएपछि उसले कुनै अपरिचित संसार भेट्दिन; बरु त्यही परिचित संसारलाई नयाँ दृष्टिबाट देख्न थाल्छे। चलचित्रको क्यामेराले बारम्बार ती दैनिक अभ्यासहरूलाई केन्द्रमा ल्याउँछ, जसलाई उसले पहिले कहिल्यै प्रश्न नगरी स्वीकारेकी थिई। यसरी चलचित्रले प्रत्यक्ष द्वन्द्वभन्दा पनि दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तनमार्फत आलोचनात्मक चेतना निर्माण गर्छ।

आश्चर्यजनक रूपमा, फिल्मको भावनात्मक प्रभाव केही छिनका फुर्सदिला क्षणहरूले निर्माण गर्छन्। जब बोजुले अनौपचारिक रूपमा महिलाबाट पुरुषमा लिङ्ग परिवर्तन गर्ने शल्यक्रियाबारे सुनेको कुरा उल्लेख गर्नुहुन्छ, त्यो वाक्यांश शताब्दीयौँ पुरानो पीडालाई क्षणभरका लागि मुखरित गरेझैँ लाग्छ; त्यो टिप्पणीले महिलाहरूको पुस्तौँदेखिको मानसिक व्याकुलतालाई एउटै, अस्थिर पार्ने वाक्यमा संकुचित गर्छ। त्यो सानो अनुक्रमले लैङ्गिकताबारेका सांस्कृतिक कल्पनाहरू कसरी एकैसाथ अवास्तविक र गहिरो अनुभूतिपूर्ण हुन सक्छन् भन्ने कुरा उजागर गर्छ।

फिल्मको शक्ति भनेको नैतिकतालाई अस्वीकार गर्नु हो। पितृसत्तालाई पराजित गर्नको लागि अमूर्त शत्रुको रूपमा प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, शेप अफ मोमोले बाँच्नको रणनीति, आर्थिक अभाव र अन्तरपुस्ताको बानीमा कसरी लैङ्गिक नियमहरू बुनेका छन् भनेर देखाउँछ।

फिल्ममा दोहोरिने एउटा आकृति भनेको गरिएको काम र रोकिएको काम, अनि यी दुवैसँग बाँधिएको लैङ्गिक धारणा हो। कथाले देखाउँछ कसरी केवल महिलाहरूको घरपरिवार आफ्नै भाडामा बस्नेहरू र पुरुष घरेलु सहयोगीहरूद्वारा सूक्ष्म रूपमा नियन्त्रित जस्तो बनाइन्छ, जसले दण्डहीनताका साथ साना-साना तरिकाले घरपरिवारको अवज्ञा गर्छन्; उनीहरूको प्रभावशक्ति श्रम फिर्ता लिने धम्कीमा आधारित हुन्छ, जुन श्रम सामाजिक रूपमा केवल पुरुषले प्रदान गर्न अनुमति पाएको वा शारीरिक रूपमा अपेक्षित हुन्छ। परिवारले व्यवस्था लागु गर्न हिचकिचाउनु केवल सम्मानप्रदर्शन मात्र होइन; यो पुरुषहरूले प्रदान गर्नैपर्ने श्रमबारे गरिएको व्यावहारिक गणना हो। श्रमप्रतिको यो हेराइले फिल्मको आलोचनालाई अझ फराकिलो बनाउँछ। पितृसत्ता केवल विचारधाराका रूपमा होइन, पूर्वाधारका रूपमा पनि देखिन्छ। शरीर, काम र दायित्वहरू असमान रूपमा बाँडिएका छन्। निर्भरताले पदानुक्रमलाई पुनःउत्पादन गर्छ।फिल्मको शक्ति भनेको नैतिकतालाई अस्वीकार गर्नु हो। पितृसत्तालाई पराजित गर्नको लागि अमूर्त शत्रुको रूपमा प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, शेप अफ मोमोले बाँच्नको रणनीति, आर्थिक अभाव र अन्तरपुस्ताको बानीमा कसरी लैङ्गिक नियमहरू बुनेका छन् भनेर देखाउँछ।

चलचित्रमा महिलाको पात्रतालाई जटिल र अपूर्ण रूपमा चित्रण गरिएको छ। नायिका न त आदर्श नारीवादी पात्र हुन्, न त केवल सहानुभूति जगाउने पीडित पात्र। उनी सक्षम छिन्, तर विभिन्न सीमाहरूले बाँधिएकी पनि छिन्; कहिलेकाहीँ उनी आफै त्यस्ता अभ्यासहरूको हिस्सा बन्न पुग्छिन् जसले उनलाई सीमित बनाइरहेका हुन्छन्।चलचित्रले देखाउँछ शिक्षा र तुलनात्मक आर्थिक सशक्तीकरणले मात्र स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता गर्दैन। उदाहरणका लागि, घरधनी परिवारको उदारताबाट लाभ उठाउने भाडावालको छोरा पनि नायिकालाई सामाजिक सम्मान र मान्यता दिन अस्वीकार गर्छ। यो सानो तर महत्वपूर्ण घटनाले भौतिक रूपमा निर्भर भए तापनि लैङ्गिक हैसियत र पुरुष विशेषाधिकार कसरी कायम रहन्छ भन्ने कुरा उजागर गर्छ।

तर पनि फिल्मले परिवर्तन सामान्य, संचयी तरिकाले सम्भव छ भन्ने कुरामा पनि जोड दिन्छ। साना कार्यहरू परिवर्तनशील मापदण्डहरूका लागि रूपक बन्छन्: मुख्य पात्रको बिहानको जोगिङ सङ्क्रमणको एक मौन अध्ययन बन्छ। आफ्नो पहिलो दौडमा, उनले आफ्नो भवनको छतमा एक महिलाले बिहानको हिँडाइ गरिरहेको देख्छिन्; दोस्रो पटक जाँदा, ती महिला छतमा जोगिङ गर्न थालिसकेकी हुन्छिन्; तेस्रो पटक, उनी सडकमा जोगिङ गरिरहेकी हुन्छिन्। त्यो क्रमिक प्रगति—जानाजानी, क्रमशः, तर स्पष्ट—ले सार्वजनिक स्थानलाई कसरी एक-एक कदम गर्दै पुनःअधिकार गर्न सकिन्छ भन्ने सङ्केत दिन्छ। यी इशाराहरूले फिल्मको यो तर्कलाई देखाउँछन् कि प्रतिरोध प्रायः रातारात रूपान्तरणकारी नभई अली-अली गरी बढ्दै जाने हुन्छ।

फिल्मले 'पितृसत्ता' केवल व्यक्तिगत पुरुषहरूको छनौटको बारेमा मात्र होइन तर त्यस्तो प्रणालीको बारेमा हो जसले निश्चित छनौटहरूको प्रतिरोध गर्न महँगो बनाउँछ भन्ने कुरालाई सावधानीपूर्वक प्रस्तुत गर्दछ।मुख्य पात्रलाई प्रायः केवल उनले आफ्नो समुदायले सामान्यीकृत गरेका कुरामाथि प्रश्न उठाएकी कारणले “गलत” भनेर लेबल लगाइन्छ । चलचित्रले प्रभावकारी ढङ्गले देखाउँछ पितृसत्तात्मक सन्दर्भमा “गलत” भनिने कुरा प्रायः संरक्षित “सही” को रूपमा स्थापित गरिएको हुन्छ, र त्यसलाई परिवर्तन गर्ने प्रयासहरू अनगिन्ती र अव्यक्त बाधाहरूले घेरिएका हुन्छन्।

फिल्मले 'पितृसत्ता' केवल व्यक्तिगत पुरुषहरूको छनौटको बारेमा मात्र होइन तर त्यस्तो प्रणालीको बारेमा हो जसले निश्चित छनौटहरूको प्रतिरोध गर्न महँगो बनाउँछ भन्ने कुरालाई सावधानीपूर्वक प्रस्तुत गर्दछ। मुख्य पात्रलाई प्रायः केवल उनले आफ्नो समुदायले सामान्यीकृत गरेका कुरामाथि प्रश्न उठाएकी कारणले “गलत” भनेर लेबल लगाइन्छ । चलचित्रले प्रभावकारी ढङ्गले देखाउँछ पितृसत्तात्मक सन्दर्भमा “गलत” भनिने कुरा प्रायः संरक्षित “सही” को रूपमा स्थापित गरिएको हुन्छ, र त्यसलाई परिवर्तन गर्ने प्रयासहरू अनगिन्ती र अव्यक्त बाधाहरूले घेरिएका हुन्छन्।

यदि चलचित्रको कुनै सीमा छ भने, त्यो यसको कथावाचन शैलीको कहिलेकाहीँ देखिने अस्पष्टता हो। स्पष्ट र तीव्र कथानक खोज्ने दर्शकहरूलाई चलचित्र केही सुस्त लाग्न सक्छ। तर त्रिबेणी राईको यो धैर्यपूर्ण गति जानाजानी अपनाइएको शैली हो, जसले दर्शकबाट सक्रिय सहभागिता माग्छ।तर त्यही सुस्तता अन्ततः फिल्मलाई विभिन्न सन्दर्भहरूमा राम्रोसँग यात्रा गर्न सक्ने कारणहरूमध्ये एउटा बन्न सक्छ। स्लो सिनेमा दर्शकलाई उपभोग गर्नुभन्दा पनि त्यसमा बसोबास गर्न आग्रह गर्छ। तीव्रता र सारांशद्वारा झन्-झन् शासित हुँदै गएको युगमा, ‘सेप अफ मोमो’ ले सामाजिक जीवनलाई बुझ्न समयावधि आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ।

‘सेप अफ मोमो’ ले सजिलो उत्तर दिँदैन; यसले आफ्ना दर्शकहरूलाई पितृसत्ता कसरी टिक्छ र प्रतिरोध कसरी सुरु हुन सक्छ भन्ने कुराको तिखो अनुभूति दिन्छ, भव्य इसाराहरूबाट होइन तर दैनिक जीवनलाई पुनर्कल्पना गर्ने साना, निरन्तर प्रयत्नहरूबाट।

सामाजिक टिप्पणी र आलोचनामा रुचि राख्ने पाठक तथा दर्शकहरूका लागि यही सोच चलचित्रको सबैभन्दा ठूलो गुण हो। यो तत्काल नैतिक निष्कर्ष दिने मनोरञ्जनात्मक वस्तु होइन; बरु अध्ययन, विमर्श र आत्मचिन्तनको आधार बन्ने दस्तावेज हो। त्रिवेणी राईको फिल्मलाई केही समयसम्म सौन्दर्यात्मक उपलब्धि र सांस्कृतिक माइलखुट्टी दुवैका रूपमा चर्चा गरिनेछ। शान्त र दृढ, यसले घोषणाभन्दा विवरणमाथि भरोसा गर्छ र अनुभूत अवलोकनमार्फत सहानुभूतिलाई आलोचनामा रूपान्तरण गर्न खोज्छ। ‘सेप अफ मोमो’ ले सजिलो उत्तर दिँदैन; यसले आफ्ना दर्शकहरूलाई पितृसत्ता कसरी टिक्छ र प्रतिरोध कसरी सुरु हुन सक्छ भन्ने कुराको तिखो अनुभूति दिन्छ, भव्य इसाराहरूबाट होइन तर दैनिक जीवनलाई पुनर्कल्पना गर्ने साना, निरन्तर प्रयत्नहरूबाट।

दशकौंदेखि, उत्तरपूर्वी भारत - सिक्किमदेखि दार्जिलिङ र त्यसभन्दा बाहिरका नेपाली भाषाका चलचित्रहरू राष्ट्रिय चलचित्र विमर्शको सीमान्तमा धेरै हदसम्म अवस्थित छन्। सीमित बजेट, स्थानीय वितरण प्रणाली र सानो दर्शकवर्गका कारण यस्ता चलचित्रहरूले राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा खासै ध्यान पाउँदैनथे। यस सन्दर्भमा सेप अफ मोमो- को अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवहरूमा प्राप्त प्रसिद्धि केवल एउटा व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन।यो त्यस्तो समयमा आएको छ, जब चलचित्र महोत्सवहरू र डिजिटल प्लेटफर्महरूले क्षेत्रीय चलचित्रहरूको पहुँच र प्रभावलाई पुनः परिभाषित गरिरहेका छन्। आफ्नो क्षेत्रीय विशिष्टता कायम राख्दै विश्वव्यापी विषयवस्तु उठाउने चलचित्रहरू अब अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा यात्रा गर्न र निर्माताहरू, परामर्शदाताहरू तथा वितरकहरूको ध्यान आकर्षित गर्न सक्षम भइरहेका छन्। त्यस सन्दर्भमा, शेप अफ मोमोले उदाहरण दिन्छ कि सिक्किमको चलचित्र, जब शिल्प र सही सञ्जालद्वारा समर्थित हुन्छ, कसरी अरूको लागि संस्थागत मार्गहरू सिर्जना गर्न संकीर्ण दृश्यभन्दा बाहिर जान सक्छ।

शेप अफ मोमोले उदाहरण दिन्छ कि सिक्किमको चलचित्र, जब शिल्प र सही सञ्जालद्वारा समर्थित हुन्छ, कसरी अरूको लागि संस्थागत मार्गहरू सिर्जना गर्न संकीर्ण दृश्यभन्दा बाहिर जान सक्छ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय सफलताको उत्सव मनाउँदा एउटा जटिल प्रश्नलाई पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन— अन्ततः फिल्म हेर्ने अवसर कसले पाउँछ? अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताले वैधता सिर्जना गर्छ, तर वैधता र पहुँच एउटै कुरा होइनन्। कुनै फिल्म प्रतिष्ठित संस्थाहरूमार्फत प्रसारित हुन सक्छ र तैपनि जुन समुदायबाट त्यो उत्पन्न हुन्छ, त्यही समुदायका लागि अदृश्य नै रहन सक्छ। यो विरोधाभास विशेष गरी पाहाडी समाजहरूबाट आउने क्षेत्रीय सिनेमाको सन्दर्भमा स्पष्ट देखिन्छ, जहाँ प्रदर्शन पूर्वाधार सांस्कृतिक उत्पादनसँग तालमेलमा अघि बढ्न सकेको छैन।

चलचित्रलाई फिल्म निर्माण, कार्यक्रम व्यवस्थापन तथा वितरण क्षेत्रमा गहिरो सम्बन्ध भएका प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूको समर्थन प्राप्त भए पनि यसको दीर्घकालीन भविष्य रेड कार्पेटभन्दा बढी प्लेटफर्महरूमाथि निर्भर रहने सम्भावना छ। चलचित्र महोत्सवहरूले चर्चा उत्पन्न गर्छन्, तर चर्चा मात्रले स्थायी दर्शकवर्गको सुनिश्चितता गर्दैन। धेरै सम्भावना छ कि चलचित्रले आफ्नो सबैभन्दा व्यापक र दीर्घकालीन दर्शक डिजिटल स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूमा प्रदर्शन भएपछि प्राप्त गर्नेछ। डिजिटल वितरणको पहुँच भौतिक चलचित्रघरहरूको तुलनामा धेरै व्यापक हुन्छ, विशेषगरी साना भाषिक समुदाय र भौगोलिक रूपमा छरिएका दर्शकहरूका लागि।

यो सम्भावनालाई थिएट्रिकल कमजोरीको स्वीकारोक्ति भनेर बुझ्नु हुँदैन। बरु, यसले समकालीन हेर्ने संस्कृतिमा भएको संरचनात्मक रूपान्तरणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। स्ट्रिमिङ स्वतन्त्र सिनेमाको दोस्रो जीवन बन्दै गएको छ। थिएटरहरूले प्रतिष्ठा र विशेष अवसरको मूल्य सिर्जना गर्छन्; डिजिटल प्रसारले स्मृति, पुनरावृत्ति र खोजलाई जन्म दिन्छ। कुनै दर्शकले थिएटरमा भएको प्रदर्शन छुटाए पनि, सिफारिस गर्ने एल्गोरिदम, सामाजिक छलफल, वा मुखामुखी प्रचारमार्फत महिनौँपछि पनि कुनै फिल्मसँग साक्षात्कार गर्न सक्छ। यस्ता ढिलो भेटघाटहरूले प्रायः प्रारम्भिक थिएट्रिकल प्रदर्शन अवधिभन्दा लामो सांस्कृतिक जीवन प्रदान गर्छन्।

यो सम्भावनाले पूर्वी हिमालय क्षेत्रको सिनेमा अर्थतन्त्रको बारेमा एउटा कठिन वास्तविकतालाई पनि उजागर गर्छ। सिक्किमको लगभग सम्पूर्ण जनसङ्ख्याले स्पष्ट कारणहरूका लागि फिल्म हेर्नमा लगानी गरेको महसुस गर्न सक्छ: क्षेत्रीय गौरव, भाषिक परिचितता, जिज्ञासा, पहिचान, र स्थानको पहिचान। तैपनि रुचि स्वतः टिकट बिक्रीमा परिणत हुँदैन।

यो सम्भावनाले पूर्वी हिमालय क्षेत्रको सिनेमा अर्थतन्त्रको बारेमा एउटा कठिन वास्तविकतालाई पनि उजागर गर्छ। सिक्किमको लगभग सम्पूर्ण जनसङ्ख्याले स्पष्ट कारणहरूका लागि फिल्म हेर्नमा लगानी गरेको महसुस गर्न सक्छ: क्षेत्रीय गौरव, भाषिक परिचितता, जिज्ञासा, पहिचान, र स्थानको पहिचान। तैपनि रुचि स्वतः टिकट बिक्रीमा परिणत हुँदैन। सहजै कल्पना गर्न सकिन्छ, चलचित्र हेर्न इच्छुक दर्शकमध्ये सानो हिस्सा मात्र वास्तवमा चलचित्रघरसम्म पुग्नेछन्। यसका कारणहरू सांस्कृतिकभन्दा बढी संरचनागत छन्। राजधानी क्षेत्र र केही सहरी केन्द्रहरू बाहिर आधुनिक थिएटर पूर्वाधार अझै पनि विरलै छ। दुरी, यातायात लागत, तालिकाको सीमितता र सुविधाजनक प्रदर्शनी स्थलहरूको अभावले दर्शकहरूको चलचित्र हेर्ने व्यवहारलाई मौन रूपमा प्रभावित गरिरहेको हुन्छ। यस्तै सीमितताहरू दार्जिलिङ र कालेबुङ जस्ता छिमेकी पाहाडी क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन्, जहाँ दर्शकहरू प्रायः सांस्कृतिक रूपमा जोडिएका हुन्छन् तर औपचारिक स्क्रिनिङ नेटवर्कहरूबाट भौतिक रूपमा टाढा रहन्छन्। यी वास्तविकताहरू फिल्म निर्माताहरूका लागि गहिरो निराशाजनक हुन सक्छन् किनभने यसले एउटा विरोधाभास उजागर गर्छ—क्षेत्रीय चलचित्रप्रति उत्साह र रुचि त छ, तर त्यसलाई उपभोग गर्ने पर्याप्त संरचना उपलब्ध छैन।

यसका कारणहरू सांस्कृतिकभन्दा बढी संरचनागत छन्। राजधानी क्षेत्र र केही सहरी केन्द्रहरू बाहिर आधुनिक थिएटर पूर्वाधार अझै पनि विरलै छ। दुरी, यातायात लागत, तालिकाको सीमितता र सुविधाजनक प्रदर्शनी स्थलहरूको अभावले दर्शकहरूको चलचित्र हेर्ने व्यवहारलाई मौन रूपमा प्रभावित गरिरहेको हुन्छ। यस्तै सीमितताहरू दार्जिलिङ र कालेबुङ जस्ता छिमेकी पाहाडी क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन्...यी वास्तविकताहरू फिल्म निर्माताहरूका लागि गहिरो निराशाजनक हुन सक्छन् किनभने यसले एउटा विरोधाभास उजागर गर्छ—क्षेत्रीय चलचित्रप्रति उत्साह र रुचि त छ, तर त्यसलाई उपभोग गर्ने पर्याप्त संरचना उपलब्ध छैन।

यो निराशा चलचित्र प्रदर्शनकै क्रममा अप्रत्याशित रूपमा मूर्त रूप लिएर आयो। जब अन्तिम श्रेयसूची देखा पर्न थाल्यो, त्रिवेणी राई र कलाकार टोलीका केही सदस्यहरू अप्रत्याशित रूपमा थिएटरभित्र आएर फिल्म हेर्न आएका हामीलाई धन्यवाद दिए। यो व्यवहार आत्मीय र शिष्ट थियो, तर यसले मलाई द्विविधामा पार्‍यो। दर्शकबाट फिल्मनिर्माता र उनको टोलीले प्रत्यक्ष मान्यता पाएको देख्दा म खुसी भएँ; तर त्यही बेला, कुनै कलाकारलाई आफ्नो कृतिको जीवन टिकाइराख्न मार्केटरको भूमिका लिन बाध्य भएको देख्दा त्यसमा केही हल्का उदासीनता पनि थियो।

यस्ता सीमितताहरूले समकालीन पूँजीवादी बजार संरचनाहरूको बारेमा ठुलो कुरा पनि प्रकट गर्दछ। चलचित्र प्रदर्शनको व्यवस्था सम्भावित आर्थिक प्रतिफलका आधारमा सञ्चालन हुन्छ। लगानीकर्ताहरूले त्यही स्थानमा चलचित्रघरहरू निर्माण गर्छन् जहाँ जनसंख्या घना हुन्छ र उपभोगको ढाँचा अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ। फलस्वरूप, साना भाषिक समुदायहरू भएका क्षेत्रहरूमा सांस्कृतिक माग विद्यमान भए पनि आर्थिक दृष्टिले सेवा प्रदान गर्न कठिन मानिन्छ। यस्ता परिस्थितिहरूमा बजारको सानो आकारले कलात्मक अभिव्यक्तिको सफलतालाई नै बन्धक बनाउन सक्छ। समस्या दर्शकहरूको अभाव मात्र होइन, बरु त्यस्तो पूर्वाधारको अभाव हो जसले विभिन्न स्थानमा छरिएर रहेको रुचि र चासोलाई मापनयोग्य आर्थिक आम्दानीमा रूपान्तरण गर्न सकोस्।

अनि सायद त्यही तर्क फिल्मको भविष्यमा पनि लागू हुन्छ: एउटा विजयी उद्घाटन सप्ताहन्त मार्फत होइन, तर महोत्सव, थिएटर, कक्षाकोठा, स्ट्रिमिङ क्याटलग र कुराकानीहरूमा संचित भेटघाटहरू मार्फत - साना, दिगो अभिनयहरू जसको माध्यमबाट क्षेत्रीय कथा बिस्तारै ठूलो सांस्कृतिक कल्पनाको हिस्सा बन्छ।

अनि सायद त्यही तर्क फिल्मको भविष्यमा पनि लागू हुन्छ: एउटा विजयी उद्घाटन सप्ताहन्त मार्फत होइन, तर महोत्सव, थिएटर, कक्षाकोठा, स्ट्रिमिङ क्याटलग र कुराकानीहरूमा संचित भेटघाटहरू मार्फत - साना, दिगो अभिनयहरू जसको माध्यमबाट क्षेत्रीय कथा बिस्तारै ठूलो सांस्कृतिक कल्पनाको हिस्सा बन्छ।

टिस्टामा निर्माण गरिएका जलविद्युत्‌ परियोजनाहरू सुरुदेखि नै तीव्र बहस र विवादका विषय बनेका छन्। नीति निर्माताहरूले बाँधहरूलाई स्वच्छ ऊर्जा र विकासको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गर्दा, स्थानीय समुदायहरूले वातावरणीय क्षय, सांस्कृतिक अस्तित्व र बढ्दो प्रकोप जोखिमहरूको बारेमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन् (राई र खवास, २०२१)।

टिस्टामा निर्माण गरिएका जलविद्युत्‌ परियोजनाहरू सुरुदेखि नै तीव्र बहस र विवादका विषय बनेका छन्। नीति निर्माताहरूले बाँधहरूलाई स्वच्छ ऊर्जा र विकासको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गर्दा, स्थानीय समुदायहरूले वातावरणीय क्षय, सांस्कृतिक अस्तित्व र बढ्दो प्रकोप जोखिमहरूको बारेमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन् (राई र खवास, २०२१)। प्रतिरोधका आन्दोलनहरूले पनि धेरै रूपहरू लिएको छ। टिस्टा का प्रभावित नागरिकहरू (ACT) जस्ता युवा-नेतृत्वका संस्थाहरूले भोक हडताल, निवेदन र मिडिया अभियानहरू आयोजना गरेका छन्, जबकि लाचुङ र लाचेन (जुमास) मा परम्परागत गाउँले परिषदहरूले परियोजनाहरूको विरोध गर्न परम्परागत अधिकार प्रयोग गरेका छन् (नविन र विमल।२०२१)। शेर्पा (२०२२), राई र खवास (२०२१), र क्षेत्री (२०१८) जस्ता विद्वानहरूले यी आन्दोलनहरू आदिवासी पहिचान, वातावरणीय न्याय र विकासलाई परिभाषित गर्ने अधिकारका प्रश्नहरूसँग कसरी जोडिएका छन् भनेर प्रकाश पारेका छन्।

हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (गेल्सियल लेक आउटब्रस्ट फ्लड-जिएलओएफ) तथा टिस्टा चरण–III जलविद्युत्‌  परियोजनाको विफलताले यस बहसको स्वरूपलाई नयाँ मोड दिएको छ। उक्त बाढी निकै तलसम्म बग्दै गयो, जसका कारण ठूलो भौतिक क्षति र मानवीय क्षति भयो भनेर वैज्ञानिक तथा पत्रकारितामूलक अध्ययनहरूले देखाएको छ। यस घटनाले परिवर्तनशील हिमनदीय वातावरण भित्र यस्ता विशाल पूर्वाधार निर्माण गर्दा उत्पन्न हुने जोखिमबारे पहिलेदेखि दिइँदै आएका चेतावनीहरूलाई पुनः सान्दर्भिक बनायो। सिक्किममा जलविद्युत राजनीतिको गहिराइमा अध्ययन गरिएको भए तापनि, तर अधिकांश अनुसन्धानहरूले “समुदाय” लाई एउटा एकरूप समूहका रूपमा हेरेका छन्—या त विकासको विरोध गर्ने वा त्यसलाई स्वीकार गर्ने समूहका रूपमा। मेरो अनुसन्धान भने फरक प्रश्नबाट सुरु हुन्छ -विशेषगरी वृद्ध पुस्ता र युवा पुस्ताबीचका आन्तरिक भिन्नताहरूले जलविद्युत्लाई बुझ्ने, त्यसको विरोध गर्ने वा अनिच्छापूर्वक स्वीकार गर्ने प्रक्रियालाई कसरी आकार दिन्छन्?

सिक्किममा जलविद्युत राजनीतिको गहिराइमा अध्ययन गरिएको भए तापनि, तर अधिकांश अनुसन्धानहरूले “समुदाय” लाई एउटा एकरूप समूहका रूपमा हेरेका छन्—या त विकासको विरोध गर्ने वा त्यसलाई स्वीकार गर्ने समूहका रूपमा। मेरो अनुसन्धान भने फरक प्रश्नबाट सुरु हुन्छ -विशेषगरी वृद्ध पुस्ता र युवा पुस्ताबीचका आन्तरिक भिन्नताहरूले जलविद्युत्लाई बुझ्ने, त्यसको विरोध गर्ने वा अनिच्छापूर्वक स्वीकार गर्ने प्रक्रियालाई कसरी आकार दिन्छन्?

समयसँगै स्पष्ट हुँदै गएको रोचक पक्ष के थियो भने नदी वा यसको वरपरका परिवर्तनहरूलाई बुझ्ने एउटै मात्र तरिका थिएन। वृद्धवृद्धाहरूसँगको कुराकानी प्रायः स्मृति, संस्कार र भूमिप्रति जिम्मेवारीको भावनामा केन्द्रित हुन्थ्यो, जबकि युवाहरूले वातावरणीय परिवर्तन, जीविकोपार्जन र भविष्यको सन्दर्भमा कुरा गर्थे। यो लेख यी कुराकानीहरूबाट विकसित हुन्छ। यसले कसरी उत्तर सिक्किमको जङ्गू र चुङथाङ क्षेत्रमा जलविद्युत्लाई विभिन्न पुस्ताहरूले कसरी फरक–फरक रूपमा बुझ्छन् र ती भिन्नताहरूले मानिसहरूको नदीसँगको सम्बन्धलाई कसरी प्रभावित गर्छन् भन्ने विषयको अध्ययन गर्दछ।

पुस्तान्तरिक दृष्टिकोण: जङ्गू र चुङथाङ

धेरै वृद्धहरूका लागि, नदीले विशाल ब्रह्माण्डीय प्रणालीको हिस्सा हो, जहाँ पाहाड, जङ्गल र नदीहरू आध्यात्मिक सम्बन्धहरू मार्फत एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्। त्यसैले जलविद्युत विकास मार्फत नदीको प्राकृतिक प्रवाहलाई बाधा पुर्‍याउनुलाई वातावरणीय परिवर्तनको रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सन्तुलनको अवरोधको रूपमा पनि हेरिन्छ।

अध्ययन क्षेत्र तथा अन्तर पुस्तागत अध्ययन दुवैमा एउटा समान धारणा पाइयो—नदी केवल भौतिक स्रोत मात्र होइन। सहभागीहरूले प्रायः टिस्टा र रोङ्ग्योङ नदीहरूलाई सांस्कृतिक परम्परा र दैनिक जीवनमा निहित पवित्र परिदृश्यको रूपमा उल्लेख गर्थे। रोङन्यु (अहिले टिस्टा भनेर चिनिन्छ) र रङ्गीतका कथाहरू, जसलाई सामान्यतया परेलबु र तुत्फोको कथा पनि भनिन्छ, एक प्रसिद्ध लेप्चा लोक कथा, मैले कुराकानी गरेका लगभग हरेक वृद्ध व्यक्तिबाट सुन्न पाएँ। जङ्गूका ६३ वर्षीयनिवासी नामग्याल लेप्चाले बताए, “हामी बच्चा हुँदा यी कथाहरू हाम्रा पाठ्यपुस्तकहरूको भाग थियो। आजका बच्चाहरूले अझै पनि यी कथाहरू जान्दछन् वा तिनीहरूसँग जोडिएको महसुस गर्छन् कि गर्दैनन् भनेर हिजोआज सोच्ने गर्छु।” उपचार, मृत्यु संस्कार र शपथ ग्रहणसँग सम्बन्धित अनुष्ठानिक अभ्यासहरू प्रायः नदीसँग जोडिएर सम्पन्न गरिन्छन्, जसले समुदायभित्र नदीको नैतिक तथा आध्यात्मिक आधारका रूपमा रहेको भूमिकालाई अझ सुदृढ बनाउँछ। धेरै वृद्धहरूका लागि, नदीले विशाल ब्रह्माण्डीय प्रणालीको हिस्सा हो, जहाँ पाहाड, जङ्गल र नदीहरू आध्यात्मिक सम्बन्धहरू मार्फत एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्। त्यसैले जलविद्युत विकास मार्फत नदीको प्राकृतिक प्रवाहलाई बाधा पुर्‍याउनुलाई वातावरणीय परिवर्तनको रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सन्तुलनको अवरोधको रूपमा पनि हेरिन्छ। एक वृद्ध उत्तरदाताछेवाङ लेप्चाले व्याख्या गरे, "हामी लेप्चा मानिसहरू वातावरण, हाम्रो भूमि र नदीको पूजा गर्छौं। हामी हाम्रो नदी, पाहाडका लागि प्रार्थना गर्छौं ... जब तिनीहरूले बाँधका लागि ठुला सुरुङ खन्छन् तब त्यसमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ किनभने तिनीहरूले वातावरणलाई मात्र असर गरिरहेका छन् कि हाम्रो भूमि र नदीमा रहेका हाम्रा पवित्र देवताहरूलाई पनि हानि पुर्‍याइरहेका छन् भनेर हामीलाई थाहा हुँदैनI” त्यसैले ठुला बाँध परियोजनाहरूलाई प्रकृतिका लागि मात्र नभई पर्यावरणभित्र निहित पवित्र सम्बन्धहरूका लागि पनि हानिकारक मानिन्छ।

युवा सहभागीहरूले प्रायः आफ्नो चिन्तालाई पारिस्थितिकीय दिगोपन, पर्यटन–आधारित जीविकोपार्जन तथा वातावरण संरक्षणका विषयहरूसँग जोडेर व्यक्त गरे।...यद्यपि, यी पुस्तागत भिन्नताहरूले सांस्कृतिक लगाउ कमजोर भएको सङ्केत गर्दैनन्। बरु यसले सांस्कृतिक पहिचानलाई युवा पुस्ताले वातावरणीय परिवर्तन र भविष्यका जीविकोपार्जनसम्बन्धी समकालीन चिन्तासँग जोडेर पुनर्व्याख्या गरिरहेको देखाउँछ। 

वरिष्ठ पुस्ताले नदीसँगको सम्बन्धलाई मुख्यतः धार्मिक अनुष्ठान र मौखिक इतिहासमार्फत व्यक्त गरे भने युवा पुस्ताले त्यसलाई केही फरक ढङ्गले बुझ्ने गरेको पाइयो। युवा सहभागीहरूले प्रायः आफ्नो चिन्तालाई पारिस्थितिकीय दिगोपन, पर्यटन–आधारित जीविकोपार्जन तथा वातावरण संरक्षणका विषयहरूसँग जोडेर व्यक्त गरे। जङ्गू अवस्थित अप्पर पासिङ्डाङकी एकजना युवा मगजकी युवतीले आफ्नो बाल्यकालको सम्झना गरिन्, “नदीसँग हाम्रो धेरै पिकनिकका सम्झनाहरू जोडिएका छन्। हामी प्रायः नदी किनारमा दाउरा बटुल्न जान्थ्यौँ, र त्यहीँ हामीले ‘नोक्बु’ नामको एउटा किरासमेत भेट्थ्यौँ।” यद्यपि, यी पुस्तागत भिन्नताहरूले सांस्कृतिक लगाउ कमजोर भएको सङ्केत गर्दैनन्। बरु यसले सांस्कृतिक पहिचानलाई युवा पुस्ताले वातावरणीय परिवर्तन र भविष्यका जीविकोपार्जनसम्बन्धी समकालीन चिन्तासँग जोडेर पुनर्व्याख्या गरिरहेको देखाउँछ।  नदीको संरक्षण सांस्कृतिक पहिचानका लागि मात्र नभई पर्यटन र समुदायमा आधारित उद्यमहरू जस्ता आर्थिक गतिविधिहरूलाई दिगो बनाउनको लागि पनि आवश्यक छ भन्ने कुरामा युवा सहभागीहरूले बारम्बार जोड दिए । यसले सङ्केत गर्छ  सांस्कृतिक क्षयको अनुभव गर्नुको सट्टा, नदीसँगको सम्बन्ध वातावरणीय जागरूकता र व्यावहारिक संलग्नताको नयाँ रूपहरू मार्फत व्यक्त भइरहेको छ।

विकास- एउटा विवादित प्रतिज्ञा

अन्तर्वार्ताहरूबाट निस्किएको अर्को प्रमुख विषय जलविद्युत परियोजनाहरूसँग सम्बन्धित विकासका भाष्यहरूप्रतिको सन्देह थियो। ज्येष्ठ तथा युवा दुवै समूहका सहभागीहरूले जलविद्युत्‌  कम्पनीहरू र सरकारी संस्थाहरूले गरेका विकाससम्बन्धी वाचाहरूलाई लिएर चिन्ता व्यक्त गरे।  सहभागीहरूले बाँध निर्माणलाई प्रवर्द्धन गर्न प्रयोग गरिने मुख्य औचित्यहरूमध्ये एउटाको रूपमा रोजगारीका अवसरहरू बारम्बार उल्लेख गरे। चुङथाङका एक युवाले आफ्नो कुरा साझा गर्दै भने "बाँधले विकासको वाचा गरेको थियो, तर सुरुङभित्रको काम जोखिमपूर्ण र अस्थायी मात्र थियो।"

यो धारणाले असमान विकासको बारेमा व्यापक चिन्ताहरू प्रतिबिम्बित गर्दछ, जहाँ बिजुली उत्पादनको आर्थिक लाभ क्षेत्रभन्दा बाहिर वितरित गरिन्छ जबकि वातावरणीय र सामाजिक जोखिमहरू स्थानीय रूपमा केन्द्रित रहन्छन्।

यद्यपि, अन्य उत्तरदाताहरूले पनि यी कामहरूलाई अस्थायी र प्रायः खतरनाक रूपमा वर्णन गरे, विशेष गरी निर्माण चरणहरूको समयमा गरिएको सुरुङको काम। निर्माण चरण समाप्त भएपछि, दीर्घकालीन रोजगारीका अवसरहरू सीमित थिए भनेर धेरै सहभागीहरूले व्याख्या गरे। यो धारणाले असमान विकासको बारेमा व्यापक चिन्ताहरू प्रतिबिम्बित गर्दछ, जहाँ बिजुली उत्पादनको आर्थिक लाभ क्षेत्रभन्दा बाहिर वितरित गरिन्छ जबकि वातावरणीय र सामाजिक जोखिमहरू स्थानीय रूपमा केन्द्रित रहन्छन्।

विपदा : जोखिमको प्रत्यक्ष अनुभव

अक्टोबर २०२३ को हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) ले जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूप्रतिको धारणा निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। धेरै सहभागीहरूका लागि यो विपद्ले वातावरणीय जोखिमलाई केवल सैद्धान्तिक सम्भावनाबाट निकालेर प्रत्यक्ष अनुभवमा रूपान्तरण गरिदियो।

अक्टोबर २०२३ को हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) ले जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूप्रतिको धारणा निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। धेरै सहभागीहरूका लागि यो विपद्ले वातावरणीय जोखिमलाई केवल सैद्धान्तिक सम्भावनाबाट निकालेर प्रत्यक्ष अनुभवमा रूपान्तरण गरिदियो। ज्येष्ठ नागरिकहरूले प्रायः बाढीलाई आध्यात्मिक कथनहरूका माध्यमबाट व्याख्या गर्थे, र यसलाई प्राकृतिक सन्तुलनमा खलल पुर्‍याउने परिणामहरूको सम्झनाका रूपमा वर्णन गर्थे। यसको विपरीत, युवा सहभागीहरूले प्रायः यस विपत्तिलाई वातावरणीय गलत आकलन र पूर्वाधारगत कमजोरिको सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्थे। व्याख्यामा यी भिन्नताहरू भए तापनि, यस विपत्तिले यस क्षेत्रमा ठुला जलविद्युत्‌  पूर्वाधारहरूको दीर्घकालीन दिगोपनबारे साझा चिन्ता उत्पन्न गर्‍यो।

पुस्तागत ज्ञान र पारिस्थितिक स्मृति

ज्येष्ठ नागरिकहरू र युवाहरूबिचको एउटा मुख्य भिन्नता उनीहरूले मूल्य दिने ज्ञानको प्रकारमा निहित छ। नदीबारे छलफल गर्दा ज्येष्ठहरू प्रायः मौखिक इतिहास र आध्यात्मिक विश्वासहरूमा भर पर्छन्। धेरैले जलविद्युत्‌  विकास हुनुअघि भू-दृश्य कस्तो देखिन्थ्यो र केही क्षेत्रहरूलाई कसरी पवित्र मानिन्थ्यो भन्ने वर्णन गरे। पारिस्थितिक स्मृतिको यो रूपले वातावरणीय परिवर्तनबारे ऐतिहासिक दृष्टिकोण प्रदान गर्छ। ज्येष्ठहरूले प्रायः वर्तमान अवस्थालाई विगतका अनुभवहरूसँग तुलना गर्दै पानीको बहाउमा आएको परिवर्तन, कृषि ढाँचामा आएको फेरबदल, र केही माछा प्रजातिहरूको लोपबारे वर्णन गरे।

ज्येष्ठ नागरिकहरू र युवाहरूबिचको एउटा मुख्य भिन्नता उनीहरूले मूल्य दिने ज्ञानको प्रकारमा निहित छ।नदीबारे छलफल गर्दा ज्येष्ठहरू प्रायः मौखिक इतिहास र आध्यात्मिक विश्वासहरूमा भर पर्छन्।...यसको विपरीत, युवा सहभागीहरूले प्रायः जलवायु परिवर्तन, दिगोपन र पर्यटनको छलफल मार्फत वातावरणीय सरोकारहरू प्रस्तुत गर्थे।

यसको विपरीत, युवा सहभागीहरूले प्रायः जलवायु परिवर्तन, दिगोपन र पर्यटनको छलफल मार्फत वातावरणीय सरोकारहरू प्रस्तुत गर्थे। उनीहरूको भाषाले वातावरणीय शिक्षा र मिडियाका भाष्यसितको सम्पर्कलाई प्रतिबिम्बित गर्थ्यो। यद्यपि, यसको अर्थ युवाहरूमा नदीप्रति भावनात्मक लगाउको कमी थियो भन्ने होइन। बरु, परिदृश्यसँगको उनीहरूको सम्बन्ध विभिन्न सांस्कृतिक रूपहरू मार्फत व्यक्त गरिएको थियो।

सांस्कृतिक पुनरुत्थान र प्रतिरोध

एक अप्रत्याशित निष्कर्ष युवासहभागीहरूमाझ सांस्कृतिक पुनर्जागरणको भूमिकासँग सम्बन्धित थियो।...यसले प्रतिरोध आन्दोलनहरू पुस्ताअनुसार कसरी रूपान्तरण भइरहेका छन् भन्ने एउटा रोचक उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। जहाँ अघिल्ला आन्दोलनहरू मुख्यतः आमरण अनशन, विरोध प्रदर्शन तथा सार्वजनिक आन्दोलनमा आधारित थिए, आजका युवा अभियन्ताहरू संस्कृति, कला र वातावरणीय सक्रियतालाई संयोजन गरेर नयाँ सञ्चार माध्यमहरूको प्रयोग गरिरहेका छन्।

एक अप्रत्याशित निष्कर्ष युवासहभागीहरूमाझ सांस्कृतिक पुनर्जागरणको भूमिकासँग सम्बन्धित थियो। धेरै युवाहरूले सङ्गीत, चलचित्र र फेसनजस्ता आधुनिक कलात्मक रूपहरू मार्फत लेप्चा संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्ने प्रयासहरूको वर्णन गरे। परम्परागत पहिरन र वाद्ययन्त्रहरू समकालीन प्रस्तुतिहरूमा समावेश गरिँदै थिए। यी सांस्कृतिक अभिव्यक्तिहरूले प्रायः वातावरणीय सन्देशहरू पनि बोकेका हुन्थे। टिस्टा नदीसम्बन्धी गीत र कथाहरू जलविद्युत्‌  सम्बन्धी मुद्दाहरूबारे जनचेतना जगाउन र भू-दृश्यको संरक्षणको महत्त्व सञ्चार गर्न प्रयोग गरिन्थे।

यसले प्रतिरोध आन्दोलनहरू पुस्ताअनुसार कसरी रूपान्तरण भइरहेका छन् भन्ने एउटा रोचक उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। जहाँ अघिल्ला आन्दोलनहरू मुख्यतः आमरण अनशन, विरोध प्रदर्शन तथा सार्वजनिक आन्दोलनमा आधारित थिए, आजका युवा अभियन्ताहरू संस्कृति, कला र वातावरणीय सक्रियतालाई संयोजन गरेर नयाँ सञ्चार माध्यमहरूको प्रयोग गरिरहेका छन्। यसरी प्रतिरोधको स्वरूप केवल विरोधमा सीमित नरही सांस्कृतिक अभिव्यक्ति, पहिचानको पुनर्स्थापना र वातावरणीय चेतनाको विस्तारसँग समेत जोडिँदै गएको देखिन्छ।

अध्ययन क्षेत्रहरूबीचको भिन्नता- जङ्गू र चुङ्थाङ

जङ्गू र चुङ्थाङ, यी दुई अध्ययन क्षेत्रहरूले जलविद्युत्‌  विकासलाई बुझ्ने र अनुभव गर्ने दृष्टिकोणलाई फरक–फरक रूपमा आकार दिएका छन्। यद्यपि दुवै क्षेत्र टिस्टा नदी बेसिनभित्र पर्दछन्, जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूसँगको उनीहरूको सम्बन्ध निकै भिन्न छ, जसले समुदायहरूको प्रतिक्रिया र धारणा निर्माणमा महत्वपूर्ण प्रभाव पारेको छ।

 जङ्गू

जङ्गू, एक संरक्षित लेप्चा आरक्ष, जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूप्रति बलियो र दीर्घकालीन विरोधका लागि परिचित छ। यस क्षेत्रमा प्रतिरोध भू-दृश्यको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्वमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको छ।...टिस्टाका प्रभावित नागरिकहरू (ACT) जस्ता आन्दोलनहरूको उपस्थितिले सामूहिक प्रतिरोधलाई आकार दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। समयसँगै यो प्रतिरोध जङ्गूको सामाजिक तथा राजनीतिक पहिचानको अभिन्न अंश बनेको छ।

जङ्गू, एक संरक्षित लेप्चा आरक्ष, जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूप्रति बलियो र दीर्घकालीन विरोधका लागि परिचित छ। यस क्षेत्रमा प्रतिरोध भू-दृश्यको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्वमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको छ। धेरै बासिन्दाहरूका लागि नदी केवल एउटा पारिस्थितिक स्रोत मात्र होइन, तर पुर्ख्यौली पहिचान र अनुष्ठानिक जीवनसँग जोडिएको पवित्र अस्तित्व पनि हो। फलस्वरूप, जङ्गूमा जलविद्युत्‌विरुद्धको विरोधलाई प्रायः सांस्कृतिक र वातावरणीय संरक्षणको एक रूपका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

टिस्टाका प्रभावित नागरिकहरू (ACT) जस्ता आन्दोलनहरूको उपस्थितिले सामूहिक प्रतिरोधलाई आकार दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। समयसँगै यो प्रतिरोध जङ्गूको सामाजिक तथा राजनीतिक पहिचानको अभिन्न अंश बनेको छ। महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने जङ्गूमा देखिएको विरोधलाई पूर्वरक्षात्मक प्रतिरोधका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको उद्देश्य ठूलो वातावरणीय वा सांस्कृतिक क्षति हुनुभन्दा अगाडि नै जलविद्युत्‌  विकासलाई रोक्नु हो। यस क्षेत्रमा ठुला जलविद्युत्‌  संरचनाहरूको तुलनात्मक रूपमा कम उपस्थिति भएकाले स्थानीय बासिन्दाहरूले पारिस्थितिक संरक्षण र सांस्कृतिक निरन्तरतामा आधारित वैकल्पिक भविष्यको कल्पना गर्न र त्यसका लागि आवाज उठाउन सकेका छन्।

चुङथाङ

यसको विपरीत, चुङथाङले त्यस्तो ठाउँलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ जहाँ जलविद्युत विकास पहिले नै परिदृश्य भित्रै सम्मिलित छ। बाँध पूर्वाधारको उपस्थिति र २०२३ को जिएलओएफ-को प्रभावले स्थानीय अनुभवहरूलाई तत्कालै आकार दिएको छ। जङगू, जहाँ प्रतिरोध सामूहिक र स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरिएको छ, यसको विपरित चुङथाङका दृष्टिकोणहरू बढी खण्डित र जटिल छन्।

यसको विपरीत, चुङथाङले त्यस्तो ठाउँलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ जहाँ जलविद्युत विकास पहिले नै परिदृश्य भित्रै सम्मिलित छ। बाँध पूर्वाधारको उपस्थिति र २०२३ को जिएलओएफ-को प्रभावले स्थानीय अनुभवहरूलाई तत्कालै आकार दिएको छ। जङगू, जहाँ प्रतिरोध सामूहिक र स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरिएको छ, यसको विपरित चुङथाङका दृष्टिकोणहरू बढी खण्डित र जटिल छन्।

चुङथाङका धेरै बासिन्दाहरूले जलविद्युत्सँग सम्बन्धित लाभ र जोखिम दुवैलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गरेका छन्। केहीले यस्ता परियोजनाबाट प्राप्त आर्थिक अवसर र पूर्वाधार विकासलाई सकारात्मक रूपमा हेरेका छन् भने अरूले वातावरणीय क्षति, सुरक्षा चुनौती तथा विपद् जोखिमबारे गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। सन् २०२३ को बाढीपछिका घटनाहरूले यी चिन्ताहरूलाई अझ तीव्र बनाइदिएका छन्, जसका कारण वातावरणीय जोखिमहरू अझ स्पष्ट र प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत भएका छन्। तर अर्कोतर्फ, जलविद्युत्‌सँग सम्बन्धित आर्थिक गतिविधिहरूप्रतिको निर्भरता तथा पूर्वाधारहरूको विद्यमान उपस्थितिले एकीकृत विरोध आन्दोलन निर्माण गर्न कठिन बनाएको छ। फलस्वरूप, यहाँको धारणा मिश्रित प्रकृतिको देखिन्छ, जहाँ व्यक्तिहरूले एकैसाथ जलविद्युत्का जोखिमहरूलाई स्वीकार गर्छन्, तर त्यससँग जोडिएका आर्थिक यथार्थहरूलाई पनि बेवास्ता गर्न सक्दैनन्।

तुलनात्मक अन्तर्दृष्टि

जङ्गू र चुङथाङमाझको भिन्नताले स्थानीय सन्दर्भले कसरी धारणा निर्माण गर्छ भन्ने देखाउँछ। जङ्गूले बलियो, सांस्कृतिक रूपमा जरा गाडेको प्रतिरोधलाई प्रतिबिम्बित गर्छ भने चुङथाङले जीवन्त अनुभव र पूर्वाधारको उपस्थितिबाट आकार लिएको अझ जटिल संलग्नतालाई देखाउँछ। यी भिन्नताहरूले समुदायहरूलाई एकरूप इकाइका रूपमा नलिनु पर्ने महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछन्, किनकि दृष्टिकोणहरू पुस्तान्तरमा मात्र होइन, स्थानअनुसार पनि फरक हुन्छन्।

जङ्गू र चुङथाङमाझको भिन्नताले स्थानीय सन्दर्भले कसरी धारणा निर्माण गर्छ भन्ने देखाउँछ। जङ्गूले बलियो, सांस्कृतिक रूपमा जरा गाडेको प्रतिरोधलाई प्रतिबिम्बित गर्छ भने चुङथाङले जीवन्त अनुभव र पूर्वाधारको उपस्थितिबाट आकार लिएको अझ जटिल संलग्नतालाई देखाउँछ। यी भिन्नताहरूले समुदायहरूलाई एकरूप इकाइका रूपमा नलिनु पर्ने महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछन्, किनकि दृष्टिकोणहरू पुस्तान्तरमा मात्र होइन, स्थानअनुसार पनि फरक हुन्छन्।

पूर्वी हिमालय क्षेत्रमा जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूको विस्तारले पहिरो, भूकम्पीय अस्थिरता तथा बाढीको जोखिमलाई अझ तीव्र बनाएको छ। धेरै सहभागीहरूले सुरुङ निर्माणका लागि गरिने विस्फोट तथा बाँध निर्माणले भू–दृश्य परिवर्तन गरेको, पहिरोको जोखिम बढाएको र प्राकृतिक जलप्रवाहमा अवरोध सिर्जना गरेको अनुभव सुनाए। यी अनुभवहरूले नाजुक पर्वतीय पारिस्थितिकी प्रणालीसँग ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूको असंगतताबारे विद्यमान साहित्यमा उठाइएका चिन्ताहरूलाई थप पुष्टि गर्छन्। धेरै सहभागीहरूले जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूलाई स्थानीय आवश्यकताबाट उत्पन्न भएका विकासका पहलहरू नभई बाहिरबाट थोपरिएका निर्णयहरूको रूपमा वर्णन गरे। उनीहरूका अनुसार विकाससम्बन्धी निर्णयहरू प्रायः सरकारी निकायहरू र निजी कम्पनीहरूले नदी नजिक बसोबास गर्ने समुदायहरूसँग पर्याप्त परामर्श नगरी लिने गरेका छन्।

पूर्वी हिमालय क्षेत्रमा जलविद्युत्‌  परियोजनाहरूको विस्तारले पहिरो, भूकम्पीय अस्थिरता तथा बाढीको जोखिमलाई अझ तीव्र बनाएको छ। धेरै सहभागीहरूले सुरुङ निर्माणका लागि गरिने विस्फोट तथा बाँध निर्माणले भू–दृश्य परिवर्तन गरेको, पहिरोको जोखिम बढाएको र प्राकृतिक जलप्रवाहमा अवरोध सिर्जना गरेको अनुभव सुनाए।…उनीहरूका अनुसार विकाससम्बन्धी निर्णयहरू प्रायः सरकारी निकायहरू र निजी कम्पनीहरूले नदी नजिक बसोबास गर्ने समुदायहरूसँग पर्याप्त परामर्श नगरी लिने गरेका छन्।

सहभागीहरूले जलविद्युत परियोजनाहरूबाट स्थानीय लाभको अभावको बारेमा बारम्बार निराशा व्यक्त गरे। विशेष गरी, धेरै उत्तरदाताहरूले आफ्नो क्षेत्रमा बिजुली उत्पादन हुने विरोधाभासलाई औँल्याए जबकि नजिकैका गाउँहरूले अझै पनि अनियमित बिजुली आपूर्तिको सामना गर्छन्। अरूले जोड दिए  बाँध निर्माणबाट सिर्जना हुने रोजगारीका अवसरहरू अस्थायी र प्रायः खतरनाक थिए, विशेष गरी सुरुङको काम। यी कथाहरूले गर्गन (२०२०) को अवलोकनलाई बलियो बनाउँछन् कि स्थानीय समुदायहरूले प्रायः दीर्घकालीन आर्थिक लाभहरू प्राप्त नगरी वातावरणीय लागत वहन गर्छन्।

यी कथाहरूले गर्गन (२०२०) को अवलोकनलाई बलियो बनाउँछन् कि स्थानीय समुदायहरूले प्रायः दीर्घकालीन आर्थिक लाभहरू प्राप्त नगरी वातावरणीय लागत वहन गर्छन्।

ACT को विरासत सामुदायिक भाष्यहरूभित्र अझै पनि अत्यन्तै स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। धेरै सहभागीहरूले यस आन्दोलनलाई सामूहिक सङ्घर्षका रूपमा उल्लेख गरे, जसले धेरै दशकसम्म जलविद्युत्‌प्रति स्थानीय दृष्टिकोणलाई आकार दिएको थियो। रोचक कुरा के छ भने, पहिलेका विरोधहरू प्रायः ज्येष्ठहरूले सङ्गठित गरेका थिए भने अहिलेका युवा पुस्ताले यस आन्दोलनलाई नयाँ तरिकाले अघि बढाइरहेका देखिन्छन्। युवा सहभागीहरूले टिस्टा नदीसँग सम्बन्धित सङ्गीत, कथावाचन र कलाजस्ता सांस्कृतिक अभिव्यक्तिमार्फत यस मुद्दासँग संलग्न भएको वर्णन गरे। यसले यो पनि देखाउँछ, पुस्ता–पुस्तामाझ प्रतिरोधका रूपहरू परिवर्तन भइरहे पनि नदीको संरक्षणप्रतिको आधारभूत प्रतिबद्धता बलियो नै छ। धेरै ज्येष्ठहरूले नदीलाई जीवनचक्रका महत्त्वपूर्ण संस्कारहरूमा सहभागी एक जीवित उपस्थितिका रूपमा वर्णन गरे। सहभागीहरूले व्याख्या गरे टिस्टा र कञ्चनजङ्घा पर्वतलाई विवाह र अन्य सामाजिक समारोहहरूमा साक्षीको रूपमा बोलाइन्छ, जसले प्राकृतिक परिदृश्यहरूले नैतिक अधिकार राख्छन् भन्ने विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

केही ज्येष्ठहरूले अन्त्येष्टि संस्कारहरूको पनि वर्णन गरे, जसमा खरानी र हड्डीहरू नदीमा फिर्ता गरिन्छ, जसले नदी आत्माको आध्यात्मिक यात्राको एक भाग हो भन्ने विचारलाई अझ सुदृढ बनाउँछ। यी कथाहरूले जलविद्युत्‌  विकासलाई केवल वातावरणीय रूपान्तरणका रूपमा मात्र होइन, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक व्यवस्थामा आएको अवरोधका रूपमा पनि कसरी अनुभव गरिन्छ भन्ने देखाउँछन्। ज्येष्ठहरूले प्रायः जलविद्युत्को विरोधलाई पवित्र भूगोल र पुर्ख्यौली जिम्मेवारीका सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्थे, नदीलाई विचलित गर्दा हुने आध्यात्मिक परिणामहरूमा जोड दिँदै। अर्कोतर्फ, युवा सहभागीहरूले प्रायः जलविद्युत्लाई वातावरणीय दिगोपन र भविष्यका जीविकोपार्जनसँग सम्बन्धित गरी छलफल गर्थे। धेरै युवा उत्तरदाताहरूले नदीको संरक्षण गर्ने र यसको प्राकृतिक प्रवाहलाई बाधा पुर्‍याउने महत्त्वमा जोड दिए र राफ्टिङ, ट्रेकिङ र होमस्टे जस्ता पर्यटन-आधारित जीविकोपार्जन सुरु गर्ने कुरामा पनि ध्यान केन्द्रित गरे। यी दृष्टिकोणहरूले पुस्तागत भिन्नताहरूलाई मतभेदको रूपमा होइन, वातावरणीय चिन्ताहरूलाई अभिव्यक्त गर्ने फरक–फरक तरिकाका रूपमा बुझ्नुपर्ने संकेत गर्छन्।

ACT को विरासत सामुदायिक भाष्यहरूभित्र अझै पनि अत्यन्तै स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। धेरै सहभागीहरूले यस आन्दोलनलाई सामूहिक सङ्घर्षका रूपमा उल्लेख गरे, जसले धेरै दशकसम्म जलविद्युत्‌प्रति स्थानीय दृष्टिकोणलाई आकार दिएको थियो।

यद्यपि ज्येष्ठ र युवा पुस्ताले जलविद्युतका बारेमा धेरै समान चिन्ताहरू साझा गर्छन्, तर उनीहरूले ती चिन्ताहरूलाई फरक ढङ्गले प्रस्तुत गर्छन्। ज्येष्ठहरूले भू-दृश्यको पवित्रता र सांस्कृतिक परम्पराहरूको संरक्षणको महत्त्वलाई जोड दिन्छन्। उनीहरूका कथनहरूमा प्रायः पुर्ख्यौली भूमिप्रति जिम्मेवारीबोध र आध्यात्मिक सन्तुलनको भावना झल्किन्छ। युवा पुस्ताको दृष्टिकोण पनि सांस्कृतिक पहिचानमै आधारित भए तापनि, भविष्यको जीविकोपार्जन र वातावरणीय दिगोपनमा अझ बढी केन्द्रित हुन्छ। उदाहरणका लागि, केही सहभागीहरूले स्वस्थ नदी पारिस्थितिक प्रणालीमा निर्भर पर्यटन गतिविधिहरू विकास गर्नेमा रुचि व्यक्त गरे। यी भिन्नताहरूलाई पुस्तागत विभाजनको रूपमा व्याख्या गर्नु हुँदैन। बरु, तिनीहरूले पूरक दृष्टिकोणहरू प्रतिनिधित्व गर्छन् जसले सँगै सामुदायिक प्रतिरोधलाई बलियो बनाउँछ। ज्येष्ठ नागरिकहरूले वातावरणीय सरोकारहरूलाई ऐतिहासिक र आध्यात्मिक वैधता प्रदान गर्छन्, जबकि युवाहरूले सक्रियता र सञ्चारका नयाँ रूपहरूमा योगदान दिन्छन्। यो पुस्तान्तरीय गतिशीलताले जङ्गूजस्ता क्षेत्रमा बाँधविरोधी आन्दोलनहरूको लचिलोपनलाई पनि व्याख्या गर्न सक्छ। समयसँगै हराउँदै जानुको सट्टा, प्रतिरोध निरन्तर अनुकूलित हुँदै जान्छ, किनकि नयाँ पुस्ताले समकालीन सन्दर्भहरूमा सांस्कृतिक मूल्यहरूको पुनर्व्याख्या गर्छन्।

ज्येष्ठ नागरिकहरूले वातावरणीय सरोकारहरूलाई ऐतिहासिक र आध्यात्मिक वैधता प्रदान गर्छन्, जबकि युवाहरूले सक्रियता र सञ्चारका नयाँ रूपहरूमा योगदान दिन्छन्। यो पुस्तान्तरीय गतिशीलताले जङ्गूजस्ता क्षेत्रमा बाँधविरोधी आन्दोलनहरूको लचिलोपनलाई पनि व्याख्या गर्न सक्छ। समयसँगै हराउँदै जानुको सट्टा, प्रतिरोध निरन्तर अनुकूलित हुँदै जान्छ, किनकि नयाँ पुस्ताले समकालीन सन्दर्भहरूमा सांस्कृतिक मूल्यहरूको पुनर्व्याख्या गर्छन्।

निष्कर्ष

उत्तर सिक्किमका जलविद्युत्‌सम्बन्धी द्वन्द्वहरूलाई केवल आर्थिक वा प्राविधिक दृष्टिकोणबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। यी द्वन्द्वहरू सांस्कृतिक पहिचान, वातावरणीय स्मृति तथा परिवर्तनशील सक्रियतासँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्।

उत्तर सिक्किमका जलविद्युत्‌सम्बन्धी द्वन्द्वहरूलाई केवल आर्थिक वा प्राविधिक दृष्टिकोणबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। यी द्वन्द्वहरू सांस्कृतिक पहिचान, वातावरणीय स्मृति तथा परिवर्तनशील सक्रियतासँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। पुस्तान्तरिक दृष्टिकोणहरूको अध्ययनले देखाउँछ कि जलविद्युत्‌विरुद्धको सामुदायिक विरोध साझा पनि छ र विविध पनि। ज्येष्ठ तथा युवा दुवैले आफ्ना चिन्ताहरू फरक–फरक कथनमार्फत व्यक्त गरे पनि दुवै समूह नदी र भू–दृश्यसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। यस अध्ययनले विकास योजनामा स्थानीय ज्ञान र सांस्कृतिक मूल्यहरूको समावेशको महत्वलाई पनि उजागर गर्छ। नदीलाई केवल आर्थिक स्रोतका रूपमा हेर्ने नीतिहरूले समुदायहरूको वातावरणसँगको जटिल सामाजिक सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्ने जोखिम बोकेका हुन्छन्। जलवायु परिवर्तन र पूर्वाधार विस्तारले हिमाली भू–दृश्यलाई निरन्तर रूपान्तरण गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा, यस्ता सम्बन्धहरूलाई बुझ्नु झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। स्थानीय दृष्टिकोणलाई बेवास्ता गर्ने विकास रणनीतिहरूले विद्यमान द्वन्द्वहरूलाई अझ गहिरो बनाउन सक्छन् र दीर्घकालीन दिगोपनलाई कमजोर पार्न सक्छन्। त्यसैले पर्वतीय क्षेत्रहरूमा अझ समावेशी, न्यायपूर्ण र दिगो विकासको आधार निर्माण गर्न समुदायभित्र रहेका विविध आवाजहरूको पहिचान र सम्मान अपरिहार्य छ।

यस अध्ययनले विकास योजनामा स्थानीय ज्ञान र सांस्कृतिक मूल्यहरूको समावेशको महत्वलाई पनि उजागर गर्छ।…त्यसैले पर्वतीय क्षेत्रहरूमा अझ समावेशी, न्यायपूर्ण र दिगो विकासको आधार निर्माण गर्न समुदायभित्र रहेका विविध आवाजहरूको पहिचान र सम्मान अपरिहार्य छ।

लेखकको नोट: यो लेख उत्तर सिक्किमको जङ्गू र चुङथाङमा गरिएको मेरो मास्टर्सको क्षेत्र अनुसन्धान (अजिम प्रेमजी विश्वविद्यालय) मा आधारित छ, जुन जलविद्युत परियोजनाहरू र टिस्टा नदीमा अन्तरपुस्तागत दृष्टिकोणमा केन्द्रित छ।

सन्दर्भहरू

Baran, M., & Sypniewska, B. (2024). Determinants of pro-environmental innovative behaviour: A comparison of three generations. Journal of Innovation & Knowledge, 9(1), 100613. 

Cantillo, J., Astorino, L., & Tsana, A. (2025). Determinants of pro-environmental attitudes and behaviour among European Union residents: Differences between older and younger generations. Quality & Quantity, 59(6), 2623–2659. 

Dukpa, R. D. (2024). Hydropower politics in Northeast India: Dam development and contestation. Water, 16(3), 561. 

Dutta, S. (2008). Lepcha v. hydropower. Himal Southasian. 

Essiz, O. (2022). Intergenerational influence on sustainable consumer attitudes and behaviors: Roles of family communication and peer influence in environmental consumer socialization. Psychology & Marketing, 39(8), 1569–1583. 

Gergan, M. D. (2020). Disastrous hydropower, uneven regional development: Contesting hydropower projects in Sikkim, India. Energy Policy, 137, 111144. 

Joshi, D. (2019). Watered down? Civil society organizations and hydropower development in the Darjeeling and Sikkim regions of India. Energy Policy, 126, 340–348. 

Mallick, B., & Hunter, L. (2024). Environmental migration and non-migration: Learning through an intergenerational lens. Migration Studies. 

Negi, V. S., Maikhuri, R. K., Rawat, L. S., & Bahuguna, A. (2017). Climate change impact in the Western Himalaya: People’s perception and adaptive strategies. Journal of Mountain Science, 14(2), 403–416. 

Rai, N., & Khawas, V. (2021). Climate change and hydropower development in the Eastern Himalaya: Emerging conflicts in the Upper Teesta catchment of Sikkim, India. Environmental Development, 39, 100642. 

Sherpa, D. Y. (2022). A tragedy foretold: The price for development. The Sikkim Project. 

Sikkim Project. (2022). Environmental injustice: Hydropower dams in Sikkim. The Sikkim Project. 

Wang, X., & Wu, L. (2024). Intergenerational differences in environmental concerns of plastic waste business owners. Humanities and Social Sciences Communications, 11(1), 145.

Rai, P. (2021).The Story of Teesta and Rangeet. The Sikkim Project.

मैदानी क्षेत्रका सहरहरू भन्दा फरक पाहाडी सहरहरू -सीमित जमिन, कमजोर पारिस्थितिकी, र कठिन गतिशीलता जस्ता, गम्भीर बाधाहरू अन्तर्गत सञ्चालन हुन्छन् - तर अधिकांश सहरी योजना ढाँचाहरू समथर र सहज भू–भागलाई ध्यानमा राखेर बनाइएका हुन्छन्। परिणामस्वरूप गान्तोकजस्ता ठाउँहरू स्पष्ट मोडेलविना नै विस्तार भइरहेका छन्। अव्यवस्थित सहरीकरणका परिणामस्वरूप भिडभाड, अन्तिम चरणसम्मको कमजोर यातायात पहुँच, पानी तथा आधारभूत सेवामाथिको चाप, सार्वजनिक स्थानहरूको अभाव, र विपद्प्रतिको बढ्दो संवेदनशीलता जस्ता समस्याहरू उत्पन्न भएका छन्।

मैदानी क्षेत्रका सहरहरू भन्दा फरक पाहाडी सहरहरू -सीमित जमिन, कमजोर पारिस्थितिकी, र कठिन गतिशीलता जस्ता, गम्भीर बाधाहरू अन्तर्गत सञ्चालन हुन्छन् - तर अधिकांश सहरी योजना ढाँचाहरू समथर र सहज भू–भागलाई ध्यानमा राखेर बनाइएका हुन्छन्। परिणामस्वरूप गान्तोकजस्ता ठाउँहरू स्पष्ट मोडेलविना नै विस्तार भइरहेका छन्। अव्यवस्थित सहरीकरणका परिणामस्वरूप भिडभाड, अन्तिम चरणसम्मको कमजोर यातायात पहुँच, पानी तथा आधारभूत सेवामाथिको चाप, सार्वजनिक स्थानहरूको अभाव, र विपद्प्रतिको बढ्दो संवेदनशीलता जस्ता समस्याहरू उत्पन्न भएका छन्।

गान्तोकको विकास धेरै हदसम्म जैविक भएको छ, ढाँचाद्वारा होइन तर पूर्वनिर्धारित रूपमा। यो कल्पनाको कमीको कारणले होइन, तर साझा दृष्टिकोणको अभावका कारणले हो – र यस लक्ष्य प्राप्त गर्ने आत्मविश्वासको कमीका कारणले हो। यदि हामीले यसलाई नै अघि बढायौँ भने, हामी भविष्यमा जटिल समस्याहरूको सामना गर्ने जोखिममा पर्नेछौँ।

सहरी स्वरूपको जगको रूपमा आवागमन

पहाडमा, जहाँ भू-भागले आन्दोलनलाई कठिन बनाउँछ, गतिशीलता केवल शहरलाई समर्थन मात्र गर्दैन - यसले यसलाई आकार दिन्छआज सडक–आधारित यातायात प्रणालीको प्रभुत्व छ, तर सडकहरू धेरै जमिन ओगट्ने र भीरालो भू–भागमा कम प्रभावकारी हुने गर्छन्। जनसङ्ख्या र सवारीसाधनको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा भिडभाड अनिवार्य रूपमा बढ्छ, जसले अन्ततः यातायात ठप्प हुने अवस्थासम्म पुर्‍याउँछ। यदि आवागमन सहरी स्वरूपको जग हो भने, आवागमनमाथि पुनर्विचार गर्नु सहरलाई नै पुनर्विचार गर्ने कुञ्जी हो।

समोच्च सहरीकरण: भू–भागअनुसार निर्माण गर्ने अवधारणा

पाहाडहरूमा, समतल जमिन दुर्लभ हुन्छ - तर जहाँ यो अवस्थित छ, त्यहाँ जीवन फस्टाउँछ। ठुला प्लाजाहरूको साटो पाहाडी भू–भागले समोच्च रेखाको समानान्तर फैलिएका रेखीय विस्तारहरू प्रदान गर्छ। ।यिनलाई सवारीसाधनरहित पैदलमार्ग—“जीवनका पट्टिहरू”—का रूपमा विकास गर्न सकिन्छ, जसले सहरी बसोबासको मेरुदण्डको काम गर्न सक्छ। [चित्र १]

यी तेर्सा पदमार्गहरूको समूहहरूलाई  लिफ्ट, एस्केलेटर र र्‍याम्पहरूद्वारा ठाडो प्रकारले जोडिए पहुँचयोग्य र समावेशी बस्तीहरू निर्माण गर्न सकिन्छ। । यस्तो प्रणालीले पैदल यात्रालाई समर्थन गर्दछ, सामुदायिक अन्तरक्रियालाई प्रोत्साहन गर्दछ, र पानी, ढल निकास र बिजुली जस्ता सेवाहरूका लागि संरचित रूपरेखा प्रदान गर्दछ। [चित्र २]

व्यापक स्तरमा, यस्ता पैदलमार्गहरूको सञ्जालमार्फत विभिन्न बस्तीहरूलाई एकअर्कासँग जोड्न सकिन्छ, जसले सहरव्यापी आवागमनको यस्तो तह निर्माण गर्छ, जुन सवारीसाधनमा निर्भर नभई मानव–केन्द्रित हुन्छ। [चित्र ३]

रोपवे: एउटा पाहाडी समाधान

लामो दुरी र भिराला उकाली-ओह्रालीहरूका लागि, रोपवेलेले एउटा आकर्षक विकल्प प्रदान गर्दछ।सडकहरू भन्दा फरक, तिनीहरूलाई न्यूनतम जमिन चाहिन्छ, कुशलतापूर्वक भिरालाहरू पार गर्छन्, र जमिनमा थप भिडभाड सिर्जना नगरी सञ्चालन गर्न सकिन्छ । तिनीहरू वातावरणीय रूपमा सफा, शान्त र कमजोर पाहाडी पारिस्थितिक प्रणालीमा कम बाधा उत्पन्न गर्ने हुन्छन् । आधुनिक प्रणालीहरूले यात्रुहरू मात्र होइन, सामानहरू र आपतकालीन सेवाहरू पनि बोक्न सक्छन्। अवश्य पनि, रोपवेहरूसित जोडिएको गोपनीयता, दृश्य प्रभाव, र स्वामित्वका प्रश्नहरू जस्ता चिन्ताहरू छन्। तर यी अस्वीकार गर्ने कारण नभएर यो त केवल डिजाइन र सुशासनसँग सम्बन्धित चुनौतीहरू हुन्।

सडकहरू भन्दा फरक, रोपवेहरूले भिराला स्थानहरू पार गर्ने र यात्राको दुरी घटाउने क्षमतालाई बढावा दिने ढाँचागत दृष्टिकोणको माग गर्छ। गान्तोक जस्तो पाहाडमा आधारित सहरमा, रोपवे लाइनहरू धारसँग लम्बवत् रूपमा सञ्चालन हुनुपर्छ, ताकि उकालो र ओरालो दुवैतर्फको आवागमन प्रभावकारी बन्न सकोस्। रानीपुलदेखि बोजोघारीसम्मको रेखीय मेरुदण्डले यी रेखाहरूलाई जोड्न सक्छ र लामो दुरीको यात्रालाई सहज बनाउन सक्छ।

सडकहरू भन्दा फरक, रोपवेहरूले भिराला स्थानहरू पार गर्ने र यात्राको दुरी घटाउने क्षमतालाई बढावा दिने ढाँचागत दृष्टिकोणको माग गर्छ। गान्तोक जस्तो पाहाडमा आधारित सहरमा, रोपवे लाइनहरू धारसँग लम्बवत् रूपमा सञ्चालन हुनुपर्छ, ताकि उकालो र ओरालो दुवैतर्फको आवागमन प्रभावकारी बन्न सकोस्। रानीपुलदेखि बोजोघारीसम्मको रेखीय मेरुदण्डले यी रेखाहरूलाई जोड्न सक्छ र लामो दुरीको यात्रालाई सहज बनाउन सक्छ। [चित्र ४]

यदि पैदलमार्गहरूको सञ्जालसँग सोचविचारपूर्वक एकीकृत गरियो भने, रोपवेले गान्तोकको आवागमन प्रणालीलाई मात्र होइन, सहरको विकासको स्वरूपलाई समेत मौलिक रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

आवागमनमार्फत निर्माण योजना

आवागमन केवल यातायातको समस्या मात्र होइन; यो योजना बनाउने उपकरण हो। सही आवागमन प्रणाली छनौट गर्नाले आवास, भिडभाड, सेवा वितरण, सार्वजनिक स्थान, र विपद् व्यवस्थापन जस्ता धेरै सहरी चुनौतीहरूलाई एकैसाथ सम्बोधन गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

आवागमन केवल यातायातको समस्या मात्र होइन; यो योजना बनाउने उपकरण हो। सही आवागमन प्रणाली छनौट गर्नाले आवास, भिडभाड, सेवा वितरण, सार्वजनिक स्थान, र विपद् व्यवस्थापन जस्ता धेरै सहरी चुनौतीहरूलाई एकैसाथ सम्बोधन गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

कल्पना गर्न सकिन्छ, सहरभरि फैलिएको एउटा समानान्तर, सवारीसाधनरहित तह: पैदलमार्ग, ठाडो जडान संरचना र रोपवेहरूको यस्तो सञ्जाल, जसले मानिसहरूलाई सवारीसाधनमा निर्भर नभई सहज रूपमा आवतजावत गर्न सक्षम बनाओस्। यस्तो प्रणालीले उपेक्षित बस्तीहरूलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छ, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई उत्प्रेरित गर्न सक्छ, र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न सक्छ जहाँ यसको सबैभन्दा बढी आवश्यकता छ। अहिलेका विद्यमान बस्तीहरूलाई समेत पुनःसंरचना गर्न सकिन्छ। हालका मार्गहरूलाई सुसङ्गत तेर्सो सञ्जालहरूमा जोडेर र पुनर्गठन गरेर, पहुँचयोग्यतालाई उल्लेखनीय रूपमा सुधार गर्न सकिन्छ। यदि जनसहभागिता साँचो अर्थमा सुनिश्चित गरियो भने, यस्ता रूपान्तरणहरू केवल सम्भव मात्र होइन, व्यापक समर्थन प्राप्त गर्ने सम्भावना पनि उच्च हुन्छ।

पूर्वाधारभन्दा बाहिर: स्वामित्वको प्रश्न

हामीले के बनाउँछौँ भन्ने कुरा जत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, हामी कसरी बनाउँछौँ भन्ने कुरा पनि। प्रचलित विकास मोडेलले - प्रायः ठुला, बाह्य रूपमा कार्यान्वयन गरिएका परियोजनाहरूद्वारा सञ्चालित - मानिसहरूलाई भन्दा पूर्वाधारलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले स्थानीय सहभागितालाई सीमित गर्छ, स्वामित्वलाई क्षय गर्छ, र स्थानीय क्षमता निर्माण गर्ने बहुमूल्य अवसरहरू गुमाउँछ। परम्परागत सार्वजनिक-निजी साझेदारी (पिपिपी) ढाँचाहरू, व्यापक रूपमा प्रयोग गरिए तापनि, संस्थागत क्षमता सीमित भएको र सामाजिक–आर्थिक समानतालाई प्राथमिकता दिइने सन्दर्भहरूमा ती सधैँ उपयुक्त नहुन सक्छन्।

हामीले के बनाउँछौँ भन्ने कुरा जत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, हामी कसरी बनाउँछौँ भन्ने कुरा पनि। गान्तोकलाई समुदाय-उन्मुख स्वामित्व संरचनाहरू समावेश गर्ने दृष्टिकोणको आवश्यकता छ, जहाँ स्थानीय सरोकारवालाहरू - बासिन्दाहरू, जग्गाधनीहरू, पेसेवरहरू र सरकार सहित - पूर्वाधार प्रणालीहरूको योजना, वित्तपोषण र सञ्चालनमा प्रत्यक्ष रूपमा भाग लिन्छन्।

गान्तोकलाई समुदाय-उन्मुख स्वामित्व संरचनाहरू समावेश गर्ने दृष्टिकोणको आवश्यकता छ, जहाँ स्थानीय सरोकारवालाहरू - बासिन्दाहरू, जग्गाधनीहरू, पेसेवरहरू र सरकार सहित - पूर्वाधार प्रणालीहरूको योजना, वित्तपोषण र सञ्चालनमा प्रत्यक्ष रूपमा भाग लिन्छन्।

यस्ता मोडेलहरूले धेरै फाइदाहरू प्रदान गर्छन्:

• स्थानीय स्वामित्व र उत्तरदायित्वको सुदृढीकरण
• आर्थिक लाभहरू क्षेत्रभित्रै कायम रहने सम्भावना
• सिप विकास र क्षमता अभिवृद्धिका अवसरहरू [विशेषगरी रोपवेजस्ता पाहाडी आवागमनका रूपान्तरणकारी प्रविधिका सन्दर्भमा]
• समुदायका आवश्यकता र प्राथमिकतासँग बढी मेल खाने योजना निर्माण

स्थानीय निकायको संरक्षण गर्दै गुणस्तर सुनिश्चित गर्दै बाह्य प्राविधिक विशेषज्ञतालाई परामर्शदाताको भूमिकामा समावेश गर्न सकिन्छ।

स्वामित्व स्थानीय नै रहनुपर्छ, तर एकाधिकारबाट बच्न रोपवे प्रणालीका फाइदाहरू व्यापक रूपमा साझा गरिनुपर्छ। परम्परागत पिपिपी मोडेलको एउटा वैकल्पिक स्वरूप समुदाय–नेतृत्वको कन्सोर्टियम हुन सक्छ, जसले प्रणालीको परिकल्पना, निर्माण र सञ्चालन गर्छ, जबकि अन्तर्राष्ट्रिय प्राविधिक विशेषज्ञहरूले परामर्शदाताको भूमिका निर्वाह गर्छन्।

समुदायको हितसँग मिल्दोजुल्दो स्वामित्व संरचना सिर्जना गर्दै, सहमत योगदानका आधारमा प्रमुख स्थानीय सरोकारवालाहरूबीच हिस्सेदारी वितरण गर्न सकिन्छ। [चित्र ५]

• प्रवर्द्धकहरू (स्वेट इक्विटी): उद्यमी, डिजाइनर, योजनाकार, ठेकेदार, र पेशसेवरहरू जसले परियोजनाको सुरुवात र व्यवस्थापन गर्छन्।
• जग्गाधनीहरू: गान्तोकमा जग्गाको अभावलाई ध्यानमा राख्दै, विशेष गरी स्टेसन साइटहरूमा जग्गाधनीहरूले इक्विटीको रूपमा जग्गा योगदान गर्न सक्छन्; सरकारी जग्गाको पनि त्यस्तै मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
• ठेकेदारहरू: निर्माण साझेदारहरूले नगद भुक्तानीको साटो इक्विटी लिन सक्छन्, जसले गर्दा पूँजीगत खर्च र ऋण निर्भरता घट्छ।
• सरकार: भूमि र ऊर्जा योगदान मार्फत एक प्रमुख सरोकारवाला, जसलाई अझ सक्षम र लचिलो संस्थागत दृष्टिकोण आवश्यक पर्दछ।
• स्थानीय छिमेकीहरू: शासनमा प्रतिनिधित्वले जवाफदेहिता र समुदायको आवश्यकताहरूसँगको मेललाई सुनिश्चित गर्दछ।
• रोपवे कम्पनी (रणनीतिक साझेदार): एक प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय फर्मले सिएसआर उद्देश्यहरू अन्तर्गत बोर्डमा आउन सक्छ, विशेषज्ञता प्रदान गर्न र बाह्य वित्तपोषणमा निर्भरता कम गर्न सक्छ।

यो मोडेलले स्वामित्व वितरण गर्छ, अग्रिम लागत घटाउँछ, र परियोजनालाई स्थानीय सामाजिक–आर्थिक संरचनाभित्र गहिरोसँग स्थापित गर्छ।

स्थानीय निकायको संरक्षण गर्दै गुणस्तर सुनिश्चित गर्दै बाह्य प्राविधिक विशेषज्ञतालाई परामर्शदाताको भूमिकामा समावेश गर्न सकिन्छ। यो केवल हिस्सेदारीको प्रश्न मात्र होइन; यो दीर्घकालीन स्थायित्व र लचकताको प्रश्न पनि हो। आफ्नो प्रणालीलाई बुझ्ने र व्यवस्थापन गर्न सक्ने सहर परिवर्तनअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउन र समृद्ध बन्न अझ सक्षम हुन्छ।

स्थानीय निकायको संरक्षण गर्दै गुणस्तर सुनिश्चित गर्दै बाह्य प्राविधिक विशेषज्ञतालाई परामर्शदाताको भूमिकामा समावेश गर्न सकिन्छ। यो केवल हिस्सेदारीको प्रश्न मात्र होइन; यो दीर्घकालीन स्थायित्व र लचकताको प्रश्न पनि हो। आफ्नो प्रणालीलाई बुझ्ने र व्यवस्थापन गर्न सक्ने सहर परिवर्तनअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउन र समृद्ध बन्न अझ सक्षम हुन्छ।

शासनको खाडल

यीमध्ये कुनै पनि कुरा स्पष्ट शासन व्यवस्थाविना सम्भव छैन।
आज सहरको योजना निर्माण र व्यवस्थापनको जिम्मेवारी कसको हो भन्ने विषयमा अस्पष्टता छ। यस्तो अवस्थाले दीर्घकालीन सोचलाई कमजोर बनाउँछ र छोटो अवधिका, अस्थायी तथा प्रतिक्रियात्मक निर्णयहरूलाई प्राथमिकता दिन्छ। स्पष्ट दृष्टिकोण र उत्तरदायी नेतृत्वविना उत्कृष्ट विचारहरू पनि प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सक्दैनन्।

मूलतः योजना निर्माण भनेको शासनकै एउटा कार्य हो। यसका लागि स्पष्ट उद्देश्य, समन्वय, र तत्कालीन दबाबभन्दा पर सोच्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। समुदाय–आधारित स्वामित्व मोडेलभित्र स्वाभाविक रूपमा आवश्यक नियन्त्रण र सन्तुलनका संयन्त्रहरू हुन्छन्, जसले यसलाई सफल बनाउन मद्दत गर्न सक्छन् र सम्भवतः सहरको संरक्षकको भूमिकामा रहेको रिक्तता समेत पुरा गर्न सक्छन्।

मूलतः योजना निर्माण भनेको शासनकै एउटा कार्य हो। यसका लागि स्पष्ट उद्देश्य, समन्वय, र तत्कालीन दबाबभन्दा पर सोच्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। समुदाय–आधारित स्वामित्व मोडेलभित्र स्वाभाविक रूपमा आवश्यक नियन्त्रण र सन्तुलनका संयन्त्रहरू हुन्छन्, जसले यसलाई सफल बनाउन मद्दत गर्न सक्छन् र सम्भवतः सहरको संरक्षकको भूमिकामा रहेको रिक्तता समेत पुरा गर्न सक्छन्।

भविष्यको बारेमा छनौट

गान्तोक चौबाटोमा उभिएको छ। यसले आफ्नो वर्तमान मार्ग—प्रतिक्रियात्मक, खण्डित, र दिनप्रतिदिन दबाबले थिचिँदै गएको अवस्थालाई—निरन्तरता दिन सक्छ। वा यसले आफ्ना सीमितताहरूलाई नवप्रवर्तनको आधारका रूपमा उपयोग गर्दै योजनाबद्ध रूपले परिवर्तनको बाटो रोज्न सक्छ। यो केवल पूर्वाधार वा अवागमनको बारेमा होइन। यो हामी कस्तो प्रकारको सहर बन्न चाहन्छौँ - र हामी कस्तो प्रकारको समाज बन्न चाहन्छौँ भन्ने बारेमा पनि हो।

विकासलाई क्रम-विकासको (इभोल्युसन) रूपमा बुझ्ने हो भने, त्यसका लागि स्पष्ट दिशा आवश्यक हुन्छ। यसले हामीलाई के महत्त्वपूर्ण छ भनेर परिभाषित गर्न, हाम्रो भविष्यका लागि जिम्मेवारी लिन र हाम्रो सामाजिक संरचनालाई बिगार्नुको सट्टा विकासलाई बलियो बनाउन सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ।अन्ततः सहरहरूले आफ्ना मानिसहरूको प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्छन्। उनीहरूको मूल्यबोध, शासन प्रणाली, र सामूहिक उद्देश्यबोध उनीहरूले निर्माण गरेका स्थानहरूमा प्रतिविम्बित हुन्छन्।यदि गान्तोक फस्टाउनु छ भने, यसले फरक तरिकाले निर्माण मात्र गर्नु हुँदैन - फरक तरिकाले सोच्नु पनि पर्छ।

अन्ततः सहरहरूले आफ्ना मानिसहरूको प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्छन्। उनीहरूको मूल्यबोध, शासन प्रणाली, र सामूहिक उद्देश्यबोध उनीहरूले निर्माण गरेका स्थानहरूमा प्रतिविम्बित हुन्छन्।यदि गान्तोक फस्टाउनु छ भने, यसले फरक तरिकाले निर्माण मात्र गर्नु हुँदैन - फरक तरिकाले सोच्नु पनि पर्छ।

सबै कुरा अचानक भएको हुँदा उनलाई आफू गान्तोकसम्म आइपुग्ने घटनाहरू नै बुझ्न गाह्रो भइरहेको थियो।

तिन हप्ता अघि उनको बुबालाई गान्तोकबाट आएको साथीको फोन आयो; उनीहरू आफ्नो एक मात्र छोराका लागि बुहारी खोजिरहेका थिए। उनका बुबा अत्यन्त हर्षित थिए- जससँग उनी बाल्यकालदेखि हुर्किएका थिए, त्यही साथीले अहिले उनकी आमलालाई आफ्नी बुहारी बनाउन चाहेका थिए। उनका साथी झ्याम बस्ती छोडेर सरकारी जागिरका लागि गएका थिए, अहिले उनी कुनै सरकारी कार्यालयमा निकै उच्च पदमा कार्यरत थिए भन्ने सुनिन्थ्यो। “मेरी आमला अवश्य भाग्यमानी छे,” उनले सोचे। ती सबै अस्वीकृतिहरू त केवल कुनै राम्रो कुरातर्फ लैजाने बाटा मात्र रहेछन्, धैर्य राख्दा साँच्चै राम्रो फल मिल्दोरहेछ।

एक हप्ताको अवधिमा सबै तयारी भयो । साइला बाजेले आफ्नी प्यारी एक्लीछोरीको विवाहमा कुनै कसर बाँकी राखिनन्। खेतहरू सफा गरिए, पालहरू टाँगिए, र मानिसहरूले आफ्नो तिन कोठा भएको सरकारी अनुदान प्राप्त मोडेल घरबाट भित्र र बाहिर निस्कन थाले। आँगन जोरथाङबाट ल्याइएको बोरा र क्रेटहरूले भरिएको थियो। विवाहका लागि काट्न तयार दुई नयाँ बाख्राहरू थपिएर बाख्राको गोठ साँघुरो भएको थियो, पछाडिको आँगनबाट कुखुराको दुर्गन्ध निस्किरहेको थियो। झ्याम बस्तीमा शताब्दीकै विशेष विवाह जस्तो देखिने सबै कुरा तयार देखिन्थ्यो।

झ्याम बस्तीमा शताब्दीकै विशेष विवाह जस्तो देखिने सबै कुरा तयार देखिन्थ्यो।

अन्ततः दिन आयो। गाउँलेहरू विवाह हेर्न बिहान सबेरै भेला भएका थिए। रातो साडी लगाएकी र रातो जालीदार स्कार्फले ढाकिएकी आमला उत्सुकतासाथ पर्खाइमा थिइन्। उनले आफ्नो हुनेवाला दुलाहालाई देखेकी थिइनन्, तर ऊ गान्तोकको हो भन्ने तथ्य मात्रले पनि उनको आँखामा उसलाई आकर्षक बनाइदिएको थियो। उनी उनको सपनाको पुरुष थियो, केही घन्टापछि आफू आफ्नो घर र गाउँको सीमित संसार छोडेर पूर्णतः फरक दुनियाँमा प्रवेश गर्न लागेकी छिन् भन्ने कुरा उनलाई अविश्वसनीय लागिरहेको थियो। उनी अलिकति डराएकी थिइन्, तर खुसी नै बढी थिइन्। उनका बुबाले अमलाको हतारमा भएको विवाहको बारेमा प्रश्न उठाउने जो कोहीलाई पनि आफ्नो भाग्यको बारेमा घमण्ड गरिरहेका थिए । उनको अनुहारमा रहेको निरन्तर मुस्कानले यो वैवाहिक सम्बन्ध उनको परिवारलाई कति अर्थ राख्छ भनेर देखायो। पहिले उनीहरूलाई आफ्नो समयको एक सेकेन्ड पनि दिन अस्वीकार गर्ने छिमेकीहरू अब हुलका हुल उनीहरूको घरमा आउँथे, पञ्चायतको सरपंचले पनि चामलको बोराको रूपमा सहयोग गर्न उदारतापूर्वक भन्यो, "तपाईँको छोरी, मेरी छोरी, एकै त हो"।

उनले आफ्नो हुनेवाला दुलाहालाई देखेकी थिइनन्, तर ऊ गान्तोकको हो भन्ने तथ्य मात्रले पनि उनको आँखामा उसलाई आकर्षक बनाइदिएको थियो। उनी उनको सपनाको पुरुष थियो, केही घन्टापछि आफू आफ्नो घर र गाउँको सीमित संसार छोडेर पूर्णतः फरक दुनियाँमा प्रवेश गर्न लागेकी छिन् भन्ने कुरा उनलाई अविश्वसनीय लागिरहेको थियो। उनी अलिकति डराएकी थिइन्, तर खुसी नै बढी थिइन्।

त्यो भाग्यशाली दिनको बिहानीपख विवाहको उन्माद सुरु भयो। लगभग ११ बजीतिर, गाउँका केटाकेटीहरू “ आयो है, आयो है ” भन्दै चिच्याउँदै घरतिर दौडन थाले। घर पुग्दा-नपुग्दै, एउटा कार देखियो, यो आइ टेन थियो, फुलहरूले सजाइएका त्यसलाई पछ्याउँदै अन्य सवारी साधनहरूको लस्कर आयो। गाउँलेहरूले अचम्म मान्दै हेरे, उनीहरूले नजिकबाट देखेको गाडी बालेको स्कुटर र राजमानको कमान्डर नै मात्र थियो। उनीहरूका लागि, यो भव्य, लगभग शाही नै थियो। तिनीहरूले फुसफुसाए र व्यङ्ग्य गर्दैथिए, कोही ईर्ष्याले जलिरहेका थिए भने कोहीचाहिँ प्रतिक्रिया दिन नै नसक्ने प्रकारले चकित थिए। अन्ततः जन्ती घरको ठिक माथि रोकियो र मानिसहरू बाहिर निस्कन थाले। गाउँलेहरूका लागि अझ ठुलो आश्चर्य बाँकी नै थियो, जब उनीहरूले दिउँसोको घाममा चम्किरहेका चहकिला रङ्गका लुगा लगाएका मानिसहरू देखे। उनीहरूको अनुहारमा चस्मा यस्ता अडिएका थिए मानौँ त्यो उनीहरूको शरीरकै एउटा अङ्ग हो। साइला बाजे नवनिर्मित सिँढीमा उक्लिए, सम्मानले हात बाँधेर, आँखामा खुशी चम्किरहेको थियो। परिचित अनुहार देखेर उनी अगाडि बढे र सम्मान र नम्रतामा हात जोडेर नमन गरे।

लगभग ११ बजीतिर, गाउँका केटाकेटीहरू “ आयो है, आयो है ” भन्दै चिच्याउँदै घरतिर दौडन थाले। घर पुग्दा-नपुग्दै, एउटा कार देखियो, यो आइ टेन थियो, फुलहरूले सजाइएका त्यसलाई पछ्याउँदै अन्य सवारी साधनहरूको लस्कर आयो। गाउँलेहरूले अचम्म मान्दै हेरे, उनीहरूले नजिकबाट देखेको गाडी बालेको स्कुटर र राजमानको कमान्डर नै मात्र थियो। उनीहरूका लागि, यो भव्य, लगभग शाही नै थियो।

"मेरो लामो समयदेखि बेपत्ता साथी", साइला बाजेलाई अँगालो हाल्दै अर्को मान्छेले करायो । यो सङ्केत पर्याप्त थियो, जसले परिवारका बाँकी सदस्यहरूलाई पनि साइला बाजेसँगै पाहुनाहरूको स्वागत गर्न अघि बढायो। जन्तीलाई घरतर्फ ल्याइयो, उनीहरूलाई जलपान गराइयो, र केहीबेरमै सहरबाट आएका मानिसहरू ती ग्रामीण उत्सवहरू देखेर अचम्म मान्न थाले, जसको अस्तित्व उनीहरूले झन्डै बिर्सिसकेका थिए।प्राय सबै विवाह समारोहमा मादक पदार्थ सेवन गरेर हुने जस्तो झगडा बाहेक, बाँकी दिन कुनै पनि झन्झट बिना नै बित्यो।

आमलाले आफ्ना श्रीमानलाई एक नजरले हेरिन्, कुराकानी गर्न खोज्दा हरेक पटक लाजले भुतुक्कै भइन्। उनी एकजना ठुला शरीर र बलिया मांसपेशी भएका, खैरो आँखा भएका मानिस थिए जसले उनलाई धेरै पहिले जोरथाङ मेलामा आफ्नो एक मात्र भ्रमणको क्रममा हेरेको नेपाली चलचित्रको खलनायकको सम्झना गराउँथ्यो। उनले त्यसलाई केही पनि अर्थ नदिने प्रयास गरिन्; कम्तिमा उनी चलचित्रको कोही जस्तै त देखिन्थे। साँझसम्ममा बेहुला–बेहुली दुवै अत्यन्त थाकिसकेका थिए। निधारमा टाँसिएको चामलले उनीहरूको असन्तुष्टि लुकाए पनि आँखाहरूले सत्य बोलिरहेका थिए। उनीहरू बेला–बेलामा हाइ काढिरहेका थिए र जुनसुकै बेला ढल्ने अवस्थामा देखिन्थे। त्यो सबै हल्ला र व्यस्तताबिचमा कसैले पनि उनीहरूलाई खाना खुवाउने कुरा सम्झेको थिएन। अन्ततः, अन्तिम शुभचिन्तकले जोडीलाई बधाई दिने आफ्नो भाग पुरा गरेपछि, उनीहरूलाई उनीहरूको अस्थायी मण्डपबाट घरमा लगियोर दिनको भोजको अवशेष खुवाइयो।

रात पर्दै जाँदा, रक्सीसँग मिसिएको खुशीले सबैको मनमा मिथुनको लय ल्यायो, कुर्सीहरू हटाइए र केही मिनेटमै डान्स फ्लोर सहरबाट आएका मानिसहरू हालसालै अत्यन्त लोकप्रिय बनेको नयाँ पुस्ताको नेपाली गीतको धुनमा नाचिरहेका थिए, जबकि गाउँलेहरू टोलाएर हेरिरहेका थिए, उनीहरूको आँखामा खुट्ट्याउन नसकिने भावनाको चमक थियो। उत्सव बिहानको झिसमिसेसम्म चलिरह्यो। यदि अत्यधिक थकान नभएको भए, भगवान् जानून्, त्यो कहिल्यै रोकिने थियो कि थिएन। जन्ती भोलिपल्ट बिहानै फर्किनुपर्ने थियो, उनीहरू बस्नेवाला थिएनन्। उनीहरूलाई गान्तोक फर्किनैपर्थ्यो। भनिन्थ्यो, सबैको ‘कडा तालिका’ थियो, जसमा कुनै सम्झौता गर्न सकिँदैनथ्यो।

आँसु झारियो, "फेरि भेट्ने" वाचा गरियो। नवविवाहित जोडीलाई घरमै उब्जाएको अदुवा, अलैँची र सबै प्रकारका तरकारीहरूले भरिएको बोराहरू सिधै ससुरालीको आँगनबाट फिर्ता पठाइयो। साथमा आएका जन्ती  दुलहीको परिवारको सौजन्यमा जैविक उत्पादनको आफ्नो अंशबाट धेरै खुसी देखिन्थिन्।

आँसु झारियो, "फेरि भेट्ने" वाचा गरियो। नवविवाहित जोडीलाई घरमै उब्जाएको अदुवा, अलैँची र सबै प्रकारका तरकारीहरूले भरिएको बोराहरू सिधै ससुरालीको आँगनबाट फिर्ता पठाइयो। साथमा आएका जन्ती  दुलहीको परिवारको सौजन्यमा जैविक उत्पादनको आफ्नो अंशबाट धेरै खुसी देखिन्थिन्।

नयाँ खनेको बाटोमा धुलोको मुस्लो उठाउँदै तिनीहरू निस्किए। आँखा खुला राख्न नसक्ने गरी थाकेकी आमला अन्ततः निदाइन् र रानीपुलबाट आफ्नो गाडी उकालो चढ्दै गर्दा ब्यूँझिन्। आमलाले अलमल्लमा परेर हेरिन्: कङ्क्रीटको जङ्गल र माथि र तल गुडिरहेका सवारी साधनहरूको अनवरत रेल नै उनले पहिलो कुरा याद गरिन्। उनका श्रीमानले उनीसँग एक शब्द पनि बोलेका थिएनन्। कुराकानी सुरु गर्न लजालु भएकोले, उनले आफ्नो मनमा उठ्न थालेका सयौँ प्रश्नहरूलाई दबाएर आफैलाई भनिन् कि अब उनीसँग आफ्नो जीवन बिताउनका लागि पर्याप्त समय हुनेछ।

आमलाले अलमल्लमा परेर हेरिन्: कङ्क्रीटको जङ्गल र माथि र तल गुडिरहेका सवारी साधनहरूको अनवरत रेल नै उनले पहिलो कुरा याद गरिन्। उनका श्रीमानले उनीसँग एक शब्द पनि बोलेका थिएनन्। कुराकानी सुरु गर्न लजालु भएकोले, उनले आफ्नो मनमा उठ्न थालेका सयौँ प्रश्नहरूलाई दबाएर आफैलाई भनिन् कि अब उनीसँग आफ्नो जीवन बिताउनका लागि पर्याप्त समय हुनेछ।

गाडीको गति कम भयो र कलेजबाट केही मिटर टाढा रहेको ताडोङमा रोकियो। उनीहरूसँगै आएका अन्य सबै गाडीहरू आ-आफ्नो बाटो लागेका थिए। उनका श्रीमानले उनलाई “गाडीबाट ओर्लने समय भयो”, भन्ने पहिलो शब्द भने। अझै पनि आफ्नो विवाहको पोशाकमा सजिएकी, उनी लडखडाउँदो खुट्टासहित तल ओर्लिन् र उनको छेउमा उभिइन् जब उनले आफ्नो ड्राइभरलाई सामान घर पुर्‍याउन आदेश दिए। उनी हिँड्न थाले र आमलाले उसलाई ठाडो भर्‍याङबाट पछ्याइन्। ऊ एउटा अग्लो भवनअगाडि रोकियो र भन्यो, “म यहीँ बस्छु।” उनले हेरेका केही चलचित्रहरूमा जस्तो घर फर्कँदा स्वागतका कुनै विधि–विधान गरिएनन्। “सायद यहाँ सबै कुरा फरक ढङ्गले गरिन्छ, आखिर जीवन चलचित्र त होइन,” घरभित्र पस्दै अमलाले सोचिन्।

“तपाईंका बुबा कहाँ हुनुहुन्छ?” अमलाले सोधिन्—आफ्नो श्रीमान्सँग बोलेका उनका जीवनकै पहिलो शब्द।

“म आफ्ना आमाबुबासँग बस्दिनँ,” उसले उनीतर्फ नहेरी उत्तर दियो।

उसको उत्तरमा अमलाले टाउको हल्लाइन्। त्यो घर तीन कोठे फ्ल्याट थियो, जसमा भान्सा बैठक कोठासम्म फैलिएको थियो र एउटा बाल्कनी पनि थियो। देख्दा श्रीमान्ले आफ्ना लागि राम्रै जीवन बनाएको जस्तो लाग्थ्यो। आफ्नो अगाडि खुलिरहेको त्यो सम्पूर्ण दृश्य देखेर अमला निकै अचम्मित भएकी थिइन्।“यो तिम्रो कोठा हो,” श्रीमान्‌ले आमलाको दिवास्वप्न तोड्दै भान्साको छेउमा रहेको एउटा कोठातर्फ औँल्यायो। केही कुरा नमिलेको जस्तो लागिरहेको थियो, तर त्यसबारे सोच्ने शक्ति आमलामा बाँकी थिएन। यसै बिच ड्राइभरले उनीहरूको सामान भित्र ल्याइसकेको थियो र श्रीमान्‌ले उसलाई सबै कुरा मिलाएर राख्न निर्देशन दिइरहेको थियो। आमलासँग कुनै भव्य दाइजो थिएन, उनका साथमा दुई झोला लुगा र केही महिनासम्म पुग्ने तरकारी तथा मसालाका बोरा मात्र थिए। ती बोरा अहिले चम्किला टायलले सजिएको, महँगा उपकरण र सङ्गमरमरका काउन्टरटप भएको भान्सामा अस्वाभाविक र बेवास्ता गरिएका जस्ता देखिन्थे।

उनी आफ्नो कोठामा गइन् र देखिन्, उनका झोलाहरू पहिले नै त्यहाँ थिए। यो एउटा सामान्य लाग्ने कमरा थियो जसमा न्यूनतम सामानहरू थिए: एउटा ओछ्यान, बेडसाइड टेबल, एउटा भ्यानिटी ऐना र एउटा दराज। शयनकक्ष भन्दा बढी, यो पाहुना कोठा जस्तो देखिन्थ्यो, तर अवश्य पनि आमालालाई यसको बारेमा केही थाहा थिएन, उनीसँग यसको तुलना गर्ने कुनै अनुभव थिएन। उनी अब के गर्ने भनेर सोचिरहेकी थिइन्, उनको श्रीमान ढोकामा देखा परे। "तिमी चाहन्छौ भने फ्रेस हुव, म केही घन्काटा लागि बाहिर हुनेछु, तिमीलाई जे मन लाग्छ पकाऊ तर मेरो लागि नपर्ख", र उसले जवाफ दिनुभन्दा पहिले नै ऊ गायब भयो। अमलालाई उसले आफ्नै कोठाभित्र नपसेको कुरा अनौठो लाग्यो। सायद ऊ सज्जन व्यवहार देखाइरहेको थियो, वा हुन सक्छ ऊ उनीसँग घुलमिल हुन निकै लाज मानिरहेको थियो। यस्ता कुराहरूलाई समय लाग्छ; उसको मनसायबारे यति छिट्टै शङ्का गरेकोमा उनले चुपचाप आफैलाई दुत्कारिन्। अन्ततः उनले नुहाउने निर्णय गरिन्।

उनी हिचकिचाउँदै बाथरुमबाट बाहिर निस्किइन् र बैठक कोठातिर गइन्। घर खाली महसुस भयो , साँझको लगभग पाँच बजेको थियो, पर्दाबाट मधुरो घामको लामो छायाँ छिर्दै थियो। आमलाले भित्रभित्रै एक किसिमको एक्लोपन बढ्दै आएको महसुस गरिन्, जसले आँसुका रूपमा बाहिर पोखिन खोजिरहेको थियो। उनले आफूलाई सम्हालिन्। यो त राम्रो जीवनको सुरुवात थियो, र उनलाई जति नै झ्यामको न्यानोपन र परिचित वातावरणको सम्झना आए पनि उनी रुन चाहन्नथिन्। उनी भान्सातिर लागिन् र त्यहाँ पुगेपछि अत्यन्त महँगा र छुनै डर लाग्ने जस्ता उपकरणहरूतिर टोलाएर हेरिरहिन्। उनले फ्रिज खोलिन्, तर त्यहाँ पनि आफूले कहिल्यै नचिनेका प्याकेटबन्द सामानहरू मात्र देखिन्। सबै कुरा देखेर उनी अलमल्ल परिन्, तर खाना पकाउने जाँगर र शक्ति दुवै थिएन। अन्ततः उनले आफूले चिनेको एउटै कुरा खाने निर्णय गरिन्—कुनामा देखिएको ब्रेड र केही फलफुल। त्यही उनको रातको भोजन बन्यो। अनजानमै सही, उनी विस्तारै सहरी जीवनमा आफूलाई ढाल्दै गइरहेकी थिइन्।

घर खाली महसुस भयो , साँझको लगभग पाँच बजेको थियो, पर्दाबाट मधुरो घामको लामो छायाँ छिर्दै थियो। आमलाले भित्रभित्रै एक किसिमको एक्लोपन बढ्दै आएको महसुस गरिन्, जसले आँसुका रूपमा बाहिर पोखिन खोजिरहेको थियो। उनले आफूलाई सम्हालिन्। यो त राम्रो जीवनको सुरुवात थियो, र उनलाई जति नै झ्यामको न्यानोपन र परिचित वातावरणको सम्झना आए पनि उनी रुन चाहन्नथिन्।

खाना खाइसकेपछि उनले घरको बाँकी भाग घुम्ने निर्णय गरिन्। उनले आफू बसेको कमरा बाहेक अरु दुई कमरा पनि पाइन्। एउटा कोठा ठ्याक्कै उनको कोठाजस्तै देखिन्थ्यो, तर अर्को कोठा आकारमा ठुलो थियो र त्यहाँ कसैले लामो समयदेखि बस्दै आएको स्पष्ट देखिन्थ्यो। त्यसमा ठूलो ओछ्यान थियो र अन्य दुई कोठाभन्दा निकै राम्रोसँग सजाइएको थियो। त्यहाँ व्यक्तिगत सामानहरू राखिएका थिए, फोटो फ्रेमहरू थिए, र एउटा ठूलो चित्रले पूरै भित्तालाई सजाएको थियो। उनको सरलताले त्यस्तो शङ्का जन्माउन सकेन, जुन संसारको बढी अनुभव भएको मानिसलाई सहजै लाग्न सक्थ्यो। तर अमला त्यस्तो संसारबाट आएकी थिइन् जहाँ ‘मास्टर बेडरूम’ र ‘लिभिङ रूम’ जस्ता अवधारणाहरू नै अपरिचित थिए। यी कुराहरू उनको बुझाइभन्दा बाहिरका थिए; अज्ञानता नै उनका लागि सुख थियो। घर घुम्ने काम धेरै समय लागेन। उनी फेरि हलमा फर्किइन् र आफ्ना श्रीमान्‌को प्रतीक्षा गर्ने निर्णय गरिन्।

उनको सरलताले त्यस्तो शङ्का जन्माउन सकेन, जुन संसारको बढी अनुभव भएको मानिसलाई सहजै लाग्न सक्थ्यो। तर अमला त्यस्तो संसारबाट आएकी थिइन् जहाँ ‘मास्टर बेडरूम’ र ‘लिभिङ रूम’ जस्ता अवधारणाहरू नै अपरिचित थिए। यी कुराहरू उनको बुझाइभन्दा बाहिरका थिए; अज्ञानता नै उनका लागि सुख थियो।

भित्ता घडीको लयबद्ध टिक टिक आवाजले उनलाई निद्रामा पार्‍यो, आमला झ्यालबाट मधुरो प्रकाश आइरहेको सुनेर उठिन्। घडी हेर्दा बिहानको छ बजिसकेको थियो , उनी उनको प्रतीक्षामा सुतिरहेकी थिइन्। बिल्कुलै फरक दृश्य देखेर उठ्दा, उनलाई आफू झ्याममा नभएर गान्तोकमा भएको महसुस गर्न केही सेकेन्ड लाग्यो। वास्तविकता भित्र पस्दै गर्दा, उनले मास्टर बेडरूमको ढोका खुलेको सुनेकी थिइन्, आफ्नो पतिलाई देख्ने आशामा उनले ढोकातिर हेरिन्, उनले कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँछन् भन्ने कुरामा सचेत हुँदै। उनको नजर अर्को एक जोडी आँखासँग जुध्यो। ती आँखाहरू उनका श्रीमान्‌मा आँखाजस्ता खैरा थिएनन्, ती काला थिए। उसले न्यानो मुस्कान दियो र भान्सातिर गयो, फ्रिज खोलेर पानीको बोतल निकाल्यो। उसका हरेक गतिविधिमा एउटा अनौठो र शङ्कास्पद आत्मीयता झल्किरहेको थियो।

“तिमी आमला नै हुनुपर्छ,” उसले भन्यो, तर त्यो भनाइ मानौँ आमलालाई भन्दा बढी आफैँसँग गरेको जस्तो थियो। त्यसपछि ऊ आरामसँग फेरि कोठातिर फर्कियो।

“ढोका बन्द गर्न नभुल्नू,” कोठाभित्रबाट श्रीमान्‌को आवाज सुनियो।

आफ्नो अगाडि घटेको घटनातर्फ हेर्दै आमलाको मन असमञ्जस्यताले भरियो। “सायद यो उहाँको सबैभन्दा मिल्ने साथी होला,” उनले सोचिन्। त्यसपछि उनले कपाल बाँध्न थालिन्, ताकि श्रीमान् र उनका साथीका लागि चिया बनाउन सकून्।

पानीका स्रोतहरू मात्र होइन

गान्तोकका धेरै मानिसहरूका लागि, मुहानहरू केवल विकल्प मात्र होइनन्, यो एक आवश्यकता पनि हो। धेरै परिवारहरूका लागि, एउटा घरपरिवारलाई पिउने, खाना पकाउने र लुगा धुने जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरूको लागि प्रति दिन ५०-१०० लिटर पानी चाहिन्छ, र नगरपालिकाको आपूर्ति अनियमित हुने ठाउँमा मुहानहरूले प्रायः यो माग पुरा गर्न मद्दत गर्छन्। मानिसहरूले पिउने, लुगा धुने र अन्य दैनिक आवश्यकताहरूका लागि पानी सङ्कलन गर्छन्, विशेष गरी ती क्षेत्रहरूमा जहाँ नगरपालिकाको पानीमा पहुँच सीमित वा अनिश्चित छ। केही छिमेकहरूमा, नजिकैको झरनामा भ्रमण गर्नु अझै पनि दैनिक दिनचर्याको एक हिस्सा हो। स्थानीय बासिन्दाहरूसँगको कुराकानीको क्रममा यो निर्भरता अझ स्पष्ट भयो। बुर्तुकका एकजना पसलेले आफ्नो पसल मात्र नभई नजिकैका धेरै घरपरिवारहरू यस पानीको स्रोतमा निर्भर रहेको बताए।

गान्तोकका धेरै मानिसहरूका लागि, मुहानहरू केवल विकल्प मात्र होइनन्, यो एक आवश्यकता पनि हो।...स्थानीय बासिन्दाहरूसँगको कुराकानीको क्रममा यो निर्भरता अझ स्पष्ट भयो। बुर्तुकका एकजना पसलेले आफ्नो पसल मात्र नभई नजिकैका धेरै घरपरिवारहरू यस पानीको स्रोतमा निर्भर रहेको बताए।

पानीको सेरेफेरोमा बढ्दै गएको सहर

गान्तोकको बारेमा रोचक कुरा के छ भने धेरै बस्तीहरू ऐतिहासिक रूपमा यी मुहानहरू वरिपरि विकसित भएका छन्। आधुनिक पूर्वाधारको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि, मानिसहरूले भरपर्दो पानी स्रोतहरू नजिकै बस्न रोज्थे आज, सहर विस्तार र परिवर्तन हुँदै जाँदा पनि, यो सम्बन्ध अझै पनि अवस्थित छ।

गान्तोकको बारेमा रोचक कुरा के छ भने धेरै बस्तीहरू ऐतिहासिक रूपमा यी मुहानहरू वरिपरि विकसित भएका छन्। आधुनिक पूर्वाधारको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि, मानिसहरूले भरपर्दो पानी स्रोतहरू नजिकै बस्न रोज्थे।आज, सहर विस्तार र परिवर्तन हुँदै जाँदा पनि, यो सम्बन्ध अझै पनि अवस्थित छ। धेरै क्षेत्रहरूमा, मुहानहरू सहरी ठाउँहरू भित्रै, कहिले सडकको छेउमा, कहिले घरहरू बिच लुकेका, त कहिले जङ्गलले ढाकिएका भिरालो पाखाहरूमा। यिनले सहरलाई धानेर राख्ने एउटा मौन सञ्जाल निर्माण गरेका छन्। यो सञ्जाल केवल मुहानहरूबाट मात्र बनेको छैन। मुहानहरूसँगै सिक्किममा “झोडा” हरू पनि छन्—पाहाडबाट उँधो बग्ने साना प्राकृतिक खोल्साहरू। यी झोडाहरूले बाटोमा पर्ने धेरै मुहानहरूलाई पानी उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छन्। तर धेरै ठाउँहरूमा, निर्माण र फोहोरका कारण तिनीहरू अवरुद्ध, प्रदूषित वा प्रभावित भइरहेका छन्। जब यस्तो हुन्छ, यसले तिनीहरूमा निर्भर मुहानहरूलाई पनि असर गर्छ।

परिवर्तनशील ढाँचा र बढ्दो चिन्ताहरू

तर अहिले स्थानीय समुदायहरूमा चिन्ताको भावना बढ्दै गएको छ। केही मुहानहरू पहिले जस्तो प्रशस्त छैनन् भन्ने धेरै बासिन्दाहरूलाई लाग्न थालेको छ। वर्षामा परिवर्तन, बढ्दो निर्माण र जमिनमा पर्ने दबाउलाई प्रायः सम्भावित कारणहरूको रूपमा हेर्ने गरिन्छ। देउरालीका एकजना घरधनीले नयाँ घरहरू निर्माण सुरु भएदेखि पानीको प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा कम भएको र अन्ततः बन्द हुन सक्ने बताए। उनले प्राकृतिक मुहानहरूमा वा नजिकै सिधै निर्माण रोक्न कडा नियमहरू हुनुपर्नेमा चिन्ता व्यक्त गरे।

धेरैजसो मुहानहरू अझै पनि बाह्र महिनै पानी आउने भए तापनि, अघि-अघिका वर्षहरूको तुलनामा गर्मी महिनाहरूमा प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा घट्छ भनेर बासिन्दाहरू भन्छन्। यी परिवर्तनहरू सधैँ नाटकीय रूपमा देखिँदैनन्, तर ती दैनिक रूपमा यी स्रोतहरूमा निर्भर रहने मानिसहरूले सजिलै महसुस गर्न सक्छन् भन्ने कुरा भने स्पष्ट छन्।

धेरैजसो मुहानहरू अझै पनि बाह्र महिनै पानी आउने भए तापनि, अघि-अघिका वर्षहरूको तुलनामा गर्मी महिनाहरूमा प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा घट्छ भनेर बासिन्दाहरू भन्छन्। यी परिवर्तनहरू सधैँ नाटकीय रूपमा देखिँदैनन्, तर ती दैनिक रूपमा यी स्रोतहरूमा निर्भर रहने मानिसहरूले सजिलै महसुस गर्न सक्छन् भन्ने कुरा भने स्पष्ट छन्।कतिपय अवस्थामा, समस्या केवल प्राकृतिक परिवर्तन मात्र नभई दैनिक बेवास्ताको पनि हो। उदाहरणका लागि, आम्दोगोलाई नजिकै पाइप चुहिने समस्या देखिएको छ, जहाँ मर्मतीको अभावमा पानी निरन्तर खेरो गइरहेको छ। यस्तो लापरवाहीले पहिले नै सीमित पानी स्रोतहरूमा थप दबाउ थप्छ।

सामुदायिक हेरचाह र साझा जिम्मेवारी

गान्तोकमा रहेका मुहानहरूको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको तिनीहरूको हेरचाह कसरी गरिन्छ भन्ने हो। औपचारिक प्रणाली नभए पनि, स्थानीय समुदायहरूले प्रायः तिनीहरूलाई मर्मत गर्ने जिम्मेवारी लिन्छन्। मानिसहरूले क्षेत्र सफा गर्छन्, प्रवाह अवरुद्ध नभएको सुनिश्चित गर्छन्, र अरूसँग पनि यसको पहुँच साझा गर्छन्।धेरैजसो अवस्थामा, यी ठाउँहरूलाई साझा स्रोतको रूपमा व्यवहार गरिन्छ, चाहे तिनीहरू निजी होस् वा सार्वजनिक जग्गामा। साझा स्वामित्वको यो भावनाले यी पानी स्रोतहरूसँगको बलियो सामुदायिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

गान्तोकमा रहेका मुहानहरूको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको तिनीहरूको हेरचाह कसरी गरिन्छ भन्ने हो। औपचारिक प्रणाली नभए पनि, स्थानीय समुदायहरूले प्रायः तिनीहरूलाई मर्मत गर्ने जिम्मेवारी लिन्छन्। मानिसहरूले क्षेत्र सफा गर्छन्, प्रवाह अवरुद्ध नभएको सुनिश्चित गर्छन्, र अरूसँग पनि यसको पहुँच साझा गर्छन्।

केही मुहानहरू पनि राम्रोसँग मर्मत गरिएका छन्। उदाहरणका लागि, बर्दाङको बर्दाङ धारा र तादोङको गाई धारा तुलनात्मक रूपमा सफा र राम्रोसँग मर्मत गरिएको मानिन्छ, जसले सामुदायिक प्रयासले कसरी फरक पार्न सक्छ भनेर देखाउँछ। यद्यपि, सबै मुहानहरूले समान स्तरको हेरचाह पाउँदैनन्। टिएनए नजिकैको एउटा मुहानमा राम्रोसँग मर्मत गरिएको सार्वजनिक स्थान हुने सम्भावना छ, तर हाल फोहोर नै छ, निरन्तर पानीको प्रवाहले वरपरको क्षेत्रमा पानी जम्मा हुने समस्या निम्त्याएको छ।

ताथाङचेनमा, एक घरधनीले बताए अनुसार केही मुहानहरूमा पानी भण्डारण गर्न माथिल्लो भागमा साना जलाशय प्रणालीहरू बनाइएका हुन्छन्। तर ती पाहाडको उच्च क्षेत्रमा भएकाले वर्षायाममा त्यहाँ पुग्न निकै कठिन हुन्छ, जसका कारण तिनको उपयोगिता सीमित बनेको छ।

पानीसँगको सांस्कृतिक सम्बन्ध

मुहानहरू व्यावहारिक मात्र छैनन् तर तिनीहरूले सांस्कृतिक अर्थ पनि बोकेका छन्।धेरै मुहानहरूलाई पवित्र मानिन्छ र तिनीहरू लामो समयदेखि चलिआएका विश्वास तथा परम्परासँग जोडिएका छन्। केही स्थानीय देवतासँग सम्बन्धित छन् भने केही चाडपर्व र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा प्रयोग गरिन्छन्। यस्ता अभ्यासहरूले मानिसहरूलाई एकसाथ ल्याउँछन् र यी स्थानहरूको संरक्षणको महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछन् । को एउटा धाराको उदाहरण सुनाए, जुन नाग देवतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। स्थानीय विश्वासअनुसार यस्ता पानीका स्रोतहरूमा नाग देवताहरूको वास हुन्छ, जसले ती स्थानहरूलाई आध्यात्मिक महत्त्व प्रदान गर्छ र मानिसहरूलाई तिनप्रति सम्मानजनक व्यवहार गर्न प्रेरित गर्छ।यो सांस्कृतिक तहले मुहानहरू किन महत्त्वपूर्ण रहन्छन् भन्ने कुरामा अर्को आयाम थप्छ।

मुहानहरू व्यावहारिक मात्र छैनन् तर तिनीहरूले सांस्कृतिक अर्थ पनि बोकेका छन्।धेरै मुहानहरूलाई पवित्र मानिन्छ र तिनीहरू लामो समयदेखि चलिआएका विश्वास तथा परम्परासँग जोडिएका छन्। केही स्थानीय देवतासँग सम्बन्धित छन् भने केही चाडपर्व र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा प्रयोग गरिन्छन्। यस्ता अभ्यासहरूले मानिसहरूलाई एकसाथ ल्याउँछन् र यी स्थानहरूको संरक्षणको महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछन् ।

आउने दिनतिर हेर्दै

गान्तोक बढ्दै जाँदा, यी प्राकृतिक प्रणालीहरूलाई बेवास्ता गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। मुहानहरू पुरानो वा अस्थायी समाधान होइनन्। तिनीहरू सहरको जगको एउटा हिस्सा हुन्। तिनीहरूलाई संरक्षण गर्नु भनेको पानीको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु मात्र होइन तर सामुदायिक अभ्यासहरू र स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षण पनि हो। देवराली वार्ड जस्ता केही क्षेत्रहरूमा मुहानहरूको सघन उपस्थिति रहेको मानिन्छ, जसले गर्दा योजना र संरक्षणको दृष्टिकोणबाट तिनीहरूलाई विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।

गान्तोक बढ्दै जाँदा, यी प्राकृतिक प्रणालीहरूलाई बेवास्ता गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। मुहानहरू पुरानो वा अस्थायी समाधान होइनन्। तिनीहरू सहरको जगको एउटा हिस्सा हुन्। तिनीहरूलाई संरक्षण गर्नु भनेको पानीको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु मात्र होइन तर सामुदायिक अभ्यासहरू र स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीहरूको संरक्षण पनि हो।

सिक्किममा पहिले नै धारा विकास कार्यक्रम जस्ता पहलहरू छन् जुन मुहानहरूको संरक्षण र पुनरुत्थानमा केन्द्रित छन्। यद्यपि, गान्तोक जस्ता सहरी क्षेत्रहरूमा, जहाँ भूमि प्रयोग निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ, मुहानहरूलाई बढी ध्यान दिन आवश्यक छ, किनकि तिनीहरू निर्माण र दैनिक दबाउका लागि बढी संवेदनशील हुन्छन्।यी महत्त्वपूर्ण पानीका स्रोतहरूलाई जोगाइराख्न साना प्रयासहरूले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन्।

एउटा मौन तर आवश्यक प्रणाली

धेरै हिसाबले हेर्दा, मुहानहरूले समानान्तर पानी प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छन्।यस्तो प्रणाली, जुन औपचारिक पूर्वाधारसँगै सञ्चालन हुन्छ तर क्षेत्रको भू–दृश्य र संस्कृतिसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। यी स्रोतहरू सधैँ योजना वा नीतिहरूमा स्पष्ट रूपमा देखिन सक्छन् भन्ने छैन, तर गान्तोकका धेरै मानिसहरूका लागि तिनीहरू आज पनि अपरिहार्य छन्। अनि सायद, बढ्दो जल चुनौतीहरूको सामना गर्दै, तिनीहरू अहिले पहिलेभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छन्। सहर बढ्दै जाँदा, यी प्रणालीहरू अझै पनि महत्त्वपूर्ण छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न होइन तर हामी तिनीहरूमा पर्याप्त ध्यान दिइरहेका छौँ कि छैनौँ भन्ने प्रश्न महत्त्वका छन्।

धेरै हिसाबले हेर्दा, मुहानहरूले समानान्तर पानी प्रणालीको प्रतिनिधित्व गर्छन्।... सहर बढ्दै जाँदा, यी प्रणालीहरू अझै पनि महत्त्वपूर्ण छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न होइन तर हामी तिनीहरूमा पर्याप्त ध्यान दिइरहेका छौँ कि छैनौँ भन्ने प्रश्न महत्त्वका छन्।

गान्तोकको राष्ट्रिय राजमार्गबाट केवल १ किलोमिटर टाढा, मिलिटेरी पुलिस गोलाई ( एमपी गोलाई ) चौकी नजिकैको हरियालीयुक्त पाहाडको फेदमा सामदुर गाउँमा अवस्थित छ। सैन्य क्षेत्रको दक्षिणी किनारमा रहेको यो गाउँ ४ देखि ५ वटा साना बस्तीहरूको समूह हो, जहाँ प्रत्येक बस्तीमा औसतमा करिब ५० घरधुरी यी बस्तीहरूले उत्तरतर्फ रहेको आर्मी सप्लाई डिपोसँग सबै मौसममा सञ्चालन हुने सडक साझा गर्छन्।

मुहानको पानीमा ऐतिहासिक निर्भरता

सामदुरको पानीको कथा आधुनिक पूर्वाधारभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ। म सन् २०१० मा यहाँ बसाइँ सरेका भए पनि, स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार यी मुहानहरूमाथिको निर्भरता पुस्तौँदेखि निरन्तर रहँदै आएको छ। सेना क्षेत्रको उत्तरतर्फका भिरालो पाखाबाट निस्कने यी मुहानहरू—जहाँ भू–आकृतिका कारण ब्यारेक, डिपो वा अन्य ठूला संरचना निर्माण सम्भव छैन—ले सामदुरका बस्तीहरूलाई निरन्तर पानी उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। कडा जाडोयाममा, जब पानीको बहाव स्वाभाविक रूपमा घट्छ, तब पनि गम्भीर खानेपानी संकटको सम्झना यहाँका सामूहिक अनुभवमा भेटिँदैन। "हामीले यी बस्तीहरूमा भएका हरेक कठिनाइको समाचार साझा गरेका छौँ," एक छिमेकी जसको परिवारले दशकौँदेखि एउटै मुहानको हेरचाह गर्दै आएको छ, उनले टिप्पणी गरे , "तर पानीको अभाव उनीहरूमा कहिल्यै भएको थिएन ।"

यो विश्वसनीयता गान्तोकले मनसुनका समयमा बारम्बार भोग्ने सङ्कटसँग तीव्र विरोधाभासमा उभिएको छ। राजधानीका प्राथमिक जलाशयहरू, जस्तै रातेचु र सेलेप, राजधानीका प्रमुख जलाशयहरू प्रायः अवरुद्ध हुन्छन्, जसले सहरलाई जल अभावको सङ्कटमा धकेल्छ। तर सामदुरमा भने घरका ट्याङ्कीहरू निरन्तर भरिरहन्छन्। सन् २०२३ मा पहिरोबाट व्यापक क्षति भएपछि सहरभरि पानी संकटको चेतावनी जारी हुँदा पनि यहाँका मुहानहरू स्थिर रूपमा बगिरहे, जलाशयहरू भरिँदै रहे, र ग्रामीण क्षेत्रहरूको मौन सहनशीलतालाई उजागर गरिरहे। सामुदायिक व्यवस्थापन प्रणालीहरूले यस प्राकृतिक स्रोतलाई अझ प्रभावकारी बनाएका छन्। मेरो मामलामा, बिचमा कुनै भण्डारण प्रणालीबिना नै पाँच परिवारहरूले पास्टिकका पाइपहरूको सञ्जाल मार्फत सिधै एउटै मुहान साझा प्रयोग गर्छन् । अझ टाढाका समूहहरूले क्षेत्रीय विधायकहरूको सहयोगमा निर्माण गरिएका सङ्कलन ट्याङ्कीहरूमा पानी जम्मा गर्छन् र गुरुत्वाकर्षणमा आधारित पाइपमार्फत समान रूपमा वितरण गर्छन्।  मर्मतसम्भार सामूहिक जिम्मेवारी बनेको छ—विशेषगरी मनसुनमा माटोले थुनिएका पाइपहरू हप्तामा दुईपटकसम्म सफा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर पानी निःशुल्क छ, “प्रकृतिको उपहार”, जसलाई केवल सामूहिक श्रम र सतर्कताको आवश्यकता पर्छ।

सामुदायिक व्यवस्थापन प्रणालीहरूले यस प्राकृतिक स्रोतलाई अझ प्रभावकारी बनाएका छन्। मेरो मामलामा, बिचमा कुनै भण्डारण प्रणालीबिना नै पाँच परिवारहरूले पास्टिकका पाइपहरूको सञ्जाल मार्फत सिधै एउटै मुहान साझा प्रयोग गर्छन् । अझ टाढाका समूहहरूले क्षेत्रीय विधायकहरूको सहयोगमा निर्माण गरिएका सङ्कलन ट्याङ्कीहरूमा पानी जम्मा गर्छन् र गुरुत्वाकर्षणमा आधारित पाइपमार्फत समान रूपमा वितरण गर्छन्।  मर्मतसम्भार सामूहिक जिम्मेवारी बनेको छ—विशेषगरी मनसुनमा माटोले थुनिएका पाइपहरू हप्तामा दुईपटकसम्म सफा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर पानी निःशुल्क छ, “प्रकृतिको उपहार”, जसलाई केवल सामूहिक श्रम र सतर्कताको आवश्यकता पर्छ।

निजी जग्गाको हेरचाह गर्ने सोल्टीले पनि यी भावनाहरूलाई प्रतिध्वनित गरे। “मर्मत गर्नु झन्झटिलो त हो, तर पानीको अभाव? त्यो त कहिल्यै हाम्रो जीवनमा आएको छैन,” उनले हालै जब म मेरो छोरालाई स्कुल बस स्टपमा छोडेर फर्किरहेको थिएँ, त्यसबेलाको हाम्रो छोटो कुराकानीमा टिप्पणी गरे। उसको परिवार, मेरो सहित धेरै अरूले पनि प्लास्टिकको पाइप र ट्याङ्कीहरूमा लगानी गरेको छ - कहिलेकाहीँ क्षेत्रीय विधायकको सहयोगबाट, तर धेरैजसो आफ्नै खर्चमा। केही बस्तीहरूमा त समूहहरू दुई भागमा विभाजित भएर फरक–फरक मुहान प्रयोग गर्छन्, जसले स्थानीय आत्मनिर्भरता र कहिलेकाहीँ प्राप्त हुने राजनीतिक सहयोगको मिश्रण देखाउँछ। यही मिश्रित प्रणालीले आदिकालदेखि नै पानीको प्रवाह कायम राखेको छ, र यहाँ जन्मिएका बासिन्दाहरू भन्छन् कि उनीहरूका बाजे–बज्यैको समयदेखि पनि यही अवस्था निरन्तर रहँदै आएको छ।

निजी जग्गाको हेरचाह गर्ने सोल्टीले पनि यी भावनाहरूलाई प्रतिध्वनित गरे। “मर्मत गर्नु झन्झटिलो त हो, तर पानीको अभाव? त्यो त कहिल्यै हाम्रो जीवनमा आएको छैन,” उनले हालै टिप्पणी गरे। उसको परिवार, मेरो सहित धेरै अरूले पनि प्लास्टिकको पाइप र ट्याङ्कीहरूमा लगानी गरेको छ - कहिलेकाहीँ क्षेत्रीय विधायकको सहयोगबाट, तर धेरैजसो आफ्नै खर्चमा। केही बस्तीहरूमा त समूहहरू दुई भागमा विभाजित भएर फरक–फरक मुहान प्रयोग गर्छन्, जसले स्थानीय आत्मनिर्भरता र कहिलेकाहीँ प्राप्त हुने राजनीतिक सहयोगको मिश्रण देखाउँछ। यही मिश्रित प्रणालीले आदिकालदेखि नै पानीको प्रवाह कायम राखेको छ, र यहाँ जन्मिएका बासिन्दाहरू भन्छन् कि उनीहरूका बाजे–बज्यैको समयदेखि पनि यही अवस्था निरन्तर रहँदै आएको छ।

सेनाको अनपेक्षित उपहार: स्थलाकृति र मुहानहरू

सेना क्षेत्रको विशिष्ट भू–संरचनाले अनायासै यी पानीका स्रोतहरूको संरक्षण गरेको छ। उत्तरतर्फका तीव्र भीरालो पाखाहरू, विकासका लागि अनुपयुक्त “बाँझो जमिन” ठानिएर बेवास्ता गरिएका, वास्तवमा अधिकांश मुहानहरूको आश्रयस्थल बनेका छन्, जहाँ निर्माणकार्यको हस्तक्षेप पुगेको छैन। यदि यी ढलानहरू निर्माणका लागि बढी अनुकूल भएको भए सिक्किमका अन्य भागहरू र सेना क्षेत्रभित्रका स्थानहरूमा देखिएझैँ, प्रबलित सिमेन्ट कङ्क्रिट (RCC) संरचनाहरूले तिनलाई ढाकिसकेका हुने थिए, जस्तो सिक्किमभरिका सेना क्षेत्रमा अन्यत्र देखिएको छ । यसको सट्टा, नागरिकहरूले साझा सबै मौसममा सञ्चालन हुने सडकमार्फत ती क्षेत्रमा पहुँच कायम राखेका छन् र अदृश्य सीमाना पार गर्दै पानीलाई दक्षिणतर्फ पाइपमार्फत ल्याइरहेका छन्। अदृश्य सिमाना पार गर्दै दक्षिणतिर। राजनीतिको सट्टा भू-बनोटले ढाकिएको यो पूर्वनिर्धारित व्यवस्था दशकौँदेखि कायम छ , जसले गर्दा सामदुर जस्ता गाउँहरू औपचारिक हस्तक्षेप बिना नै फस्टाउन सकेका छन् ।

तैपनि, परिस्थितिमा विडम्बना व्याप्त छ। नगरपालिका सीमाभित्र पर्नेमात्रैले सामदुरलाई शहरी क्षेत्रको मान्यता प्राप्त छ, र यो गान्तोकको व्यस्त केन्द्रबाट केही किलोमिटरमै अवस्थित छ, तर यहाँ अझै भरपर्दो पाइपलाइनमार्फत जल आपूर्ति छैन।  केही वर्ष पहिले , एसियाली विकास ब्याङ्क (ADB)- द्वारा स्वीकृत परियोजनाले आशा ल्यायो: पाइपहरू बिछ्याइयो, र एक गाउँको अग्लो भेगमा जल-सङ्कलनको निम्ति ट्याङ्की निर्माण गरिएको र पाइपलाइनहरू घरतर्फ झारियो, मानौँ अब गाउँ सहरी जल सञ्जालसँग जोडिनेछ। तर पानीको प्रवाह? अस्तित्वमा थिएन । मेरो बस्तीमा घरहरू र अरूहरू अझै पनि सम्पर्कविहीन छन्; नोकरशाही समस्याहरूको बिचमा योजना रोकियो, र जसको परिणामस्वरूप एउटा तितो विडम्बना बाँकी रह्यो—“सहरी” भन्ने उपाधि त प्राप्त भयो, तर त्यससँग सम्बन्धित आधारभूत सुविधाहरू भने आएनन्।

नगरपालिका सीमाभित्र पर्नेमात्रैले सामदुरलाई शहरी क्षेत्रको मान्यता प्राप्त छ, र यो गान्तोकको व्यस्त केन्द्रबाट केही किलोमिटरमै अवस्थित छ, तर यहाँ अझै भरपर्दो पाइपलाइनमार्फत जल आपूर्ति छैन।  केही वर्ष पहिले , एसियाली विकास ब्याङ्क (ADB)- द्वारा स्वीकृत परियोजनाले आशा ल्यायो: पाइपहरू बिछ्याइयो, र एक गाउँको अग्लो भेगमा जल-सङ्कलनको निम्ति ट्याङ्की निर्माण गरिएको र पाइपलाइनहरू घरतर्फ झारियो, मानौँ अब गाउँ सहरी जल सञ्जालसँग जोडिनेछ। तर पानीको प्रवाह? अस्तित्वमा थिएन । मेरो बस्तीमा घरहरू र अरूहरू अझै पनि सम्पर्कविहीन छन्; नोकरशाही समस्याहरूको बिचमा योजना रोकियो, र जसको परिणामस्वरूप एउटा तितो विडम्बना बाँकी रह्यो—“सहरी” भन्ने उपाधि त प्राप्त भयो, तर त्यससँग सम्बन्धित आधारभूत सुविधाहरू भने आएनन्।

उदीयमान खतराहरू: मानव दबाब र घट्दो प्रवाहहरू

हालैका वर्षहरूमा यस प्रणालीमा समस्याग्रस्त चिराहरू उजागर भएका छन्। मुहानहरूको पानीको प्रवाह उल्लेखनीय रूपमा घट्दै गएको छ। अघिका जस्तो बलियो प्रवाह अब देखिँदैन, र यसले अस्तित्वगत सङ्कटको सङ्केत दिइरहेको छ। “मुहानहरू वर्षेनी मरिरहेका छन्” भन्ने वाक्य अहिले गाउँलेहरूबिचमा सामान्य बनिसकेको छ। यो निराशाजनक टिप्पणीभन्दा बढी दैनिक पानीको बहाउबारेको प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित निष्कर्ष हो। यस कमी वा गिरावटलाई बढाउन धेरै कारकहरू एकसाथ क्रियाशील छन् ।

“मुहानहरू वर्षेनी मरिरहेका छन्” भन्ने वाक्य अहिले गाउँलेहरूबिचमा सामान्य बनिसकेको छ। यो निराशाजनक टिप्पणीभन्दा बढी दैनिक पानीको बहाउबारेको प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित निष्कर्ष हो।

ती मध्ये प्रमुख माथिल्लो भागमा सेनाका निर्माणहरू हुन्। जुन पहिले अस्थायी जस्ता (GI) पाताले बनिएका छाप्राहरू अहिले आरसिसी भवनहरूको तीव्र विस्तारले भरिएका छन् - यस्ता निर्माणसँगै हुने गहिरा खन्ने काम र भूमिसम्बन्धी गतिविधिहरूले भू–जल तह र भूमिगत पानीको प्राकृतिक प्रवाहलाई अवरुद्ध गरिरहेका छन्। यसले पानीको सतह तल धकेल्छ र प्राकृतिक पुनर्भरण प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछ। २०१५ भन्दा पहिले, मुहानबाट जल निकासी अपेक्षाकृत स्थिर थियो; त्यसबेलादेखि, गिरावट तीव्र भएको छ, जुन निर्माण विस्तारसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ।

जलवायु परिवर्तनले यी मानवजन्य दबाबहरूलाई अझ जटिल बनाउँछ। सिक्किमका अधिकांश मुहानहरू मनसुन वर्षा, हिमनदी पग्लिने प्रक्रिया, र वनभित्रका भू–जल प्रणालीमार्फत पुनर्भरित हुन्छन् । तर अहिले अनियमित वर्षा, लामो खडेरी, र बढ्दो तापक्रमका कारण यी प्रणालीहरू कमजोर भइरहेका छन्। राज्य सरकारका प्रतिवेदनहरूमा सन् २००० यता पूर्वी हिमालयका मुहानहरूको पानी उत्पादन ३०–५० प्रतिशतसम्म घटेको उल्लेख गरिएको छ, र यही प्रवृत्ति सामदुरमा पनि स्पष्ट देखिन्छ। माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा हिमपात घट्दै जाँदा उच्च भूभागका पानी स्रोतहरू कमजोर बन्दै गएका। जबकि थोरै वन फँडानी पनि - चाहे सेनासँग सम्बन्धित होस् वा आकस्मिक - माटोको ओसिलोपनलाई नष्ट गर्छ। अहिले नै त गम्भीर पानी सङ्कट उत्पन्न भएको छैन, किनकि यहाँको जनसङ्ख्या कम छ र पानीको प्रयोग अपेक्षाकृत संयमित छ। तर जनसङ्ख्या विस्तार हुँदै जानु र गान्तोकको पर्यटन विस्तारको प्रभाव वरपरका क्षेत्रमा फैलिनुका कारण भविष्यप्रति स्थानीय बासिन्दाहरू गम्भीर चिन्तित छन्।

सरकारी अभावबीच सामुदायिक सिर्जनशीलता

जहाँ ठुला योजनाहरू असफल हुन्छन्, त्यहाँ स्थानीय बासिन्दाहरूले उल्लेखनीय सिर्जनशीलता देखाएका छन्। विधायकले कहिलेकाहीं ट्याङ्की र पाइपहरूका लागि अनुदान दिन्छन्, तर गाउँका समूहहरूले बाँकी भार ब्यहोर्छन्: मर्मतसम्भारको पालो मिलाउने, पानीको समान वितरणका नियम बनाउने, र आकस्मिक बिग्रिएका संरचनाहरू तुरुन्त मर्मत गर्ने। मेरो पाँच-परिवारको पञ्चकले यसको मुहानलाई सिधै व्यवस्थापन गर्छ,जसले पानीको क्षति न्यूनीकरण गर्छ। अन्य बस्तीहरूमा जल सङ्कलन गरिने ट्याङ्कीमा निर्भर समूहहरूले पालैपालो मर्मतसम्भार गर्छन्, वर्षायाममा माटोले थुनिएका पाइप खोल्न हिलोयुक्त बाटो हुँदै माथिसम्म पुग्छन्। यसको प्रतिफल भनेको शुद्ध, निःशुल्क पानी हो—रसायन प्रयोग गरेर प्रशोधन नगरिएको प्राकृतिक पानी।

यस्तै एकजना बहादुर हुन् डेभिड - उनको वास्तविक नाम दावा तामाङ हो, तर गाउँमा त्यो नाम प्रायः कसैले चिन्दैन; “डेभिड” नै सबैको मुखमा झुण्डिएको नाम हो। ठूला शरीर भएका तामाङ युवक डेभिडले गत जुलाईमा आएको ठूलो पहिरोले अवरुद्ध गरेको पाइपलाइन एक्लै सफा गरेका थिए, अरू मानिसहरूले प्रार्थना मात्र पठाइरहेकोओ बेला उनी घन्टौँसम्म घुँडासम्म हिलोमा बिताएका थिए । 

अनि त्यहाँ मामा हुनुहुन्छ, वास्तवमा गाउँको एक केटाको काका तर “मामा" भनेर बोलाइन्छ सबै - सबै व्यावहारिक उद्देश्यका लागि, स्थानीय भाषामा " गाँउले मामा", गाउँकै बाबु जस्तो व्यक्तित्व। उनको वास्तविक नाम चन्द्रबहादुर राई हो , तर त्यो नाम सायदै कसैलाई याद छ। पुरानो टुलबक्स बोकेर र अनगिन्ती कथाहरू सुनाउँदै उनी पानी वितरणको पालो मिलाउँछन् र पाइपको हिस्साबारे हुने विवादहरू समाधान गर्छन्। गत वर्षायाममा लेखक पनि उनीहरूसँग बिहानै मर्मत कार्यमा सहभागी भएका थिए। मुहानको पाइपमा अड्किएका जराहरू काट्दै गर्दा उनीहरू हिलोबीच ठट्टा गर्दै काम गरिरहेका थिए, र अन्ततः पानीको प्रवाह पुनः सञ्चालन भएपछि विजयी भावनासहित फर्किएका थिए। प्रतिफल फेरि उही थियो—शुद्ध, निःशुल्क पानी, कुनै रासायनिक प्रशोधनबिना।

सामदुर पनि डेभिड र मामा जस्ता व्यक्तित्वहरूको सेरोफेरोमा अनौपचारिक “जुम्सा” जस्तै संरचनाहरू स्वाभाविक रूपमा विकसित भएका छन्, जसले साना बस्तीहरूमा समेत यस्तो प्रणाली अनुकूल र प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। तैपनि, मुहानहरू सुक्दै जाँदा, सामुदायिक प्रयासको सीमा स्पष्ट हुँदै जान्छ। श्रमआधारित मर्मतले जलस्रोतको दीर्घकालीन गिरावटलाई सधैँ रोक्न सक्ने होइन।

यो अभ्यास उत्तरी सिक्किमको सम्मानित जुम्सा परम्परा - स्वशासित गाउँ परिषद्हरूको अभ्याससित मिल्दो जुल्दो छ। सहमति र परम्पराका आधारमा स्रोत व्यवस्थापन गर्ने गाउँस्तरीय स्वशासन प्रणाली। सामदुर पनि डेभिड र मामा जस्ता व्यक्तित्वहरूको सेरोफेरोमा अनौपचारिक “जुम्सा” जस्तै संरचनाहरू स्वाभाविक रूपमा विकसित भएका छन्, जसले साना बस्तीहरूमा समेत यस्तो प्रणाली अनुकूल र प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। तैपनि, मुहानहरू सुक्दै जाँदा, सामुदायिक प्रयासको सीमा स्पष्ट हुँदै जान्छ। श्रमआधारित मर्मतले जलस्रोतको दीर्घकालीन गिरावटलाई सधैँ रोक्न सक्ने होइन।

नीतिगत विडम्बना र अगाडि बढ्ने बाटोहरू

गान्तोकसँग सामदुरको निकटताले गहिरा विडम्बनाहरू उजागर गर्छ। सहरी क्षेत्रका रूपमा चिन्हित भए पनि दीर्घकालीन रूपमा आधारभूत सेवाबाट वञ्चित रहनु, यसले सिक्किमको विकास कथामा सहरी क्षेत्रको उपेक्षाको उदाहरण दिन्छ। एडिबी परियोजनाअन्तर्गत बिछ्याइएका तर प्रयोगमा नआएका पाइपहरूले यही प्रणालीगत असफलताको प्रतीकात्मक रूप लिएका छन्—बजेट स्वीकृत भयो, आधा बनेको पूर्वाधार छोडियो, तर अन्ततः उपभोक्ताले केही पाएनन् । सार्वजनिक स्वास्थ्य द्वारा निरीक्षण गरिएको राज्य जल योजनाहरू सहरी वार्डहरूमा २४/७ आपूर्तिका लागि आदेश भए तापनि इन्जिनियरिङ विभाग (PHED) ले गान्तोकको मुख्य क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिन्छ ।

एउटा उखान छ: बत्ती मुनि सधैँ अँध्यारो हुन्छ। बत्तीले वरिपरि उज्यालो फैलाए पनि, त्यसको ठिक मुनिको सानो घेरा भने अँध्यारै रहन्छ। सामदुर गाउँ धेरै हिसाबले गान्तोकको उज्यालोले सिर्जना गरेको त्यही छायाँभित्र बाँचिरहेको छ।

एउटा उखान छ: बत्ती मुनि सधैँ अँध्यारो हुन्छ। बत्तीले वरिपरि उज्यालो फैलाए पनि, त्यसको ठिक मुनिको सानो घेरा भने अँध्यारै रहन्छ। सामदुर गाउँ धेरै हिसाबले गान्तोकको उज्यालोले सिर्जना गरेको त्यही छायाँभित्र बाँचिरहेको छ। हामी केही मात्र छौँ राष्ट्रिय राजमार्गबाट किलोमिटर टाढा , र हाम्रा बस्तीहरू आधिकारिक रूपमा रानीपूल नगरपालिका वार्ड अन्तर्गत पर्छन् । कागजमा, हामी सहरको परिधिभित्र पर्छौं। यद्यपि, वास्तविकतामा , सामदुर एउटा मौन र अनिश्चित किनारमा अवस्थित छ—विकासलाई देख्न सक्ने गरी नजिक, तर त्यसको पूर्ण स्पर्श नपाउने गरी टाढा।

हाम्रा सडकहरूको कथाले यो विरोधाभासलाई सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा चित्रण गर्दछ। सबै ‑मौसममा भरपर्दो एक मात्र यस क्षेत्रको सडक राज्य सरकारले नभई सेनाका अधिकारीहरूले बनाएका हुन्। यो नदी किनारैकिनार बढ्छ। सैन्य भूमिको दक्षिणी सिमाना, लगभग दुई संसारलाई छुट्याउने रेखा जस्तै। गाउँलेहरू अझै पनि त्यो सडकसम्म पुग्न उकालो चढ्नुपर्छ, किनकि बस्तीहरू तल पाखाहरूमा छरिएका छन्। सडक छोडेपछि बाटो चाँडै साँघुरा गोरेटो, हिलोयुक्त ट्र्याक र अधुरा खण्डहरूमा बदलिन्छ, जुन मनसुनमा निकै कठिन बन्छ। वर्षौं अघि, सानो खण्डमा काम सुरु भएको थियो एउटा बस्तीका लागि सडक परियोजना। आज पनि, यो अपूर्ण छ, वाचा र परित्यागको बिचमा अलपत्र। अन्य बस्तीहरू त कुनै पनि प्रत्यक्ष मोटर गुड्ने बाटोबाट पूर्णतः वञ्चित छन्।

बिजुली पनि सामदुरमा हिचकिचाउँदै आउँछ। बिजुलीका तारहरू छन्, तर प्रारम्भिक समयमा बिहान र साँझ, जब माग बढ्छ, भोल्टेज यति कमजोर हुन्छ सामान्य उपकरणहरू नै काम गर्न छाड्छन्। बल्बहरू अचानक मधुरा हुन्छन्। इन्डक्सन कुकटपहरू झिलिमिली हुन्छन्। माइक्रोवेभ सुरु हुन अघि नै रोकिन्छ। यद्यपि, सबै निष्पक्षतामा, पानीले फरक तस्वीर प्रस्तुत गर्दछ। पुस्तौँदेखि सामदुरका मुहानहरूले बस्तीहरूलाई उदारतापूर्वक पानी उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। जाडोयाममा समेत गम्भीर सङ्कट विरलै देखिएको छ। यही कारण, औपचारिक पाइपलाइन प्रणालीको अभावलाई केवल सरकारी उपेक्षाका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। मुहानहरूको विश्वसनीयताले एक प्रकारको गाउँलेहरूमाझ मौन आत्मनिर्भरता निर्माण गरेको छ । तीव्र सङ्कटको अभावले ठुलो हस्तक्षेपको मागलाई कहिल्यै अत्यावश्यक बन्न दिएन। यस अर्थमा, प्रकृतिले नै राजनीतिक आवश्यकताको धार केही हदसम्म कम गरिदिएको छ।  

तैपनि सडक र बिजुली पूर्ण रूपमा फरक वर्गमा पर्छन्। तिनीहरू निर्भर छन् मुहान वा ऋतुहरूको स्वभावमा निर्भर होइन , तर योजना, दिगो लगानी र प्रशासनिक ध्यान आवश्यक हुन्छ । त्यसैले “बत्तीमुनि अँध्यारो” भन्ने उखान यहाँ अझै पनि सान्दर्भिक छ । बत्ती मुनिको अन्धकार कुनै पुरानो अभिशाप वा अपरिवर्तनीय अवस्था होइन। यो अस्तित्वमा छ किनभने प्रकाशले अझै पूर्ण रूपमा त्यहाँ पुगेको छैन । त्यसैले सामदुरको गुनासोभन्दा बढी देखिने असन्तुलनको कथा हो । उज्यालोको सबैभन्दा नजिक रहेका ठाउँहरू सधैँ अदृश्य रहनु हुँदैन भन्ने यो विश्वासको जोडदार पुष्टि पनि हो।

दृढ संकल्पका साथ अगाडि बढेमा व्यावहारिक मार्गहरू अवस्थित छन्। जबकि सामदुरले सामना गरिरहन्छ सडक र बिजुली जस्ता अन्य आवश्यक सेवाहरूमा कमजोरीहरू , जसलाई पहिले नै विस्तृत रूपमा उल्लेख गरिएको छ, यस छलफलको क्षेत्र पानीमा नै रहन्छ, किनकि पानी नै त्यो क्षेत्र वा विषय हो जहाँ दुवै गाउँको जोखिम र सम्भावनाहरू सबैभन्दा स्पष्ट हुँदै जान्छन्। ADB परियोजनाको अधुरो पूर्वाधारलाई स्थानीय निगरानीसहित पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। बस्तीस्तरीय समितिहरूलाई अन्तिम चरणसम्मको जडान व्यवस्थापनको जिम्मा दिएमा समस्या छिट्टै समाधान हुन सक्छ। विशेषगरी महत्त्वपूर्ण मुहानहरू नजिकको माथिल्लो क्षेत्रमा निर्माण नियन्त्रण गर्ने संयुक्त जलाधार संरक्षण सम्झौतामार्फत, सेना-नागरिक सहकार्यले पनि आशा प्रदान गर्दछ। सिक्किमको भवन निर्माण उपनियमहरूमा पहिले नै अनिवार्य गरिएको छानाको वर्षा पानी सङ्कलन अझै पनि कम प्रयोगमा छ; मेरो आफ्नै घरको ट्याङ्की वर्षायाममा प्रयोग नगरी ओभरफ्लो हुन्छ,जो पूरक स्रोतका रूपमा उपयोग गर्न सकिने एउटा छुटेको अवसर हो।

दृढ संकल्पका साथ अगाडि बढेमा व्यावहारिक मार्गहरू अवस्थित छन्। जबकि सामदुरले सामना गरिरहन्छ सडक र बिजुली जस्ता अन्य आवश्यक सेवाहरूमा कमजोरीहरू , जसलाई पहिले नै विस्तृत रूपमा उल्लेख गरिएको छ, यस छलफलको क्षेत्र पानीमा नै रहन्छ, किनकि पानी नै त्यो क्षेत्र वा विषय हो जहाँ दुवै गाउँको जोखिम र सम्भावनाहरू सबैभन्दा स्पष्ट हुँदै जान्छन्। ADB परियोजनाको अधुरो पूर्वाधारलाई स्थानीय निगरानीसहित पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। बस्तीस्तरीय समितिहरूलाई अन्तिम चरणसम्मको जडान व्यवस्थापनको जिम्मा दिएमा समस्या छिट्टै समाधान हुन सक्छ। विशेषगरी महत्त्वपूर्ण मुहानहरू नजिकको माथिल्लो क्षेत्रमा निर्माण नियन्त्रण गर्ने संयुक्त जलाधार संरक्षण सम्झौतामार्फत, सेना-नागरिक सहकार्यले पनि आशा प्रदान गर्दछ। सिक्किमको भवन निर्माण उपनियमहरूमा पहिले नै अनिवार्य गरिएको छानाको वर्षा पानी सङ्कलन अझै पनि कम प्रयोगमा छ; मेरो आफ्नै घरको ट्याङ्की वर्षायाममा प्रयोग नगरी ओभरफ्लो हुन्छ,जो पूरक स्रोतका रूपमा उपयोग गर्न सकिने एउटा छुटेको अवसर हो।

नजिकैका सफल अभ्यासहरूले सम्भावित मोडेल पनि प्रस्तुत गर्छन्। रुम्तेक गाउँमा सतही बहावलाई पुनः भू–जलमा फर्काउने पुनर्भरण खाल्डाहरू र नालाहरूले मुहानहरूको पानीको मात्रा बढाएका छन्। सौर्य ऊर्जाद्वारा सञ्चालित पम्पमार्फत मुहानको पानीलाई माथिल्लो ट्याङ्कीमा पुर्‍याउने सामुदायिक सूक्ष्म–ग्रिडहरूले पनि मुख्य विद्युत् सञ्जालमा निर्भर नभई विश्वसनीयता बढाएका छन्। नीतिगत रूपमा, प्राथमिकता कोषका लागि सामदुर जस्ता अर्ध-सहरी बस्तीहरूलाई पुन: वर्गीकरण गर्ने र तिनीहरूलाई गान्तोकको गुरुयोजनामा एकीकृत गर्नाले घोषणा अनि वास्तविकतामाझ मेल गराउनेछ। सन् २०२४ सम्ममा १००% पाइप कभरेज पुरा गर्ने लक्ष्य राखेको सिक्किमको जल जीवन मिसनले सामदुरलाई पछाडि पारेको छ।

गोलईको लागि परिवर्तनको बिन्दु

कुनै समय अनन्तजस्ता लाग्ने सामदुरका मुहानहरू, अहिले गम्भीर सङ्कटको सङ्केत दिइरहेका छन्। निर्माणकार्यले क्षतिग्रस्त बनाएका र जलवायु परिवर्तनले दबाबमा पारेका यी स्रोतहरूको क्षयले हाम्रा बस्तीहरूका २००–२५० घरधुरीका लागि आधारभूत जीवनरेखामाथि नै खतरा उत्पन्न गरेको छ। तैपनि, समुदायको दृढता कायम छ: सोल्टीको दृढ व्यवस्थापनदेखि हाम्रो अथक मर्मतसम्म घुमाउरो पाराले , यसले अमूल्य समय किनिरहेका छन्। गान्तोकको सङ्कटग्रस्त पानीका धाराहरूहरू वर्षेनी कमजोर हुँदै जाँदा, सामदुरको गाउँलेहरूले भने प्रकृतिले दिएको र मानिसहरूले जोगाइराखेको सहनशीलताको मौन पाठ प्रस्तुत गरिरहेका छन्। MP गोलाईको प्रतीकात्मक मोडमा, हामी एउटा जलसम्बन्धी चौबाटोमा उभिएका छौँ। या त सतर्क संरक्षण र नवीन उपायहरूमार्फत यी मुहानहरूलाई जोगाउने, या शहरी विस्तारको छायाँले ग्रामीण हरियालीलाई निल्न दिने। अहिले पनि पानी बगिरहेको छ - पातलो, तर स्वतन्त्र रूपमा। तर भोलिका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ- पुर्खाको परम्परा , पहुँचयोग्य प्रविधि, र सामदुरको तिर्खा मेटाउनको लागि अटल दृढताको मिश्रण।

MP गोलाईको प्रतीकात्मक मोडमा, हामी एउटा जलसम्बन्धी चौबाटोमा उभिएका छौँ। या त सतर्क संरक्षण र नवीन उपायहरूमार्फत यी मुहानहरूलाई जोगाउने, या शहरी विस्तारको छायाँले ग्रामीण हरियालीलाई निल्न दिने। अहिले पनि पानी बगिरहेको छ - पातलो, तर स्वतन्त्र रूपमा। तर भोलिका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ- पुर्खाको परम्परा , पहुँचयोग्य प्रविधि, र सामदुरको तिर्खा मेटाउनको लागि अटल दृढताको मिश्रण।