"खेतमा मकै पाकेर काट्ने बेला भइक्यो। मकै काटेपछि खेतलाई फेरि जोत्नु र खन्नु पर्नेछ। तर तिम्रो आप्पालाई खेतबारीको कुनै मतलब नै छैन, "अनोम छेकितले भान्साघरमा खाना पकाउँदै र आफ्नो कान्छो बच्चालाई काखमा खेलाउँदै दुःख पोखिन्। "उनी कस्ता घरमूली हुन् हँ?! दिनभरि शिकार गर्ने र माछा मार्ने कुरामा मात्र उनको ध्यान जान्छ। म एक्लैले कहिलेसम्म यो सबै कामको बोझ उठाउने?" भान्साघरको अर्कोतिर, उनका तीनजना छोराछोरी सानो आगोको वरिपरि बसेर आमालाई हेरिरहेका थिए। आमाले आफ्नो कचकच जारी राख्दै थपिन्, "तिम्रो आप्पालाई जङ्गलमा शिकार गर्न र नदीमा माछा मार्न मात्र आउँछ। थाहा छैन उनलाई यी बेकारका काम कसले सिकायो! खेतमा काम गर्नुपर्दा त उनलाई श्राप परे जस्तै हुन्छ रे। हे भगवान, मैले उनलाई आफ्नो खेतबारी हेरचाह गर्न कहिलेसम्म सम्झाइरहनु पर्ने हो?"

त्यत्तिकैमा अनुम आङ्गा जङ्गलबाट घर फर्किए। उनको काँधमा एउटा पुरानो बन्दुक झुण्डिएको थियो भने हातमा एउटा शिकार गरेको स्याल थियो। उनको शरीरभरि जङ्गलका पातपतिङ्गर टाँसिएका थिए। जुकाले टोकेका घाउहरूबाट अझै रगत बगिरहेको थियो। उनका लुगाहरू हिलोले लतपतिएका थिए; हेर्दा लाग्थ्यो, उनी पानी परेको बेला जङ्गलको बाटोमा धेरै पटक चिप्लिएका थिए। उनले झण्डै एक हप्तादेखि पेटभरि खाना खान पाएका थिएनन्। त्यसैले घर पुग्ने बित्तिकै उनले घर लथालिङ्ग भएको र श्रीमती दुःखी भएकी कुरालाई कुनै वास्ता गरेनन्। भोकले गर्दा उनका आँखाहरू राता भएका थिए। उनले भान्साघरमा भएको बासी भात र खुर्सानीको अचार हतार-हतार खान थाले।

जब श्रीमती अनोम छेकितले उनको हातमा स्याल देखिन्, तब उनको रिस ओइलायो र आँखा खुसीले चम्किए। अब घरमा मासु खान पाइने भयो भन्ने सोचेर उनी ढुक्क भइन्। उनले फुरुङ्ग हुँदै भनिन्, "यस्तो झरीबादल र बर्खाको समयमा पनि तिमीले घरमा मासु लिएर आयौ!"

उनले आफ्नो श्रीमानको मगमा चिया खन्याउँदै भनिन्, "म त साह्रै डराएकी थिएँ, वनदेवताले तिमीलाई लग्यो कि भनेर। हिजो हाम्रा छिमेकी छोडाले अलिकति ची ल्याइदिएका थिए र पो, नत्र त मेरो सातो गइसकेको थियो। त्यसले गर्दा मन अलि ढुक्क भयो।"

उनले निकै आश गर्दै अगाडि सोधिन्, "अनि, तिमीले अलिकति पनि दोर्बी भेटेनौ? पुरङ्गदुङ वा पुरम्याकहरू पनि पाएनौ? अहिले त यसको बेला हो नि त।, जताततै टन्नै पाउनुपर्ने त?"

मुखभरि गाँस हालेर अनुम आङ्गाले उनलाई आँखा तरेर हेरे। "म यहाँ ज्यान फालेर, दुःख गरेर मासु लिएर आउँदैछु, तिमीलाई चाहिँ अझै सागसब्जी नै चाहिने? पख, अर्को पालि त तिमीलाई जङ्गली सागसब्जी मात्रै ल्याइदिन्छु!"

रिसको झोकमा उनले खानाको थाल पर सारिदिए। अनोमले काखको नानीलाई फकाउँदै लामो सास तानिन्, "तर मकैबारीको के गर्ने नि त? बेलैमा मकै भाँचेर भित्र्याएनौ भने त सबै कुहिएर सोत्तर हुन्छ।" तर अनुम आङ्गा भने बाटोको हिँडाइले निकै थाकेका हुनाले, उनको कचकचलाई वास्तै नदिई सुत्न गए।

एकछिन ढल्केर ब्युँझिएपछि, उनले स्यालको मासु आफै पकाए र परिवार सबैसँग बाँडेर खाए। मासु खाँदा उनको अनुहारमा एउटा छुट्टै खुसी र घमण्ड देखिन्थ्यो।  "हाहा!  वनदेवताले मलाई यो राम्रो बन्दुक दिएर ठूलो वरदान दिनुभएको छ," उनले घमण्ड गर्दै भने, "म साँच्चै भन्दैछु अनोम, अब त म बाट कुनै पनि जनावर उम्केर भाग्नै सक्दैन!"

भोलिपल्ट बिहान, अनुम आङ्गाले बिहानको खाजा खाए। उनले आफ्नो झोला र माछा मार्ने जालसँगै एउटा डोको भिरे, अनि रुङ्ग्लोङ नदीतिर लागे। निस्कने बेलामा उनले अनोमलाई गिज्याउँदै भने, "तिमीहरू जस्ता बुहारीहरूलाई घरमा केही काम नै हुँदैन। खेतको काम गर्न अरू कसैलाई खोज, अनि काम सिध्याऊ!!"

उनका यी कडा शब्दले अनोमको मन निकै रोयो। उनले आफ्नो पुराना दिनहरू सम्झिन थालिन, यदि उनले आमाबुबाले रोजिदिएको केटासँग विवाह गरेको भए उनको जिन्दगी आज कस्तो हुन्थ्यो होला? अनुम आङ्गासँग भागेर विवाह गर्नुको साटो त्यही केटासँग विवाह गरेको भए धेरै राम्रो हुने थियो भन्ने उनलाई लाग्यो। अगेनोमा आगो बाल्दै उनले सोचिन्, "मेरी कान्छी बहिनी, जसले पछि उनीसँग विवाह गरिन्, म उनीजति शिक्षित पनि छैनँ। आज उनी सुख र आरामको जीवन बिताइरहेकी छिन्। मेरा लागि त सुख र सम्पत्ति एकादेशको कथा जस्तै भयो।" लामो सास फेर्दै उनले आफ्नो भाग्यलाई चित्त बुझाइन्।

उनी यसरी आफ्नै सोचाइमा हराइरहेकै बेला छिमेकी रेघो आन्यु रेमित पाकेका नास्पातीको झोला बोकेर आइपुगिन्। उनको आवाजले अनोम झसङ्ग भइन्। आन्युले बाहिरैबाट हर्षित हुँदै कराइन्, "अँ क्युङ्ग मित सोङ! तिमी उठ्यौ? अब उठ्ने बेला भयो, तिम्रो मकैबारी त काट्ने बेला भइसकेछ नि!"

अनोम उनलाई भेट्न कोठाबाट बाहिर निस्किन् र भनिन्, "अहो आन्यु! यहाँ कसरी आइपुग्यौ? यी नास्पातीहरू नल्याएको भए पनि हुन्थ्यो नि!" नास्पातीको झोला लिँदै उनले आन्युलाई भित्र बोलाइन् र भनिन्, "हाम्रो घर त अलि लथालिङ्ग नै छ, अन्यथा नलिनू है। ल यो भर्खरै उमालेको तातो चिया खाऊ। हामीसँग ची पनि छ। तिमी एकछिन बस्दै गर, म तिम्रा लागि केही खाजा पकाइहाल्छु।"

आन्यु रेमितले आफ्नो टाउकोको रुमाल खोलिन् र ची पिइन्। उनले भनिन्, "यो ची त निकै कडा र  अमिलो-तीतो रहेछ! अनि अनोम, मेरो लागि के खाजा पकाउँदैछौ?" अनोमले मसाला हालेर कराइमा मासु भुटिरहेको बास्ना सुँघ्दै उनले सोधिन्। अचानक उनले त्यो बास्ना चिनिन् र खुसी हुँदै भनिन्, "ओहो, यो त स्यालको मासु पो हो त! यस्तो झरीबादलको समयमा पनि मासु खान पाउनु? तिमी त निकै भाग्यमानी रहेछौ, कस्तो राम्रो शिकारी श्रीमान् पाएकी!"

अनोमले जवाफ दिइन्, "हो नि, डोमाका आप्पाले हिजो मात्र जङ्गलबाट ल्याउनुभएको हो। उहाँलाई घरको कामकाज त बोझ जस्तै लाग्छ, तर जङ्गलमा शिकार गर्ने र नदीमा माछा मार्ने काममा भने उहाँ निकै सिपालु हुनुहुन्छ!"

त्यत्तिकैमा जेठो छोरा हातमा एउटा पोगोरिप बोकेर आयो र आमालाई दिँदै खुसी भएर भन्यो, "आमा! आज बुबाले टन्नै माछा मारेर ल्याउनुहुन्छ होला, म त निकै उत्साहित छु!"

आन्युले चिया पिउँदै भनिन्, "अहो! हो र? लौ राम्रो भएछ।"

तर अचानक आन्यु रेमितको अनुहार अलि चिन्तित देखियो। उनले भनिन्, "अनोम, आज मैले एउटा नराम्रो सपना देखेँ। सपनामा कुकुरहरू रोइरहेका थिए र हाम्रा गाईहरू भाग्दै थिए! आज बिहान उठ्दा छोराछोरीले गाईहरूलाई खोरमै बाँधिएको त भेटे, तर पनि त्यो सपनाले मेरो मनमा कस्तो कस्तो डर पैदा गरिरहेको छ।"

यो सुनेपछि अनोमले पनि आफ्नो सपना सुनाउँदै भनिन्, "मैले पनि आज त्यस्तै नराम्रो सपना देखेकी थिएँ! म उठ्दा हाम्री छोरी निद्रामै रोइरहेकी थिइन्। उनलाई फकाउन मलाई निकै गाह्रो पर्‍यो। त्यसपछि अनुमले, “म नदीबाट माछा लिएर चाँडै फर्कनेछु ल,” भन्दै उनलाई फकाउनुभयो। अहिले उहाँ नदीतिरै जानुभएको छ।”

उनीहरू दुवैजना आ-आफ्नो मनको डर लुकाउँदै चुपचाप ची पिउन थाले। यी नराम्रा सपनाहरू साँचो नहोस, मनको डर मात्र होस, भनेर उनीहरूले मनमनै सोचिरहेका थिए।"

आन्युले आफ्ना प्लेट र गिलासहरू भुइँमा राखिन् र भनिन्, "अनोम, म अब घरतिर लाग्छु। डोमाका आप्पालाई भेटेर हाम्रो घरको वरिपरि बार लगाउने कुरा गर्नुछ। सायद अर्को पटक भेट्दा उहाँसँग यो कुरा गरौँला।" उनले काँध हल्लाउँदै भनिन्।

अनोमले रुमालमा केही अम्बक बाँधिदिँदै जवाफ फर्काइन्, "हो नि, उहाँ बार लगाउने काममा निकै सिपालु हुनुहुन्छ। यो अम्बक तिम्रा छोराछोरीका लागि लैजाऊ।" उनीहरूले  मुस्कुराएर एकअर्कालाई बिदा गरे र आन्यु अम्बक बोकेर आफ्नो बाटो लागिन्। 

यसैबीच, रुङ्ग्लोङ नदीको किनारमा अनुम आङ्गा आफ्ना साथीहरू आछिङ र आङ्गोकसँग एउटा ठूलो ढुङ्गामा आराम गरिरहेका थिए। दिनभरि मारेका ताजा माछाहरूले उनीहरूका डोकोहरू टन्न भरिएका थिए र तिनीहरू निकै खुसी देखिन्थे।

चुपचाप बसेका अनुम आङ्गाले अचानक भने,  "साथीहरू, हिँड अझै केही माछा मारौँ। हामीसँग अझै समय छ। हिजो राती मैले सपनामा हामीले धेरै माछा पारेको देखेको थिएँ!"

उनीहरू सबै राजी भए र नदीको छेवैमा रहेको एउटा पोखरीतिर लागे। तिनीहरू नदी देखिने एउटा ठूलो ढुङ्गामाथि बसे। अनुमले पानीको चाललाई राम्रोसँग हेरे र आफ्ना साथीहरूलाई भने,"लौ हेर! त्यहाँ त निकै धेरै माछाहरू छन्। हाम्रा सामानहरू तयार पारौँ।"

उनीहरूले अलिकति पनि समय खेर फालेनन्।

आछिङ हतार-हतार तुकन्याल लिन दौडिए। यसैबीच, आङ्गोकले ती पातहरूलाई ढुङ्गामा पिसेर लेदो बनाए र अनुमलाई दिए। अनुम तुरुन्तै पोखरीको अर्को छेउमा गएर बसे र निकै छिटो-छिटो माछाहरू समात्न थाले। हेर्दाहेर्दै, केही बेरमै तीनैजनाले निकै धेरै माछा जम्मा पारिसकेका थिए।

त्यसपछि अनुम आङ्गाले पोखरीको कुनामा एउटा विशाल माछा ढुङ्गाको कापमा अड्किएको देखे। लोभले अन्धो भएर, उनी त्यो माछा निकाल्नका लागि पानीभित्र पसे। त्यही समयमा, डाँडामाथि रहेका उनका साथीहरू एउटा सानो ढुङ्गाको भरमा बसेको ठूलो चट्टानमाथि ती जङ्गली पातहरू कुटिरहेका थिए।

दुर्भाग्यवश, त्यो सानो ढुङ्गा आफ्नो ठाउँबाट चिप्लियो र त्यो विशाल चट्टान सिधै पोखरीमा खस्यो। आङ्गोक र आछिङले कोही जोडले कराएको आवाज सुने।

"ऐय्या आआआ!"

ती दुवैजना तर्सिए र अनुमलाई खोज्न हतार-हतार तलतिर दौडिए। तिनीहरूले कराउँदै सोधे, "डोमाका आप्पा, तिमी कहाँ छौ?" अनुम आङ्गाको त्यो चिच्याएको आवाज निकै टाढा गाउँसम्म सुनिएको थियो, तर उनी कतै पनि फेला परेनन्। पोखरीको पानी रगतले रातो भयो र चारैतिर कतै केही आवाज नआउने गरी सुनसान छायो। 

लोभ र लापरवाहीले जङ्गल जस्तो उदार ठाउँमा पनि निकै नराम्रो परिणाम निम्त्याउँछ भन्ने यो घटनाले प्रष्ट पारिदियो । 

त्यस दिन गाउँलेहरूले जीवनमा 'सन्तुलन' को महत्त्व के हो, जङ्गली मासुको वास्तविक मूल्य के रहेछ र जङ्गली जनावरहरूको शिकार गर्दा कस्तो गम्भीर असर पर्छ भन्ने कुरा राम्ररी बुझे। अनुम आङ्गाको यो दुःखद अन्त्यले सबैलाई एउटा ठूलो पाठ सिकायो कि हामीलाई जति आवश्यक छ त्यति मात्र जङ्गलबाट लिनुपर्छ र आफ्ना खेतबारीको हेरचाह गर्दै प्रकृतिसँग मिलेर बस्नुपर्छ। 

लेखक: नोर्डेन साम्बोमु लेप्चा
विशाल मङ्गरले नेपालीमा अनुवाद गरेका हुन्

अनुवादक: लुङ्मिङ लेप्चा

पहिलो सम्पादन: It's Wild Out Here द्वारा

शब्दार्थ:
1. डोमा आप्पा- डोमाका बुबा।
2. तुकन्याल- तितेपाती।
3. पोगोरिप- स्थानीय भाषामा यसलाई 'टोटोलाको फूल' भनिन्छ।
4. ची- स्थानीय रूपमा घरमै बनाइने एक प्रकारको जाँड।
5. दोर्बी- लेप्चा भाषामा च्याउ।
6. पुरङ्गदुङ- लेप्चा भाषामा बाँसको तामाको एक प्रकार।
7. पुरम्याक- लेप्चा भाषामा बाँसको तामाको एक प्रकार।
8. अँ क्युङ्ग मित सोङ!- "ए छिमेकीहरू हो!"

"आमा छ्या, कस्तो गनाएको!"

एकछिनमै नाटकीय घृणा देखाउँदै मैले नाक खुम्च्याउँदै मुख फर्काएँ। ओठ बटारिए, आँखा अलिकति रसाए। भान्सामा पाइला राख्नासाथ तिखो, गन्ध मेरो नाकमै ठोक्कियो। माटोको चुल्होनजिकको अँध्यारो कुनामा पातले बेरिएको एउटा कालो पोको थियो, र त्यसको छेउमा आमा उभिनुभएको थियो। त्यो चर्को गन्धको बाफले आमालाई केही फरक परेको थिएन। मेरो नाटक देखेर उहाँले मुन्टो उठाउनुभयो, अनि अनुहारमा न्यानो, सबै थाहा भएको मुस्कान फैलियो। अभ्यस्त र स्थिर हातले उहाँले न्यानो पातहरू बिस्तारै पल्टाइरहनुभयो, मानौँ कुनै नाजुक रहस्यको स्याहार गर्दै हुनुहुन्थ्यो। उहाँ त्यस्तो बास्नामा पूर्ण रूपमा घुलिनुभएको थियो, जसले मलाई खुला बरन्डातिर दौडेर भाग्न कर लगाएको थियो।

किनेमासँगको मेरो त्यो सुरुवाती, नाटकीय परिचय थियो। खरसाङको एउटै भान्सामा घटेको सानो, शान्त क्षण थियो त्यो, तर धेरै बाल्यकालका सम्झनाझैँ यसको वास्तविक अर्थ बसिसक्न वर्षौँ लाग्यो। वर्षौँपछि टाढाको एउटा बाल्कनीमा उभिँदा त्यो सम्झना बाल्यकालको एउटा प्रतिक्रियाभन्दा निकै गहिरो कुरामा खुल्न थाल्छ। जुन कुरा असह्य गन्ध लागेको थियो, त्यो वास्तवमा आश्वस्त पार्ने प्रमाण थियो: पहाडका डाँडाकाँडाबाट जाडोका चिसा बतास झर्दै गर्दा हाम्रो भान्सा जीवित थियो, न्यानो र क्रियाशील थियो।

पूर्वी हिमालयभरि जलवायु, घर र बाँच्ने कलाबीचको यो सम्बन्धले एउटा साझा पारिस्थितिक आधार बनाउँछ। यी पाहाडको भूगोलले फोहोर गर्ने ठाउँ लगभग छोडेको छैन। घनघोर मनसुन सकिएपछि र जाडो पाहाडमा बस्न थालेपछि ताजा तरकारी चाँडै विलासिता बन्छ। त्यसैले यी ढलानमा बाँच्न किरात (राई र लिम्बू), लेप्चा र भुटियालगायत यस क्षेत्रका आदिवासी समुदायले समय, धुवाँ र प्राकृतिक सूक्ष्म जीवसमूहसँग गहिरो र दीर्घकालीन सम्बन्ध विकास गरे।

पूर्वी हिमालयभरि जलवायु, घर र बाँच्ने कलाबीचको यो सम्बन्धले एउटा साझा पारिस्थितिक आधार बनाउँछ।

चुल्होको स्थानीय विज्ञान

परम्परागत हिमाली भण्डारको आधार भ्रामक रूपमा सरल पारिस्थितिक सिद्धान्तमा टिकेको छ: छोटो फसल-मौसममा ताजा सागपात र अन्न प्रशस्त हुँदा त्यसलाई भित्र्याउने, र अभाव हुँदा ती वस्तु यसरी रूपान्तरण गर्ने कि तिनले मौसमभन्दा लामो समय टिकून्। सिक्किम, कालिम्पोङ र दार्जिलिङ पाहाडका उचाइमा रहेका ग्रामीण घरहरूमा यो रूपान्तरण आधुनिक कृत्रिम संरक्षण वा रेफ्रिजरेसनबाट कहिल्यै गरिएन। बरु यो प्राकृतिक सूक्ष्मजैविक चक्र, सौर्य ऊर्जा र काठको धुवाँसँगको स्थानीय तालमेलमा आधारित थियो।

दार्जिलिङ, गान्तोक र कालिम्पोङमा सहरीकरणले परम्परागत माटोको चुल्होलाई बिस्तारै आधुनिक एलपिजी स्टोभले विस्थापित गर्दै गए पनि, यी सबै पाकशैली-प्रणालीको पुर्ख्यौली नमूना चुल्हो नै रहिरहन्छ। यसले तापले बालीनाली सुकाउँथ्यो र जङ्गली खमिर र ढुसी संवर्धन गर्न चाहिने ठ्याक्कै सूक्ष्म-हावापानी बनाउँथ्यो। भौतिक चुल्होको ठाउँमा आधुनिक काउन्टर आइसकेका घरहरूमा समेत चुल्होको तर्क कायमै छ, जब गुन्द्रुकको भाँडो घाममा राखिन्छ वा किनेमाको न्यानो पोको कुनै न्यानो कुनामा होसियारीसाथ ओढाइएर राखिन्छ। सिक्किम, कालिम्पोङ र दार्जिलिङ पाहाडका यी खानपान-परम्परा पछ्याउँदा देखिन्छ: चुल्हो, चाहे सक्रिय ग्रामीण चुल्होका रूपमा होस् वा सहरी स्मृतिका रूपमा, गहिरो स्थानीय विज्ञानको थलो थियो।

गुन्द्रुक र किनेमा

यो निबन्धले पहाडी भान्साको सम्पूर्ण सूची प्रस्तुत गर्दैन। यसले भण्डारका दुई सबैभन्दा विशिष्ट प्रविधि, गुन्द्रुक र किनेमालाई एउटै साझा पारिस्थितिक तर्कका दुई प्रवेशद्वारका रूपमा पछ्याउँछ।

मनसुनपछिको फसलले रायोको साग वा मूलाको सागको प्रशस्तता दिँदा केही पनि खेर जाँदैन। घाममा ओइलाइएका ती सागलाई भाँडामा कसिलो गरी कोचेर माथिबाट गह्रौँ ढुङ्गाले थिचिन्छ, र तिनको pH चुपचाप घट्दै जाँदा साग गुन्द्रुकमा अमिलिन्छ (Tamang, 2016)। साँचो परीक्षा सुकाउने बेला आउँछ: हिउँदको सुरुवाती रातमा आउने भिजेको चिसोले दिनौँदिनको सावधानीपूर्वक गरिएको क्युरिङ बिगार्न सक्छ, त्यसैले आधा सुकेका चट्टाइ हरेक साँझ भित्र ल्याएर चुल्होको बाँकी न्यानोपन  राखिन्छन्। यही धैर्यका साथ गाडेर तयार पारिँदा थिचिएको मूलाको जरा सिन्की बन्छ।

किनेमाले उल्टो रसायन अपनाउँछ। भिजाएर उमालिएका भटमास कुटेर अलिकति सफा काठको खरानीसँग मिसाइन्छ, अनि ओखर वा केराको पातमा बेरेर चुल्होको इँटा-माटोको भित्तासँग जोडिएको न्यानो कुनामा राखिन्छ। खरानीले मिश्रणलाई Bacillus subtilis फस्टाउन पुग्ने गरी अलिकति क्षारीय बनाउँछ, यद्यपि यो बनाउने कसैले पनि त्यो ब्याक्टेरियाको नाम जान्नु परेको छैन, र पनि ठ्याक्कै ठिक बनाउँछन्।

तरल भूगोल र भान्साको राजनीति

चुल्होले सीमा चिन्दैन, र त्यसबाट निस्कने खानाले पनि चिन्दैन। आधुनिक नक्साले सिक्किम राज्य र कालिम्पोङ तथा दार्जिलिङका पाहाडी जिल्लाबीच प्रशासनिक रेखा कुँदेको छ, तर टिस्टा र रङ्गीत नदीमाथि उठेका डाँडाहरू ती विभाजनलाई मनमा राखेर कहिल्यै कोरिएका थिएनन्। सिक्किम सन् १९७५ मा भारतीय सङ्घमा विलय नहुन्जेल छुट्टै हिमाली राजतन्त्र थियो (Sinha, 1975; Lama, 1994), जबकि दार्जिलिङ र कालिम्पोङ उन्नाइसौँ शताब्दीभर औपनिवेशिक शासनमा आए: दार्जिलिङ सन् १८३५ मा हस्तान्तरित भयो, कालिम्पोङ सन् १८६५ मा (Besky, 2014)। खरसाङ वा मिरिकको घरले भटमास कुहाउँदा नामचीका, गेजिङ वा पेदोङको भान्सासँग उही सूक्ष्मजैविक तर्क र विधि प्रयोग गर्छ, तर प्रायः ठ्याक्कै उही रूपमा होइन। कालिम्पोङको घरले किनेमा बेर्न ओखरको पात रोज्न सक्छ भने दुई डाँडा पारिको पश्चिम सिक्किमको घरले निकटै जे उम्रेको छ त्यही, उन्यूको पात वा केराको पात रोज्न सक्छ। यस्तो सीमान्त भूमिको जीवन सधैँ तिनमाथि कोरिएका भूभागीय रेखाभन्दा बढी लचिलो सञ्जालमा चलेको छ, जसरी विद्वान विलेम भान शेन्डेलले फराकिलो हिमाली किनाराहरूबारे अवलोकन गरेका छन् (van Schendel, 2002)।

चुल्होले सीमा चिन्दैन, र त्यसबाट निस्कने खानाले पनि चिन्दैन।

यो साझा पाक-व्याकरणले राजनीतिक भार बोकेको छ, जुन क्षेत्रको वर्तमान यथार्थले बेवास्ता गर्न गाह्रो बनाएको छ, र त्यो सीमाका दुवै पक्षमा उही आकारमा देखिन्छ। दार्जिलिङतर्फ चियाले उत्पत्ति र विशिष्टताको ग्यारेन्टी दिने भौगोलिक सङ्केत (GI) ट्याग पाएको छ (Geographical Indications of Goods [Registration and Protection] Act, 1999)। सिक्किमतर्फ अलैँची र डल्ले खुर्सानीले उही संरक्षण पाएका छन्। तर सीमाको दुवैतिर उस्तै बनाइने र खाइने, सीमालाई नचिन्ने गुन्द्रुक र किनेमाले कुनै पनि सरकारबाट यस्तो केही पाएका छैनन्।

यो साझा पाक-व्याकरणले राजनीतिक भार बोकेको छ, जुन क्षेत्रको वर्तमान यथार्थले बेवास्ता गर्न गाह्रो बनाएको छ, र त्यो सीमाका दुवै पक्षमा उही आकारमा देखिन्छ।

दार्जिलिङतर्फ यो खाडलसँग एउटा सङ्ख्या जोडिएको छ। पाहाडका चिया बगानका श्रमिकले दैनिक लगभग ₹२०२ कमाउँछन्, जुन राज्यको आफ्नै न्यूनतम कृषि ज्याला-सीमाभन्दा निकै तल छ। चिया बगानको जमिन आफैँ काम गर्नेहरूको स्वामित्वमा छैन, तर १९५५ को भूमि सुधार ऐनदेखिको लिज प्रणालीअन्तर्गत छ: राज्यले स्वामित्व राख्छ, कम्पनीले उब्जनी हुने जमिन लिजमा मात्र लिन्छ। माथिबाट सांस्कृतिक हैसियत दिइन्छ, तर परिवारले साँच्चै आफ्नो भन्न सक्ने जमिनको कठिन दावी रोकिएरै रहन्छ। यो नैन्सी फ्रेजरको यस्तै अपूर्ण न्यायका लागि प्रयोग गरिएको शब्द सापटी लिने हो भने, "पुनर्वितरणविनाको मान्यता" हो (Fraser, 1995)।

पाहाड जति पटक स्थिर हुन्छ, त्यति पटक यो कमजोरी झनै बढ्छ। गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनका दशकहरूले यिनै चिया बगानमा बारम्बार बन्द ल्याएका छन्, जसलाई यहाँ "कमान" भनिन्छ। यी पूर्ण बन्द कहिलेकाहीँ हप्तौँ लम्बिन्छन्, र सन् २०१७ मा त फिर्ता लिनुअघि १०४ दिनसम्म तानिए (Associated Press, 2017)। समस्या सुरु हुनुअघि नै भण्डार गरिएको गुन्द्रुक र किनेमाको पोको त्यस्ता थोरै वस्तुमध्ये एक हो जसलाई घोषित हडतालले छुन सक्दैन। गोर्खाल्यान्डको अन्ततः के अर्थ हुनुपर्छ भन्नेमा यी पाहाडको राजनीति विभाजित हुन सक्छ, तर चुल्होले कहिल्यै त्यो थाहा पाउन पर्खेको छैन।

सिक्किमको मान्यताको यही अपूर्णता विवरणमा फरक देखिए पनि आकारमा परिचित छ। लिम्बू र तामाङ समुदायले सिक्किम र पश्चिम बङ्गाल दुवैमा पहिले नै अनुसूचित जनजातिको दर्जा पाइसकेका छन्, जुन सन् २००२ को संवैधानिक संशोधनअन्तर्गत प्राप्त मान्यता हो (Scheduled Castes and Scheduled Tribes Orders [Amendment] Act, 2002)। बाँकी रहेको एउटा पूरै फरक सूची हो: दार्जिलिङका एघार र सिक्किमका बाह्र उपजाति अझै त्यही मान्यताका लागि निवेदन दिइरहेका छन्, र सिक्किमका मुख्यमन्त्री दुवै दावीसँगै अघि बढाउन दार्जिलिङका प्रतिनिधिहरूसँग व्यक्तिगत रूपमा समन्वय गरिरहेका छन् (“Sikkim, N Bengal Leaders Unite,” 2024)। दुई सरकार, रोक्ने दुई फरक संयन्त्र, तर तलको ढाँचा उही।

यदि राज्यले माथिबाट मान्यता व्यवस्थापन गर्दै यो सीमाको दुवैतिर कल्याण रोकिराखेको छ भने, यस क्षेत्रका हाटहरू त्यसको प्रतिकार हुन्, र सधैँ त्यस्तै रहँदै आएका छन्। सिक्किमका रम्फू र जोरथाङ, तथा बङ्गालतर्फको कालिम्पोङको आफ्नै बिहीबारे बजारले ती कुनै पनि औपचारिक राज्य-सीमा बन्नुअघिदेखि नै उपत्यकाहरूबीच पाहाडी उत्पादन पुर्‍याउँदै आएका छन्। आइतबारे गोर्खा हाटले त्यो विरासत आज पनि, बढ्दो रूपमा महिलाका हातबाट अघि बढाइरहेको छ। यसका धेरै स्टल स्व-निर्भर समूह (एसएचजी) मार्फत सञ्चालित छन्, जुन सामूहिक बचत-तथा-ऋण मोडेल भारतभर ग्रामीण महिलाको आर्थिक सहभागिताको प्रमुख माध्यम बनेको छ (Raghunathan et al., 2019)। केही विवरणअनुसार यसमा यही जिल्लाका चिया बगानका महिला पनि छन्, जो अरूको जमिनमा ज्यालादारी श्रममा सीमित थिए। आइतबारे स्टलमा बिक्री हुने किनेमा तिनमध्ये धेरैका लागि कुनै मालिकको खाताले नछोएको पहिलो आम्दानी हो।

असमयको वर्षा र बिग्रिएको ऋतु

अहिलेसम्म वर्णन गरिएका हरेक प्रविधि, यो पूरै पारिस्थितिक तर्क, एउटै अकथित् मान्यतामा निर्भर छ: कि पाहाडहरूले आफ्ना समयसूची निभाउनेछन्।

अघिल्ला खण्डहरूले तर्क गरेझैँ, यो अनुमान थिएन। यो परिशुद्धता थियो। तर यस्तो परिशुद्धताको एउटा लुकेको मूल्य हुन्छ: यसले तब मात्र काम गर्छ जब जलवायुले आफ्नोतर्फको सम्झौता निभाउँछ। अब त्यो झनझन् निभाउँदैन।

हिन्दुकुश हिमालय मूल्याङ्कनले यो क्षेत्र विश्वव्यापी औसतसँग लगभग बराबर र कतिपय ठाउँमा त्यसभन्दा बढी दरले तातिएको पत्ता लगायो (Wester et al., 2019; Krishnan et al., 2019)। यो तापक्रम वृद्धिले जुन मात्रामा विनाश निम्त्याउन सक्छ, त्यो यो निबन्ध लेखिँदै गर्दा नै क्रूर रूपमा स्पष्ट भयो: सन् २०२६ को अगस्टको अन्त्यतिर नेपालको तिब्बत सिमानाजिकै हिमनदी भत्किँदा सयौँको मृत्यु भयो र हजारभन्दा बढी मानिस बेपत्ता बने। यो सिक्किम र बङ्गालको अस्थिरता स्थानीय दुर्भाग्य होइन, बरु एउटै, क्षेत्रव्यापी प्रणाली दबावमा परेको हो भन्ने कठोर सम्झना थियो। घरायसी तहमा, खाद्य सूक्ष्मजीवविज्ञानीले "तापक्रम र आर्द्रताको व्यवहार्य दायरा" भन्ने कुरा चुल्होमा केवल "ठिक हप्ता" हो। त्यो हप्ता भिजेर आउँदा जीवविज्ञानले ढिलाइलाई माफ गर्दैन। असमयको आर्द्रतामा धेरै बेर छाडिएका साग किण्वन हुन नपाउँदै कुहिन्छन्।

"बिहान यति घाम लागेको थियो, दिउँसो दुई बजेसम्म त मुसलधारे पानी पर्‍यो," आमाले मलाई फोनमा भन्नुभयो। "केही त हुँदैन आजकाल," उहाँले भन्नुभयो।

उनको निराशाले हरियो सागपातको एउटा बिग्रिएको खेपभन्दा ठूलो कुरालाई संकेत गर्छ: त्यो पहाडी हावापानी, जसले अब ती लयहरू कायम राख्न सकेको छैन, जसलाई आधार मानेर यो सम्पूर्ण संरचना खडा गरिएको थियो। मेरो सम्झनामा दसैँ सधैँ उज्यालो, बादलविहीन चिज थियो: सयपत्री, चङ्गा, र आमाले बारभरि रोपेका कोसमस फुलमाथि अल्छी मान्दै उडिरहने मोनार्क पुतली। अनि सधैँ, अपवादविना, दसैँ किरा: चाडसँगै आएजस्तो लाग्ने, घाँसका पातमा देखिने सानो, खैरो-रातो किरा। मैले वर्षौँदेखि एउटा पनि देखेको छैन। गएको दशकमा कुनै बेला दसैँ भिजेर आउन थाल्यो: चङ्गा जमिनमै अड्किने, पुतलीहरू पूर्ण रूपमा हराउने। यो पारिस्थितिकविद्हरूले अझ चिसो नाम दिएको कुराको सानो, व्यक्तिगत उदाहरण हो: ऋतुजैविक असङ्गति (फेनोलोजिकल मिसम्याच)।

उनको निराशाले हरियो सागपातको एउटा बिग्रिएको खेपभन्दा ठूलो कुरालाई संकेत गर्छ: त्यो पहाडी हावापानी, जसले अब ती लयहरू कायम राख्न सकेको छैन, जसलाई आधार मानेर यो सम्पूर्ण संरचना खडा गरिएको थियो।

सन् २०२३ को अक्टोबरमा उत्तर सिक्किममाथिको हिमताल विस्फोटले पचपन्न जनाको ज्यान लियो, राज्यकै विपद्पछिको मूल्याङ्कनअनुसार, र टिस्टा III बाँधसहित महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार बगाइदियो (SSDMA, 2023)। सन् २०२५ को अक्टोबरमा मिरिक, खरसाङ र कालिम्पोङभरि परेको मुसलधारे वर्षाले दुधिया पुल भत्कायो र एनएच १० बन्द गर्न बाध्य बनायो, जुन पाहाडलाई समतलसँग जोड्ने नै मार्ग हो (“West Bengal Floods,” 2025)।

यहीँ जलवायुको अवरोध केवल असङ्गत फसलको कथा हुन छाडेर बजारकै कथा बन्छ। बाटो बगिसकेपछि हाट खुल्न सक्दैन। अवरोध केवल पारिस्थितिक होइन, आर्थिक पनि छ: एउटा पाहाडी सहरलाई अर्कोबाट काटेझैँ यसले घरपरिवारको आम्दानीलाई उसको फसलबाट काट्छ। त्यसैले जोखिममा रहेको एउटा फसल मात्र होइन, यो निबन्ध जुन अभिलेखबाट सुरु भयो त्यही हो: जसका सर्तहरू बदलिएपछि पुनर्मुद्रण गर्न नसकिने ज्ञान, जुन अब पहिलेझैँ सङ्केत नदिने जलवायु र सडक सञ्जालविरुद्ध अभ्यासबाटै पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ।

चुल्होले के सम्झन्छ

पश्चिम सिक्किमको वर्षाले भिजेको गाउँ होस्, कालिम्पोङको खेतीपाती गरिएको पाटे खेत होस् वा खरसाङको शान्त काठको घर, पाहाडी भान्सामा चुल्होको छेउमा उभिँदा तपाईँले बुझ्नुहुन्छ: पूर्वी हिमालयमा स्मृति सक्रिय, जीवित प्रविधि हो। माटो र ढुङ्गाको चुल्हो कहिल्यै केवल घरेलु स्टोभ थिएन, त्यो पाहाडी घरको मुटु थियो। चुल्होको तर्क कहिल्यै एउटा घर वा एउटा राज्यमा सीमित रहेन, यसले स्थानीय लवजसहित भूदृश्यभरि आफैँलाई दोहोर्‍याउँछ। र अब पुस्तौँपछि पहिलो पटक, त्यो विरासती प्रणाली यस्तो खतराको सामना गर्दैछ जसको वार्ता गर्न त्यो कहिल्यै बनाइएको थिएन: मानवीय त्रुटि होइन, तर यो पूरै बाँच्ने संरचना जुन समयसूचीमा मिलाएर बनाइएको थियो, त्यो समय नपाल्ने जलवायु हो। सामूहिक रूपमा दाउमा लागेको कुनै स्वादको नोस्टाल्जिया होइन, बरु वितरित, अति-स्थानीय पारिस्थितिक साक्षरता र दबावमा त्यसलाई फेरि सिक्दै गरेका मानिसहरूको धैर्य हो।

आधुनिक चिल्ला कुकटपहरूले हाम्रो भान्सामा आफ्नो ठाउँ बनाइसकेका भए पनि चुल्हो कहिल्यै फालिँदैन, चुपचाप स्याहारिन्छ, किनकि केही स्वाद र केही न्यानोपन ग्यासको ज्वालामा पाक्न मान्दैनन्। त्यसैले टाढाको कुनै सहरमा घर सम्झनाले सताउँदा म आफूलाई घरमा फोन गरिरहेको भेट्छु, यति धेरै चाहना राखेकोमा अलिकति लजाउँदै भन्छु:

"आमा, किनेमा पठाइदिनु न?"

सन्दर्भहरू

Associated Press. (2017, September 27). Indian protesters end strike in Darjeeling after 104 days.

Besky, S. (2014). The Darjeeling distinction: Labor and justice on fair-trade tea plantations in India. University of California Press.

Fraser, N. (1995). From redistribution to recognition? Dilemmas of justice in a "post-socialist" age. New Left Review, 212, 68–93.

Geographical Indications of Goods (Registration and Protection) Act, 1999.

Krishnan, R., Shrestha, A. B., Ren, G., et al. (2019). Unravelling climate change in the Hindu Kush Himalaya: Rapid warming in the mountains and increasing extremes. In P. Wester, A. Mishra, A. Mukherji, & A. B. Shrestha (Eds.), The Hindu Kush Himalaya assessment (Chapter 3). Springer International Publishing.

Lama, M. P. (Ed.). (1994). Sikkim: Society, polity, economy, environment. Indus Publishing.

Rai, D. C., & Sarkar, A. K. (2016). Traditional fermented beverages of the Himalayan region. Journal of Ethnic Foods, 3(2), 96–102.

Raghunathan, K., Kannan, S., & Quisumbing, A. R. (2019). Can women's self-help groups improve access to information, decision-making, and agricultural practices? The Indian case. Agricultural Economics, 50(5), 567–580.

Sikkim, N Bengal leaders unite to demand tribal status for 12 left-out communities. (2024, October 7). The Statesman.

Sikkim State Disaster Management Authority (SSDMA). (2023). Post disaster needs assessment: Glacial lake outburst flood, Sikkim 2023.

Sinha, A. C. (1975). Politics of Sikkim: A sociological study. Thomson Press. 

Scheduled Castes and Scheduled Tribes Orders (Amendment) Act, 2002 (Act No. 10 of 2003).

Tamang, J. P. (2016). Ethnic fermented foods and beverages of India. Springer India.

Thapa, N., & Tamang, J. P. (2015). Functionality and therapeutic values of fermented foods. In J. P. Tamang (Ed.), Health benefits of fermented foods and beverages (pp. 111–168). CRC Press.

van Schendel, W. (2002). Geographies of knowing, geographies of ignorance: Jumping scale in Southeast Asia. Environment and Planning D: Society and Space, 20(6), 647–668.

West Bengal floods: Death toll rises to 28. (2025, October). Outlook India.

Wester, P., Mishra, A., Mukherji, A., & Shrestha, A. B. (Eds.). (2019). The Hindu Kush Himalaya assessment: Mountains, climate change, sustainability and people. Springer International Publishing.

सिंहलिलाको हाम्रो यात्रा अर्को साधारण ट्रेक थिएन। यो भविष्यमा गरिने रातो पान्डाको पारिस्थितिक सर्वेक्षणलाई दिशा दिने प्रारम्भिक पूर्व-अवलोकन सर्वेक्षण थियो। कुनै पनि क्षेत्र अनुसन्धान सुरु गर्नुअघि भूदृश्य आफैँलाई बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यो रेकी बिस्तारै हिँड्ने, नजिकबाट नियाल्ने र चिनिएको भूदृश्यलाई बिलकुल फरक ढङ्गले अनुभव गर्ने पाठ बन्यो।

अनुसन्धानअघि किन हिँड्ने?

पहिलो बिहान रिम्बिकबाट सुरु भयो, जहाँ तातो थाइपो र सुपको कचौराको ऊर्जा लिएर हामी गुर्दुमतर्फको ४ किलोमिटरको पदयात्रामा निस्कियौँ। झोलाहरू अन्तिम पटक जाँचियो: क्यामेरा ट्र्याप, जीपिएस, नोटबुक, पानीका बोतल, र अनिश्चित पाहाडी मौसमका लागि पर्याप्त न्यानो लुगा। सबै तयार भएपछि जङ्गलले हाम्रो हेर्ने दृष्टिकोण कति चाँडै बदल्न थाल्छ भन्ने कुरा नजान्दै हामीले बाटोमा पहिलो पाइला राख्यौँ। नियमित सर्वेक्षणभन्दा फरक, हाम्रो रेकी तथ्याङ्क अभिलेख गर्ने काम थिएन। यसको उद्देश्य भूदृश्यसँग परिचित हुनु, सम्भावित सर्वेक्षण मार्ग पहिचान गर्नु र प्रत्येक मोडमा जङ्गल कसरी फेरिन्छ भन्ने सिक्नु थियो। यो यात्रा किलोमिटरले होइन, अवलोकनका क्षणहरूले नापिने रहेछ भन्ने कुरा बुझ्न हामीलाई धेरै समय लागेन। हाम्रो यात्रा रिम्बिक – गुर्दुम – सन्दकफु – मोले – राम्माम – रिम्बिक हुँदै जङ्गल, डाँडा र पाहाडी बस्तीहरू पार गर्दै एक हप्तासम्म चल्ने थियो। वन रक्षकहरूको साथमा हामीले दिनहरूको लय भूदृश्यलाई नै तय गर्न दियौँ। केही मिनेटमै केही न केहीले हाम्रो ध्यान तान्थ्यो: बाँसको घना झाङ, वनस्पतिमा अचानक आएको परिवर्तन, घना जङ्गलको तलको तहमा हराउँदै गएका साँघुरा जनावरका बाटा, र विभिन्न चराका जादुमयी गीत। धेरैजसो पदयात्रीलाई साधारण बाटो जस्तो लाग्न सक्ने ठाउँ बिस्तारै सङ्केतले भरिएको भूदृश्यका रूपमा खुल्दै गयो। हाम्रो गति जङ्गलले नै निर्धारण गर्थ्यो; ठाडो उकालोले बारम्बार रोकिन बाध्य बनाउँथ्यो। उद्देश्य अर्को दृश्यस्थलमा सकेसम्म चाँडो पुग्नु थिएन, तर खुट्टामुनि भूदृश्य कसरी फैलिन्छ भन्ने बुझ्नु थियो। बाटोको प्रत्येक मोडले हामीलाई त्यस क्षेत्रको मानसिक नक्सा बनाउन मद्दत गर्‍यो। रेकीले पहुँच मार्गको मूल्याङ्कन गर्न, विभिन्न वासस्थान प्रकार चिन्न, क्षेत्र कार्यका चुनौती अनुमान गर्न र अघिको कामको तयारी गर्न सहयोग गर्‍यो।

धेरैजसो पदयात्रीलाई साधारण बाटो जस्तो लाग्न सक्ने ठाउँ बिस्तारै सङ्केतले भरिएको भूदृश्यका रूपमा खुल्दै गयो।

जङ्गल पठन

वन रक्षकहरूसँग सिंहलिलामा हिँड्दा भूदृश्यलाई हेर्ने हाम्रो तरिका नै बदलियो। सुरुमा निरन्तर फैलिएको जङ्गलजस्तो देखिएको क्षेत्र बिस्तारै वासस्थानहरूको मोजाइकका रूपमा खुल्दै गयो, जसमध्ये प्रत्येकको आफ्नै कथा थियो। वर्षौँदेखि यी बाटामा गस्ती गर्दै आएका वन रक्षकहरूले हामीले सजिलै छुटाउने सूक्ष्म कुरा पनि याद राख्न सिकेका थिए। क्यामेरा ट्र्याप झोलामा बोकेर हामी उपयुक्त वासस्थानका सङ्केत देखिएका ठाउँतिर उनीहरूको मार्गदर्शनमा गयौँ।

रातो पान्डाका लागि उपयुक्त जस्तो लाग्ने वासस्थान भेटिँदा हामी पदयात्रा मार्ग छाडेर जङ्गलभित्र पस्थ्यौँ। हामीले खोज्ने एउटा सङ्केत रातो पान्डाको बिष्ठा थियो। रातो पान्डा आफैँ लुकिरहे पनि ताजा विष्ठाले त्यो ठाउँ भर्खरै प्रयोग भएको सङ्केत दिन्थे। यी चर्ने ठाउँ वरिपरि हामीले भविष्यका गतिविधि कैद गर्ने आशामा क्यामेरा ट्र्याप जडान गरी परीक्षण गर्न उपयुक्त रूखहरू खोज्थ्यौँ। हरेक अप्रत्यक्ष सङ्केत एउटा पहेलीको टुक्रा बन्थ्यो, जसले यो प्रजाति भूदृश्यमा कसरी विचरण गर्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्थ्यो।

केही किलोमिटरको दुरीमै जङ्गलले आफूलाई नयाँ रूपमा फेरेजस्तो लाग्थ्यो। बाँसका घना सुरुङ भिजेका सिमसारमा खुल्थे, जहाँ हाम्रा जुत्ता भुइँमा अलिकति धसिन्थे, अनि त्यसपछि घाँसे चरन आउँथे। उचाइसँगै तापक्रम बदलिन्थ्यो, र जङ्गलको हरेक भागमा उज्यालो फरक ढङ्गले छनिन्थ्यो। यसले सिंहलिला एउटै निरन्तर जङ्गल होइन, पहाडभरि जोडिएका वासस्थानहरूको सङ्ग्रह हो भन्ने सम्झायो। यी बाटो-बिराउने यात्राले प्रायः हाम्रा दिनहरू सोचेभन्दा धेरै लामो बनाए, तर यिनै यात्रा यात्राका सबैभन्दा सन्तोषजनक भाग पनि बने।

यसले सिंहलिला एउटै निरन्तर जङ्गल होइन, पहाडभरि जोडिएका वासस्थानहरूको सङ्ग्रह हो भन्ने सम्झायो।

हिँड्दै जाँदा हाम्रो वरिपरिको भूदृश्य रूपान्तरित हुँदै गयो। गुर्दुमनजिक बाटोको छेउमै लुकेको सानो झरनामा हामी अकस्मात् पुग्यौँ, जसको आवाजले जङ्गलको स्तब्धता तोड्थ्यो। सन्दकफु पुग्दा हामीले स्लिपिङ बुद्ध हिमशृङ्खलातिर हेर्दै अलिकति विश्राम गर्‍यौँ, जुन मेहनतले कमाएको थियो। चिसो बतासले औँला कठ्याङ्ग्रिँदै थिए र बादल छेउबाट बग्दै थियो; हामीले दिनभरिका अवलोकन, सम्भावित सर्वेक्षण स्थल र केही किलोमिटरमै भूदृश्य कति नाटकीय रूपले बदलियो भन्नेबारे छलफल गर्‍यौँ। विश्राम गर्दा पनि कुराकानी बारम्बार जङ्गलतिरै फर्किन्थ्यो।

जङ्गल चिन्नेहरूसँग हिँड्दा

हाम्रो पहिलो विश्रामस्थल गुर्दुम थियो, जहाँ स्थानीयहरूसँगको कुराकानी चाँडै अभिवादनभन्दा अगाडि बढ्यो। चियाको कपमाथि उनीहरूले कहिलेकाहीँ भेटिने वन्यजन्तु, रातो पान्डा, एसियाली कालो भालु र स्याल, र जङ्गलको छेउमा बस्नुको अर्थबारे बताए। कुराकानी चाँडै वन्यजन्तुबाट दैनिक जीवनतिर सर्‍यो। दिनमा दुई-चार चक्कर मात्र लगाउने एउटै गाडीमा बच्चाहरू स्कुल जान भर पर्थे, अनि अधिकांश आवश्यक सामानका लागि माने भञ्ज्याङ वा दार्जिलिङ जानुपर्थ्यो। औपचारिक अन्तर्वार्ता थिएन, चियामाथि साटिएका कथाले जङ्गल बुझ्ने एउटा थप तह जोडे।

यात्रा अघि बढ्दै जाँदा हामीले विभिन्न क्याम्पमा खटिएका वन रक्षकहरूलाई भेट्यौँ। उनीहरूको ज्ञान वर्षौँसम्म दिनहुँ यी बाटामा हिँडेर आएको थियो। उनीहरूले सूक्ष्म सङ्केत देखाए, विगतमा रातो पान्डा देखिएका ठाउँ सुझाए, र उचाइ तथा ऋतुअनुसार भूदृश्य कसरी बदलिन्छ भन्ने बुझ्न सघाए। बाटोमै उनीहरूले हामीलाई जङ्गलसँग नै परिचय गराए। हामीलाई साधारण लाग्ने रूखहरूका परिचित स्थानीय नाम र प्रयोग थिए। हामीले टिमुर, यसको औषधीय गुणका लागि मूल्यवान, र अङ्गेरी, जसलाई परम्परागत रूपमा चिलाउने बिसेक पार्न प्रयोग गरिन्थ्यो, यी बारे सिक्यौँ। यी फिल्ड गाइडका तथ्य थिएनन्, यी यिनै जङ्गलमा वर्षौँ हिँडेर हस्तान्तरण भएको ज्ञान थियो। वन रक्षकहरूको कुरा सुन्दा हामीले सम्झियौँ कि हरेक भूदृश्यलाई फरक-फरक तरिकाले बुझ्न सकिन्छ: वैज्ञानिक सर्वेक्षणबाट, तर यी पाहाडलाई घर भन्ने मानिसहरूको दैनिक अनुभवबाट पनि।

एक दिउँसो, थकुमबाट मोलेतिर हिँड्दै गर्दा हाम्रा वन रक्षकले मुख्य बाटो छाडेर घना बाँसको उपत्यकातिर आफ्नो पछि लाग्न सुझाए। उनले चुपचाप अगाडि खोज्दै जाँदा हामीले रूखहरू नियाल्दै सावधानीपूर्वक वनस्पतिबीच बाटो बनायौँ।

अनि उनी रोकिए।

रूखको अग्लो हाँगामा हामीले पहिलो रातो पान्डाको विष्ठा भेट्यौँ। ती दुईदेखि तीन इन्च लामा थिए, र एकै ठाउँमा २०-३० वटा विष्ठा थिए।

हामीले हेर्न चाहेको जनावर त्यो थिएन, तर हामी ठिक ठाउँमा छौँ भन्ने बताउन त्यति पर्याप्त थियो। दिनौँको हिँडाइपछि त्यो सानो सङ्केतले दिएको उत्साह वर्णन गर्न गाह्रो छ। मुस्कान थिए, खुसीका आँसु थिए, र राहतको साझा अनुभूति थियो। हामी काँधसम्म अग्लो बाँसबीच एकअर्कालाई नदेखिने डरले नगुमाउने प्रयास गर्दै वन रक्षकलाई पछ्याउँदै हतारिँदै अघि बढ्यौँ। रातो पान्डाको पहिलो सङ्केत भेट्नुले हाम्रो बाँकी यात्रा नै बदलिदियो। त्यसपछि हरेक बाँसको झाङ, हरेक कुराकानी र बाटोको हरेक मोड फरक लाग्न थाल्यो।

त्यो साँझ, घाम पहाडको पछाडि ढल्किँदै गर्दा हामी सुन्तला रङको आकाशमुनि मोलेतिर हिँड्यौँ, तल उपत्यकामा बादल घुम्रिँदै थियो। पछि, ताराले भरिएको आकाशमुनि कुराकानी फेरि एकपटक जङ्गलतिरै फर्कियो। स्थानीय ट्रेकिङ कर्मचारीहरूले विगतमा रातो पान्डा देखिएका घटना, फेरिँदो मौसम ढाँचा र वर्षौँमा जङ्गलका केही भाग कसरी बदलिएको देखे भन्ने कथा सुनाए। ती कुराकानीले सम्झाए कि भूदृश्य बुझ्नु वैज्ञानिक सर्वेक्षणबाट मात्र आउँदैन। यो त्यहाँ वर्षौँदेखि बसेका र काम गरेका मानिसहरूलाई सुन्दा पनि आउँछ।

दृश्यभन्दा पर

हामी मोलेमा विश्राम गर्‍यौँ, सम्भावित सर्वेक्षण स्थलबारे छलफल गर्‍यौँ, र भूदृश्य कति नाटकीय रूपमा बदलिएको थियो भनेर मनन गर्‍यौँ। सुतेका बुद्ध क्षितिजभरि फैलिएका थिए, र स्पष्ट दिनमा सगरमाथा टाढा गर्वका साथ उभिएको थियो। त्यो मनमोहक दृश्य थियो, तर दिनौँ जङ्गलमा हिँडेपछि हामीले हिमालभन्दा बाहिरको केही कुराको कदर गरिरहेको पायौँ। डाँडामा उभिँदा मानिसले सिंहलिलालाई हिमालकै कारण किन सम्झन्छन् भन्ने बुझ्न सजिलो थियो। पर्यटकका लागि यी बाटाले अविस्मरणीय हिमाली दृश्य दिन्छन्। सिंहलिलालाई यसका भव्य हिमचुलीले सम्झिनु सजिलो छ, तर यो यात्राले सम्झायो कि तलका जङ्गल पनि उत्तिकै उल्लेखनीय छन्। हरेक बाँसको झाङ, खोला र चरनले यस्ता प्रजातिलाई आश्रय दिन्छ जसलाई धेरै पर्यटकले कहिल्यै ध्यान दिँदैनन्, तैपनि ती सिंहलिलाको पहिचानको अंश हिमालजत्तिकै हुन्। अनुसन्धानकर्ता, वन रक्षक र स्थानीय समुदायका लागि यी असाधारण जैविक विविधताको आश्रय दिने वासस्थानका मार्ग पनि हुन्। उही बाटो फरक उद्देश्यले हिँड्दा हामीले बुझ्यौँ कि संरक्षण र पर्यटन अलग कथा होइनन्: तिनले एउटै भूदृश्य र वास्तवमा एउटै उद्देश्य साझा गर्छन्।

पर्यटकका लागि यी बाटाले अविस्मरणीय हिमाली दृश्य दिन्छन्। सिंहलिलालाई यसका भव्य हिमचुलीले सम्झिनु सजिलो छ, तर यो यात्राले सम्झायो कि तलका जङ्गल पनि उत्तिकै उल्लेखनीय छन्।

मनन

सायद पदमार्गभन्दा पर हिँड्नु भनेको यही हो: केवल बाटो छाड्नु मात्र होइन, भूदृश्यलाई गन्तव्यभन्दा बढी केही रूपमा हेर्नु। हाम्रो रेकी रातो पान्डा सर्वेक्षणतर्फको पहिलो पाइला भए पनि यसले प्रायः नदेखिने शान्त सूक्ष्मताको कदर गर्ने अवसर पनि दियो। कहिलेकाहीँ जङ्गल बुझ्ने सुरुवात वन्यजन्तु भेट्नुबाट होइन, तिनले छाडेका चिन्ह कसरी अवलोकन गर्ने भन्ने सिक्नुबाट हुन्छ।

कलाकारको टिप्पणी, श्रेया खड्किलकर

दार्जिलिङ हिमालयको सिंहलिलाजस्तो जादुमयी ठाउँलाई डिजिटल स्क्रिनमा प्रस्तुत गर्नु दिमाग, आँखा र नाडी तिनैलाई थकाउने काम हो। हरेक दृश्यमा एउटा एकीकृत रङ हुन्छ, अन्तर्निहित छाया। यस भूदृश्यका लागि त्यो हल्का स्टिल-निलो थियो, जुन हरेक चेपचाप र कुनाकाप्चामा छिर्ने कुहिरोबाट आएको हो। अरू सबै रङ यही निलोमा मिसाइए, र त्यसबाट बनेका छायाहरूले तयार कृति बनाउँछन्। निलो आफैँ हराउँछ, तर आफ्नो कुहिरोले ढाकिएको, धमिलो व्यक्तित्व चित्रलाई दिएपछि मात्र।

रचनाले आफैँ दुर्लभ रातो पान्डा खोज्ने प्रक्रियालाई खोल्छ। अनुसन्धानकर्ताहरू बाटोमा निस्कन लागेका छन्। तर अरूभन्दा फरक, तिनको बाटो खोला र ताल, डाँडा र घर, चट्टान र भिरहरूभन्दा धेरै पर बाङ्गिँदै जान्छ। तिनले एउटा रहस्यमय प्राणी खोजिरहेका छन्, जो सम्भवतः यही क्षणमा पनि कुहिरोको कम्बलमा, थप्चे बाँसमाथि लुकेको छ। म आशा गर्छु कि चित्रले पाठकलाई स्क्रिनबाट बाहिर तान्छ। यो चित्र अहिलेसम्म नगएकाहरूका लागि भूदृश्य झल्काउन बनेको हो, ताकि तिनले त्यसप्रति तृष्णा जगाउन सकून्।

सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र व्याख्या गर्ने प्रक्रियामा सङ्ग्रहालयहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। सङ्ग्रहालय सङ्गृहित सामग्रीहरू मार्फत, मानिसहरूले दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने वस्तुहरू, विभिन्न कालखण्डका कलात्मक अभिव्यक्तिहरू, र मानव सभ्यतालाई आकार दिने प्राविधिक र सांस्कृतिक विकासहरूको बारेमा अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्छन्। यी सङ्ग्रहहरूको संरक्षण र प्रदर्शन गरेर, सङ्ग्रहालयहरूले विगत र वर्तमानलाई जोड्छन्, जसले गर्दा मानिसहरूलाई इतिहासले समकालीन समाजलाई कसरी प्रभाव पारिरहेको छ भनेर अझ राम्रोसँग बुझ्न अनुमति दिन्छ।

सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र व्याख्या गर्ने प्रक्रियामा सङ्ग्रहालयहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

सङ्ग्रहालयमा सङगृहित वस्तु वा विषयको दीर्घकालीन संरक्षण प्रभावकारी संरक्षण अभ्यासहरूमा निर्भर गर्दछ। सङ्ग्रहालयको सन्दर्भमा संरक्षण भन्नाले सांस्कृतिक सम्पदाको सुरक्षा गर्न गरिने सबै प्रकारका उपाय तथा कार्यहरूलाई जनाउँछ। सामान्यतः संरक्षण प्रक्रियालाई तिनवटा परस्परपूरक दृष्टिकोणमा विभाजन गरिन्छ—पूर्व-संरक्षण, उपचारात्मक संरक्षण र पुनर्स्थापना । उपचारात्मक संरक्षण र पुनर्स्थापनामा क्षतिग्रस्त वस्तुहरूको प्रत्यक्ष उपचार समावेश भए तापनि, निवारक संरक्षण यो हुनु अघि नै बिग्रनबाट बचाउँन वा कम गर्नमा केन्द्रित हुन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य वस्तुको वर्तमान अवस्थालाई सुरक्षित राख्नु, त्यसको क्षयीकरणको गति कम गर्नु तथा खर्चिलो र प्रायः अपरिवर्तनीय पुनर्स्थापना उपचारको आवश्यकता घटाउनु हो। त्यसकारण, निवारक संरक्षणले वस्तुलाई प्रत्यक्ष रूपमा परिवर्तन गर्नुको सट्टा उपयुक्त वातावरणीय अवस्थाहरू सिर्जना गर्ने र कायम राख्ने कुरामा जोड दिन्छ। सङ्ग्रहालयका सङ्ग्रह वरिपरिको वातावरणलाई उचित ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न सकेमा वस्तुको मौलिकता र अखण्डता कायम राख्दै तिनको उपयोगी आयु उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ।

सबै सांस्कृतिक वस्तुहरू समयसँगै अनिवार्य रूपमा बिग्रन्छन्। यद्यपि, क्षय हुने दर र हद बाह्य वातावरणीय र मानवीय कारकहरूबाट धेरै प्रभावित हुन्छन्, जसलाई सामूहिक रूपमा क्षयीकरणका कारकहरू भनेर चिनिन्छ। यी कारकहरूले सङ्ग्रहालय सङगृहित कुराहरूका लागि प्राथमिक जोखिमहरू प्रतिनिधित्व गर्दछ यसमा भौतिक बल, चोरी तथा तोडफोड, आगलागी, पानी, कीरा तथा अन्य हानिकारक जीव, प्रदूषक पदार्थ, प्रकाश, अनुपयुक्त तापक्रम, अनुपयुक्त सापेक्षिक आर्द्रता तथा वियोजन पर्दछन्।- वियोजन भन्नाले वस्तुसँग सम्बन्धित सूचना हराउनु वा वस्तु र त्यससम्बन्धी अभिलेख/दस्तावेजबीचको सम्बन्ध टुट्नु हो। यी जोखिमहरू बुझ्नु निवारक संरक्षण प्रक्रियाका लागि आधारभूत छ किनभने यसले सङ्ग्रहालयहरूलाई सम्भावित खतराहरू चिन्न र अपरिवर्तनीय क्षति हुनु अघि उपयुक्त उपायहरू ग्रहण गर्न सक्षम बनाउँछ।

पूर्व-संरक्षक कार्यको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको वस्तुहरू कुन सामग्रीबाट बनेका छन् भन्ने बुझ्नु हो। विभिन्न सामग्रीहरूले वातावरणीय अवस्थाहरूमा फरक-फरक प्रतिक्रिया दिन्छन् र त्यसैले उनीहरूलाई हेरचाहका लागि फरक-फरक विधिहरू चाहिन्छ। सङ्ग्रहालयका वस्तुहरूलाई सामान्यतया जैविक र अजैविक सामग्रीमा वर्गीकरण गरिन्छ। जैविक सामग्री, जस्तै काठ, कागज, छाला, कपडा, हड्डी र हात्तीको दाँत, जीवित जीवहरूबाट उत्पत्ति हुन्छन् र सामान्यतया बढी संवेदनशील हुन्छन्।। यसको विपरित, ढुङ्गा, सिरेमिक, गिलास र धातुहरू सहित अजैविक सामग्रीहरूलाई फरक संरक्षण रणनीतिहरू आवश्यक पर्दछ। वस्तुको भौतिक संरचनालाई सही रूपमा पहिचान गर्नाले संरक्षकहरूलाई यसको जोखिमहरूको भविष्यवाणी गर्न र उपयुक्त निवारक उपायहरू विकास गर्न अनुमति दिन्छ।

पूर्व-संरक्षक कार्यको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको वस्तुहरू कुन सामग्रीबाट बनेका छन् भन्ने बुझ्नु हो। विभिन्न सामग्रीहरूले वातावरणीय अवस्थाहरूमा फरक-फरक प्रतिक्रिया दिन्छन् र त्यसैले उनीहरूलाई हेरचाहका लागि फरक-फरक विधिहरू चाहिन्छ।

पूर्व-संरक्षण मूलतः जोखिम व्यवस्थापनको प्रक्रिया हो, जसको उद्देश्य ठुलो क्षति हुनुअघि नै क्षयीकरणका कारकहरूको प्रभावलाई न्यून गर्नु हो। जोखिम व्यवस्थापनको व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको एउटा दृष्टिकोणमा पाँचवटा क्रमिक तहहरू हुन्छन्—जोखिमबाट बच्ने, रोकथाम गर्ने/अवरुद्ध गर्ने , चिन्ने, प्रतिक्रिया दिने र पुनःप्राप्ति गर्ने। यी तहहरू न्यूनतम हस्तक्षेपदेखि अधिकतम हस्तक्षेपसम्मको क्रममा व्यवस्थित गरिएका छन्। यसले क्षति भइसकेपछि त्यसको उपचार गर्नुभन्दा क्षति हुनै नदिनु बढी उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। उदाहरणका लागि, संग्रहालय भवनभित्र धूम्रपान गर्न निषेध गरेर आगलागीको जोखिमलाई पहिलो चरणमै टार्न सकिन्छ। आगो प्रतिरोधी ढोका तथा अग्निनियन्त्रण उपकरण जडान गरेर आगलागीको जोखिमलाई रोक्न/अवरुद्ध गर्न सकिन्छ। धुवाँ तथा तापक्रम पहिचान गर्ने उपकरण प्रयोग गरेर आगलागीको सम्भावनालाई चिन्न सकिन्छ। राम्रोसँग तयार पारिएका आपत्कालीन कार्यविधिमार्फत आगलागी भएको अवस्थामा प्रतिक्रिया दिन सकिन्छ। अन्ततः, क्षति भइसकेपछि मात्र अन्तिम उपायका रूपमा संरक्षणसम्बन्धी उपचार गरेर वस्तुको पुनःप्राप्ति गर्न सकिन्छ। क्षयीकरणका सबै कारकहरूमा यी सिद्धान्तहरू लागू गर्नु नै पूर्व-संरक्षणको आधार हो। यसले संग्रहालयहरूलाई आफ्ना सङ्ग्रहहरूलाई व्यवस्थित, दिगो तथा लागत–प्रभावकारी तरिकाले संरक्षण गर्न सक्षम बनाउँछ।

पूर्व-संरक्षणका प्रमुख उपायहरूमध्ये कलाकृति वरिपरिको वातावरणमा रहेको तापक्रम, सापेक्षिक आर्द्रता तथा प्रदूषक पदार्थहरूको नियमित निगरानी गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसका साथै वस्तुहरूको अभिलेखीकरण/दस्तावेजीकरण, उचित तरिकाले वस्तु सम्हाल्ने प्रक्रिया, धुलो हटाउने तथा सफा गर्ने जस्ता नियमित मर्मतसम्भार, सङ्ग्रहको पुनःव्यवस्थापन, अभिलेखीय भण्डारण, एकीकृत कीट व्यवस्थापन, आपत्कालीन अवस्थाका लागि तयारी तथा प्रतिक्रिया, वस्तु सम्हाल्ने उचित कार्यविधि र जोखिमपूर्ण/हानिकारक पदार्थहरूको व्यवस्थापन पनि पूर्व-संरक्षणका महत्त्वपूर्ण पक्षहरू हुन्।

सिक्किममा पूर्व-संरक्षण किन महत्त्वपूर्ण छ?

पूर्व-संरक्षणले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र सम्पदाको संरक्षण गर्दछ, यसलाई बिग्रनबाट जोगाउँछ, क्षतिग्रस्त कलाकृतिहरूको पुनर्स्थापना र स्थिरीकरण गर्दछ, र यो एक महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो जसले सांस्कृतिक सम्पदाहरूको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित गर्दछ। सिक्किममा विभिन्न समुदायका आदिवासी कलाकृतिहरू जस्ता दुर्लभ वस्तुहरू छन्। धेरै वस्तुहरू अपरिवर्तनीय छन्, जस्तै धार्मिक पाण्डुलिपिहरू, थाङ्काहरू, धार्मिक साङ्गीतिक वाद्ययन्त्रहरू, दैनिक उपकरणहरू, भौतिक संस्कृति र अन्य आदिवासी वस्तुहरू। यी मध्ये केही वस्तुहरू अब प्रयोगमा छैनन् र अब उत्पादन पनि हुँदैनन्।

सिक्किममा सामना गर्नुपर्ने समस्याहरूमा मनसुनी आर्द्रता, ढुँडी लाग्ने, किरा, कालो धुलो, उच्च भूकम्पीय र आगलागीको जोखिम समावेश छ जसले सङ्ग्रहलाई खतरामा पार्छ र क्षति पुर्‍याउँछ। सिक्किमका मानिसहरूले ड्राई क्लिनिङ, समय-समयमा मर्मतसम्भार, वस्तुहरूको दस्तावेजीकरण र किराहरूबाट जोगाउने जस्ता सरल चरणहरू प्रयोग गरेर आफ्ना सांस्कृतिक सम्पदाको हेरचाह गर्न पूर्व-संरक्षण प्रयोग गर्न सक्छन्। राम्रोसँग संरक्षित मठ, सङ्ग्रहालय र सम्पदा स्थलहरूले आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्छन् र शैक्षिक अवसरहरू प्रदान गर्छन्, जसले राज्यको अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक जागरूकतामा योगदान पुर्‍याउँदछ

सिक्किममा प्राचीन गुम्बाहरू, हस्तलिखित ग्रन्थहरू, थाङ्का चित्रहरू, मूर्तिकलाहरू तथा परम्परागत कलाकृतिहरू पाइन्छन्। यस क्षेत्रको आर्द्र जलवायु, भारी वर्षा तथा तापक्रममा हुने परिवर्तनका कारण यी सम्पदाहरू क्षयीकरणको जोखिममा रहेका छन्। पूर्व-संरक्षणअन्तर्गत उपयुक्त भण्डारण अवस्था कायम राख्ने, आर्द्रता नियन्त्रण गर्ने, पर्याप्त हावाप्रवाह सुनिश्चित गर्ने तथा सङ्ग्रहहरूको नियमित सफाइ र निगरानी गर्ने कार्यहरू पर्दछन्, जसबाट ढुँडी, किरा तथा मुसाजस्ता जीवहरूबाट हुन सक्ने क्षतिलाई रोक्न सकिन्छ। पूर्व-संरक्षणमा भूकम्प, बाढी तथा पहिरोजस्ता यस क्षेत्रमा सामान्य रूपमा देखिने प्राकृतिक विपद्हरूको प्रभावलाई कम गर्न विपद्-पूर्वतयारीका उपायहरू पनि समावेश हुन्छन्। पुनर्स्थापनाको तुलनामा पूर्व-संरक्षण अधिक लागत–प्रभावकारी हुन्छ।

सिक्किमको गान्तोकस्थित नामग्याल इन्स्टिच्युट अफ टिबेटोलोजीमा अभ्यास गरिएको पूर्व-संरक्षण

सिक्किमको एउटा महत्त्वपूर्ण सङ्ग्रहालय नामग्याल इन्स्टिच्युट अफ टिबेटोलोजी हो। यसमा पुराना थाङ्का चित्रहरू, मूर्तिहरू, धर्मशास्त्रहरू, सिक्काहरू र धेरै ऐतिहासिक कलाकृतिहरूको सङ्ग्रह छ। तिनीहरू राज्यका साथै तिब्बत, नेपाल र भुटान जस्ता छिमेकी देशहरूबाट आएका हुन्। सङ्ग्रहालयमा सापेक्षिक आर्द्रता र तापक्रम नियमन र अनुगमन गरेर निवारक संरक्षण पनि प्रयोग गरिन्छ। सङ्ग्रहालयमा डिह्युमिडिफायर जडान गरिएको छ र केही दिनहरूमा प्रयोग गरिन्छ। र्‍याकहरू जमिनबाट एक फिट माथि राखिएका छन्। पाण्डुलिपिहरू भएका केही बक्सहरूमा किराहरू टाढा राख्न ल्वाङ जस्ता प्राकृतिक जडीबुटीहरूको झोलाहरू छन्। थाङ्का चित्रहरूलाई प्राकृतिक प्रकाशबाट टाढा राखिन्छ, किनभने प्रकाशले चित्रहरूमा क्षति पुर्‍याउँछ। संग्रहालयको सङ्ग्रहलाई राम्रोसँग हेरचाह तथा संरक्षण गरिएको छ। 

सिक्किम राज्य सङ्ग्रहालय र अभिलेखागारमा (सिक्किम स्टेट म्युजियम एन्ड आर्काइभ्समा) संरक्षण कार्यशालाहरू

सिक्किम राज्य संग्रहालय तथा अभिलेखागारले राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पत्ति संरक्षण प्रयोगशाला (NRLC) , टाटा ट्रस्टको कला संरक्षण पहल र हिमालयन इन्स्टिच्युट फर हेरिटेज एन्ड आर्ट कन्जरभेसन (HIMSHACO) जस्ता संरक्षणसम्बन्धी संस्थाहरूसँगको सहकार्यमा संरक्षणसम्बन्धी विभिन्न कार्यशालाहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ । सहकार्यमा र सिक्किम सरकारको सहभागितामा अक्टोबर २०२४ देखि जनवरी २०२५सम्म तिन महिनाको तालिम कार्यशाला सञ्चालन गरेको थियो। उक्त कार्यशाला सांस्कृतिक भौतिक सम्पदा तथा वास्तुकलात्मक सजावटको पूर्व-संरक्षण विषयमा केन्द्रित थियो। । कार्यशालाले सङ्ग्रहालयका कर्मचारीहरू, विद्वानहरू र विभिन्न गुम्बाका विभिन्न भिक्षुहरूलाई प्रशिक्षण दियो।

री-अर्ग विधि

पुनःव्यवस्थापन, जसलाई री-अर्ग विधि पनि भनिन्छ, पूर्व-संरक्षणको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। यो सांस्कृतिक तथा सम्पदा सङ्ग्रहसँग काम गर्ने व्यक्तिहरूलाई उनीहरूले प्रयोग गरिरहेका वर्तमान भण्डारण कक्षहरूलाई उपलब्ध स्रोत–साधनको प्रयोग गरी चरणबद्ध रूपमा पुनःव्यवस्थित गर्न सहयोग गर्ने विधि हो।

सिक्किम राज्य अभिलेखागारको आरक्षित भण्डारणको पुनःव्यवस्थापन

पुनःव्यवस्थापन गरिनुभन्दा पहिले, भण्डारण क्षेत्रमा धेरै समस्याहरू थिए जुन सांस्कृतिक विरासत रहेका वस्तुहरू र ठाउँको समग्र अवस्थाका लागि हानिकारक थिए। भण्डारण क्षेत्र गम्भीर रूपमा जीर्ण तथा अव्यवस्थित अवस्थामा रहेको थियो। ढुँडी र किराको प्रकोप, उच्च आर्द्रता, अनुचित भण्डारण अभ्यासहरू, र मर्मतसम्भारको अभाव एकसाथ विद्यमान भएकाले सङ्ग्रहमा रहेका वस्तुहरूका लागि गम्भीर जोखिम उत्पन्न भएको थियो। सङ्ग्रहको उचित हेरचाहका लागि ठाउँ पुनर्स्थापित गर्न, वस्तुहरूको संरक्षण गर्न र व्यवस्थित, राम्रोसँग मर्मत गरिएको वातावरण स्थापना गर्न तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक भएको थियो।

भण्डारण क्षेत्रको पुनःव्यवस्थापनपछिका सुधारहरू

सबै वस्तुहरूलाई राम्रोसँग सफा गरी, प्याकेजिङ गरेर तथा भौतिक क्षतिबाट जोगाउन उपयुक्त आधारसहित भण्डारण गरिएको थियो। एक्जस्ट फ्यान जडान गरेपछि सापेक्षिक आर्द्रता ९० प्रतिशतबाट घटाएर ६० प्रतिशतमा ल्याइएको थियो। अहिले भण्डारण क्षेत्रलाई यसरी व्यवस्थित गरिएको छ जहाँ वस्तुहरूलाई सजिलै पाउन र चिन्न सकिन्छ। ढुँडी र किराले प्रभावित भित्तालाई कीटाणुरहित गरिएको छ, जसले प्रदूषणको स्रोत हटाउँछ र स्वस्थ भण्डारण वातावरण सुनिश्चित गर्दछ। अहिले भुइँमा कुनै पनि वस्तुहरू भण्डारण गरिएको छैन। भण्डारण कक्ष अहिले सफा र राम्रोसँग मर्मत गरिएको देखिन्छ। भण्डारण क्षेत्रको स्थानलाई अधिकतम उपयोग हुने गरी व्यवस्थित गरिएको छ, जसबाट उपलब्ध भण्डारण क्षमताको अझ प्रभावकारी प्रयोग सम्भव भएको छ। यसले वस्तुहरूमा पहुँच सहज बनाउनुका साथै भविष्यमा नयाँ वस्तुहरू थप्नका लागि पनि पर्याप्त स्थान उपलब्ध गराएको छ। सङ्ग्रहका लागि उपयुक्त अवस्था कायम राख्न अहिले तापक्रम र सापेक्षिक आर्द्रता दुवैको दैनिक निगरानी गरिन्छ।  सिक्किम राज्य अभिलेखागार र सङ्ग्रहालयको आरक्षित भण्डारण क्षेत्रको पुनःव्यवस्थापनले भण्डारण क्षेत्रलाई सामग्रीहरूका लागि राम्रोसँग मर्मत गरिएको, व्यवस्थित र सुरक्षित वातावरणमा सफलतापूर्वक रूपान्तरण गरेको छ।

प्रदर्शनी र जागरूकता

कार्यशालाका क्रममा आयोजना गरिएको प्रदर्शनीले तालिम अवधिमा अपनाइएका पूर्व-संरक्षणका उपायहरूलाई प्रस्तुत गर्दै पूर्व-संरक्षणको महत्त्वबारे जागरुकता अभिवृद्धि गरेको थियो।

तालिमबारे प्रतिबिम्बित विचारहरू

संस्कृति र परम्पराले समृद्ध सिक्किमजस्तो क्षेत्रमा भौतिक सम्पदाले हाम्रो पहिचान निर्माण गर्न तथा हाम्रो इतिहास संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यस तालिमले हाम्रो सांस्कृतिक भौतिक सम्पदाको संरक्षणमा पूर्व-संरक्षणको महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको थियो। यस क्रममा हामीलाई हाम्रो सम्पदाको मूल्य, दस्तावेजीकरणको महत्त्व तथा हाम्रा कलाकृतिहरूका लागि खतरा उत्पन्न गर्ने विभिन्न क्षयीकरणका कारकहरूबारे जानकारी दिइयो। साथै, विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा पूर्वतयारीमार्फत यस्ता जोखिमहरूलाई कम गर्ने उपायहरूबारे पनि सिकाइयो। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यी जोखिमहरूको सामना गर्न अपनाउन सकिने व्यावहारिक उपायहरू हामीले सिक्यौँ।

यस पाठ्यक्रमले प्रभावकारी पूर्व-संरक्षणका अभ्यासहरू कार्यान्वयन गर्न आवश्यक ज्ञान र सीप प्रदान गरेको थियो। सुख्खा सफाइ, प्याकेजिङ, पुनःव्यवस्थापन तथा वातावरणीय नियन्त्रणजस्ता सरल उपायहरूले सिक्किम स्टेट म्युजियम एन्ड आर्काइभ्समा रहेका कलाकृतिहरूको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याएका छन्। प्रशिक्षण कार्यक्रम मार्फत हामीले विज्ञानको आधारभूत कुराहरू, सिक्किमको इतिहास, वातावरणीय अध्ययन, कागजको निवारक संरक्षण, फोटोग्राफिक सामग्री र कपडाहरू आदिको पूर्व-संरक्षणबारे ज्ञान प्राप्त गर्‍यौँ। हामीले फोटोग्राफी र फोटोग्राफिक दस्तावेजीकरण, सङ्ग्रहालयका वस्तुहरू सम्हाल्ने तरिका, री-अर्ग प्रक्रिया, विपद् तथा जोखिमसम्बन्धी पूर्वतयारी, जोखिमको मूल्याङ्कन तथा व्यवस्थापन र प्रदर्शनी स्थापना गर्ने प्रक्रियाबारे पनि सिक्यौँ। हामीले हस्तकला तथा हस्तकला निर्देशनालय, भारतीय वनस्पति सर्वेक्षण संस्थान, नामग्याल इन्स्टिच्युट अफ टिबेटोलोजी, इन्चे गुम्बा र त्सुक्लाखाङ रोयल प्यालेस गुम्बाको क्षेत्रीय भ्रमण गर्‍यौँ जसले हाम्रो सम्पदाको ज्ञान र बुझाइलाई गहिरो बनायो। प्रशिक्षणको अन्त्यमा, हामी सबैले सिक्किम राज्य सङ्ग्रहालयमा आरक्षित भण्डारणको पुनर्गठन गर्न एउटा टोलीको रूपमा मिलेर काम गर्‍यौँ। तालिमको समापन सहभागीहरूद्वारा आफ्ना प्रस्तुति तथा अनुभव–प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्ने र सिक्किमका जनतामा पूर्व-संरक्षणसम्बन्धी जनजागरुकता अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले एउटा प्रदर्शनीको संयोजन गर्ने कार्यसँगै भयो।

सिक्किमका लागि पूर्व-संरक्षण रणनीतिहरू

सिक्किममा रोकथाम संरक्षण रणनीतिहरूले राज्यको सांस्कृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षण सुनिश्चित गर्न वैज्ञानिक संरक्षण विधिहरूलाई रैथाने ज्ञान र सक्रिय समुदायको सहभागितासँग जोड्नु पर्छ। उचित हावाप्रवाह, आर्द्रता नियन्त्रण तथा उपयुक्त भण्डारण सामग्रीको प्रयोगमार्फत स्थिर वातावरणीय अवस्था कायम राख्नु अत्यावश्यक हुन्छ, विशेष गरी पाण्डुलिपि, कपडा, चित्रकला र काठका कलाकृतिहरूका लागि जुन सिक्किमको आर्द्र हावापानी र लामो मनसुनी मौसमले गर्दा अत्यधिक जोखिममा छन्। कम लागतमा अपनाउन सकिने पूर्व-संरक्षणका उपायहरू, जस्तै सुधारिएको हावाप्रवाह प्रणाली, आर्द्रता घटाउने उपकरण, एक्जस्ट फ्यान, सिलिका जेलजस्ता ओस सोस्ने सामग्री, तापक्रम तथा सापेक्षिक आर्द्रताको नियमित निगरानी र मौसमअनुसारको मर्मतसम्भार तालिका प्रभावकारी हुन सक्छन्। उपयुक्त अवस्थामा वस्तुहरूलाई कहिलेकाहीँ घाममा सुकाउने कार्यले पनि ढुसीको वृद्धि तथा चिस्यानका कारण हुने क्षयीकरणलाई कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। नियमित सफाई, एकीकृत कीट व्यवस्थापन, र आवधिक अवस्था मूल्याङ्कनले किरा, मुसा, ढुँडी र अन्य जैविक एजेन्टहरूबाट हुने क्षतिलाई रोक्न मद्दत गर्दछ।

सिक्किममा पूर्व-संरक्षणको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको रैथाने र परम्परागत ज्ञान प्रणालीलाई आधुनिक संरक्षण अभ्यासहरूसँग एकीकरण गर्नु हो। परम्परागत समुदायहरूले लामो समयदेखि चुनौतीपूर्ण मौसमी परिस्थितिहरूको बावजुद पवित्र वस्तुहरू, कपडाहरू, पाण्डुलिपिहरू र धार्मिक कलाकृतिहरूको संरक्षणका लागि प्रभावकारी विधिहरू विकास गरेका छन्। मौसमअनुसार गरिने मर्मतसम्भारसम्बन्धी अनुष्ठान तथा पवित्र वस्तुहरू सम्हाल्ने परम्परागत विधिहरूजस्ता अभ्यासहरू पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका छन् र आज पनि सम्पदा संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। संरक्षण विशेषज्ञहरूले सिफारिस गरेका वैज्ञानिक दृष्टिकोणहरू समावेश गर्दै सांस्कृतिक रूपमा जरा गाडेका संरक्षण अभ्यासहरूलाई प्रोत्साहन गर्नाले सन्तुलित र दिगो रणनीति प्रदान गर्दछ।

समुदायमा आधारित संरक्षण सिक्किमको सम्पदाको संरक्षणका लागि अर्को प्रमुख दृष्टिकोण हो। भिक्षु, हेरचाहकर्ता, स्थानीय कारीगर र वरपरका समुदायहरूले गुम्बा, मन्दिर र अन्य सम्पदा स्थलहरूको जीवित संरक्षकको रूपमा काम गर्छन्। निर्णय लिने र संरक्षण अभ्यासहरूमा उनीहरूको सक्रिय सहभागिताले संरक्षणलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ किनभने उनीहरूसँग सङ्ग्रहमा रहेका वस्तुहरू, तिनका सामग्री, धार्मिक तथा अनुष्ठानिक महत्त्व र परम्परागत हेरचाहका विधिहरूबारे गहिरो ज्ञान हुन्छ। संरक्षण विशेषज्ञहरू, अनुसन्धान संस्थाहरू, संरक्षण प्रयोगशालाहरू र भिक्षु समुदायहरू माझको सहकार्यले संरक्षण प्रयासहरूलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ। संरक्षण विशेषज्ञहरूले वैज्ञानिक ज्ञान, प्राविधिक मार्गदर्शन र उपयुक्त संरक्षण विधिहरू योगदान गर्दा, स्थानीय समुदायहरूले हेरचाहका परम्परागत अभ्यासहरू, मौसमी वातावरणीय परिवर्तनहरू, सामग्री प्रयोग र धार्मिक रीतिरिवाजहरूमा बहुमूल्य अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्छन्, जुन सबै सांस्कृतिक रूपमा संवेदनशील संरक्षण योजनाहरू विकास गर्न आवश्यक छन्।

सम्पदाको दिगो संरक्षणका लागि क्षमता अभिवृद्धि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। भिक्षुहरू, सङ्ग्रहालयका कर्मचारीहरू, हेरचाहकर्ताहरू, कारीगरहरू र स्थानीय समुदायहरूलाई निवारक संरक्षण प्रविधिहरू, वस्तुहरू सम्हाल्ने उचित विधि, वातावरणीय अनुगमन, आपतकालीन तयारी र दस्तावेजीकरण अभ्यासहरूको ज्ञान बढाउन विशेष तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। सांस्कृतिक सम्पदा तथा पूर्व-संरक्षणको महत्त्वलाई उजागर गर्ने जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्नुपर्छ, जसबाट सम्पदा संरक्षणप्रति समुदायको जिम्मेवारी अझ बढाउन सकिन्छ।

डिजिटल संरक्षण पहलहरूले सिक्किमको सांस्कृतिक सम्पदाका लागि थप सुरक्षा प्रदान गर्दछ। फोटोग्राफिक दस्तावेजीकरण, सङ्ग्रहहरूको डिजिटल सूचीकरण, भित्तेचित्र, मूर्तिकला, पाण्डुलिपि र वास्तुकला सुविधाहरूको विस्तृत दस्तावेजीकरण, साथै मौखिक इतिहास र परम्परागत ज्ञानको अभिलेखीकरणले स्थायी अभिलेख निर्माण गर्छ जसले प्रकोप, चोरी, वा भौतिक क्षतिको घटनामा अनुसन्धान, पुनर्स्थापना र पुन: प्राप्तिलाई समर्थन गर्न सक्छ।

सिक्किममा पूर्व-संरक्षणको अभिन्न अङ्गका रूपमा विपद्-पूर्वतयारीलाई समावेश गर्नुपर्छ, विशेष गरी किनभने यो राज्य भूकम्प, पहिरो, बाढी र आगलागीको उच्च जोखिममा छ। हिमाली क्षेत्रका धेरै गुम्बा र सम्पदा संरचनाहरूले यस्ता विपद्का कारण उल्लेखनीय क्षति बेहोरेका छन्। त्यसैले विपद् आउनुअघि सङ्कलन गरिएका वस्तुहरूको विस्तृत दस्तावेजीकरण आवश्यक छ। सम्पदा भवनहरूको संरचनात्मक स्थिरता सुनिश्चित गर्न नियमित रूपमा निरीक्षण र मर्मत गरिनुपर्छ, जबकि सर्ट सर्किट जस्तो समस्या रोक्न विद्युतीय प्रणालीहरू बारम्बार जाँच गरिनुपर्छ। गुम्बा र सम्पदा भवनहरूभित्र खुला बत्ती र मैनबत्तीहरूको प्रयोगमा पनि सावधानी अपनाउनुपर्छ। सङ्ग्रहालयहरू, गुम्बाहरू र अन्य सम्पदा स्थलहरूमा आगो निभाउने उपकरण, बालुवा बाल्टिन र अन्य आधारभूत अग्नि नियन्त्रक उपकरणहरू सजिलै उपलब्ध हुनुपर्छ, र कर्मचारीहरूले आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रक्रियाहरूमा तालिम प्राप्त गर्नुपर्छ। सम्पदा भवनहरूको उचित मर्मतसम्भार र सुरक्षित भण्डारण र प्रदर्शन प्रणालीहरूसँगै विपद् पूर्वतयारी र आपतकालीन प्रतिक्रिया योजनाहरू विकास गर्नाले सिक्किमको सांस्कृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षणलाई निकै सुदृढ बनाउन सकिन्छ।

ग्रन्थसूची

• https://www.sikkim.gov.in/departments/forest-environment-and-wildlife-department/biodiversity 
• https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/vacuum-sealing
• ICCROM
• RE-ORG: A Method to Reorganize Museum Storage, ICCROM
• https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-art-reduces-stress-major-scientific-study 
• https://www.fieldmuseum.org/science/research/area/conserving-collections/preventive-conservation
• https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/agents-deterioration.html
• Preventive Conservation for Museums International Museum Academy Myanmar https://www.britishcouncil.org.mm/sites/default/files/toolkit_preventive_conservation_for_museums_final_web_english_372020.pdf
• https://www.unesco.org/en/query-list/c/cultural-heritage

बाबाले हामीलाई हिँड्दा माथि हेर्न लगाउनु हुन्थ्यो, जबकि आमाले हामीलाई बेलाबेलामा आफ्नो खुट्टातिर हेर्ने सल्लाह दिनुहुन्थ्यो ताकि हामी एक पाइला पनि नछुटोस्। गान्तोकमा हुर्किँदा, मेरा लागि माथितिर हेर्नुको अर्थ टिभी टावरतिर हेर्नु हुन्थ्यो, त्यसलाई हेर्नु र कहिलेकाहीँ त्यसको आरपार हेर्नुसमेत हुन्थ्यो। जब म छ माइलमा बस्थेँ, सहरतिर अघि बढ्दै जाँदा टिभी टावर झन् ठूलो हुँदै गएझैँ देखिन्थ्यो। पछि म ठुली हुँदै गएँ र विकास क्षेत्रमा बसाइँ सरेँ। त्यसपछि यसले सामान्यतः मानिने उक्त नियमलाई अस्वीकार गरिदियो—हामी साना हुँदा ठुलो देखिने वस्तु हामी हुर्किंदै जाँदा सानो देखिन थाल्छ। गान्तोकभित्र मेरो आवागमन र बसाइँसराइले रूपकात्मक र भौतिक दुवै रूपमा मेरा आमाबाबुको वर्गीय गतिशीलतालाई प्रतिबिम्बित गर्‍यो, जसले यस्तो परिवर्तन सम्भव बनाएको थियो—हामी पाहाडको फेदी नजिकबाट कतै माथिल्लो भागतिर सरेका थियौँ। टिभी टावर भने आफ्नो आकार र भव्यतामा यथावत् रह्यो। कुनै समय गान्तोकको क्षितिजको पर्यायवाची र छिमेकी पाहाडहरूबाट देखिने टिभी टावर, २०२४ मा भत्काउनु अघि ३१ वर्षसम्म उभिएको थियो। गान्तोकको मेरो प्रारम्भिक सम्झनाहरू यसको छविले भरिएका छन्। यो अब अवस्थित छैन, तर यो जीवित छ।

अहिले म प्रश्न गर्छु—कुन कुराले एउटा सहरलाई परिचित बनाउँछ? म आफूलाई कहाँको भएको महसुस गर्छु? निरन्तर परिवर्तन भइरहने सहरसँग म कसरी सम्बन्ध स्थापित गर्छु?

यी प्रश्नहरू ठुला छन् र आफैँमा असङ्ख्य संसारहरू गठन गर्छन्, तर तिनीहरू सहरको व्यक्तिको अनुभवबाट उत्पन्न हुन्छन्। मेरा लागि, त्यो अनुभव त्यस्तो भएको छ जुन चिन्न अघि नै परिवर्तन हुन्छ, सच्याउनु अघि नै ध्वस्त हुन्छ, र समायोजन हुनु अघि नै उत्परिवर्तन हुन्छ ।

गान्तोक र स्मार्ट सिटीको प्रतिज्ञा

२०१५ मा, भारत सरकारले राष्ट्रिय स्मार्ट सिटिज मिसन (एससिएम) सुरु गर्‍यो। धेरै चरणका प्रस्तावहरू पछि, देशभर १०० सहरहरू छनोट गरियो, जसमध्ये गान्तोक पनि एउटा थियो। शहरी विकास मन्त्रालयले "स्मार्ट सिटी" को कुनै स्पष्ट परिभाषा प्रस्तुत गरेको छैन। तथापि, स्मार्ट सिटी जनताका आवश्यकतामा आधारित हुनुपर्ने मानिन्छ। स्मार्ट सिटीको परिकल्पना गर्दा सेवाहरू तथा पूर्वाधारमा परिवर्तनको कल्पना गरिन्छ, जुन नागरिकका आकाङ्क्षासँग सम्बन्धित हुन्छन्  (अप्पादुराई, २००४)। यद्यपि, आकांक्षाहरू कहिल्यै तटस्थ हुँदैनन्; तिनीहरू सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भद्वारा आकार लिने हुन्छन्, र सिक्किमको सन्दर्भमा भने राज्यले पर्यटनको प्रवर्द्धन तथा सिक्किमेली संस्कृतिको वरिपरि निर्माण गरेका विशेष आख्यानहरूले पनि यी आकाङ्क्षाहरूलाई प्रभावित गर्छन्।

गान्तोक एससिएमले धेरै परियोजनाहरू कार्यान्वयन गर्‍यो: १४ तले वेस्ट पोइन्ट टावर, यसको सपिङ कम्प्लेक्स, होटल र पार्किङ स्थल सहित; लाल बजारको रेट्रोफिटिङ; रिज पार्क र त्सुक्लाखाङ प्यालेस परिसरमा मा गरिएको काम, साथै पैदलमार्ग, सडक तथा जङ्सनहरूको सुधार समावेश छन्। यीमध्ये कुनै पनि कुरा कार्यान्वयनको असफलताको सङ्केत होइन; तथापि, सहरको विकासलाई समग्र रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणको अभाव देखिन्छ।

यस निबन्धका लागि म पूर्वाधार भन्नाले मानिसहरूले कुनै स्थानलाई कसरी अनुभव गर्छन् भन्ने कुरालाई प्रभावित गर्ने स्थानका अवयवहरूलाई बुझ्दछु (डोरिश र बेल, २००७) अर्थात् भौतिक र अभौतिक, मानव र गैर-मानवबीच निरन्तर परिवर्तन भइरहने सीमाहरू। पूर्वाधारले सार्वजनिक र निजी तथा राज्य र गैर-राज्यबीचको विभाजनलाई प्रभावित गर्ने शक्ति–सम्बन्धहरूलाई पनि उजागर गर्छ। यसबाहेक, यी पूर्वाधारहरूको निर्माणको जाँच गर्नुपर्छ: स्रोतहरू कहाँबाट लिइन्छ, र यी स्रोतहरू कसलाई वितरण गरिन्छ? गान्तोकको सहरीकरणको योजनामा सार्वजनिक सहभागिताले कस्तो भूमिका खेलेको छ? सहरको आफ्नै जीवन हुन्छ, तर त्यो जीवन त्यो ठाउँमा बस्ने मानिसहरूद्वारा भरिएको हुन्छ, र हामीले त्यस सहरसँग सम्बन्धित भनेर कल्पना गर्ने जीवन पनि वास्तवमा सहरसँग हाम्रो सम्बन्ध नै हो।

वर्तमानका लागि बनाइएको परिदृश्य पछि समस्याग्रस्त हुन सक्छ - जब श्रम र पूँजीका आवश्यकताहरू परिवर्तन हुन्छन् (हार्वे, १९८५)। दुर्भाग्यवश, गान्तोकका लागि स्मार्ट सिटी मिसनले यो मोड लिएको छ। “सार्वजनिक” भन्ने अवधारणाकै अर्थमाथि प्रश्न उठिरहेको अवस्थामा यसले सुरक्षित सार्वजनिक भविष्यको प्रतिज्ञा गर्छ। सार्वजनिक स्थानहरूको बढ्दो निजीकरणको बारेमा हेबरमासको (१९९१) भविष्यवाणी यहाँ लागु हुन्छ: कम सार्वजनिक हुने ठाउँ पनि कम लोकतान्त्रिक हुन्छ।

लाइभ्स अफ थिङ्स वक: सामान्यतःउपेक्षित कुराहरूलाई हेर्दै

गान्तोकको लोकप्रिय छविले गुम्बा, दृश्य स्थल, बजार आदि जस्ता स्थलचिह्नहरूको सम्झना दिन्छ। तर यसको दैनिक जीवनको धेरैजसो भाग शान्त, घनिष्ठ सङ्केतहरू मार्फत प्रकट हुन्छ। १८ अप्रिल २०२६ मा, विश्व सम्पदा दिवसका लागि, मैले सहपेडिया र गान्तोकका सहर-क्युरेटर, अभिव्यञ्जना रुबी ठटालसँग सहकार्यमा एउटा पैदल यात्रालाई संरचित तथा नेतृत्व गरेँ। यो यात्रा ‘सम्पदा’ भन्ने अवधारणाको सचेत आलोचनामा आधारित थियो र यसले ध्यानलाई मूर्तबाट अमूर्ततर्फ स्थानान्तरण गरेको थियो। गान्तोक र बाहिरका छत्तीस सहभागीहरू सहरका विभिन्न बिन्दुहरू हुँदै गए, साइनबोर्डहरू, बोटबिरुवाहरू, मार्गहरू, र एमजी मार्गमा पान्डाको मूर्ति जस्ता स्पष्ट संरचनाहरू जस्ता वस्तुहरू अवलोकन गरे, प्रायः बेवास्ता गरिएका विवरणहरू अवलोकन गर्न रोकिए । साझा सहरी स्थानहरूमा भइरहने सूक्ष्म परिवर्तनहरूले मानिसहरूले गान्तोकसँग निरन्तर कसरी सम्बन्ध स्थापित, वार्ता र पुनर्निर्माण गरिरहेका छन् भन्ने देखाउँछन्। सहभागीहरूले यी भौतिक तथा संवेदी अंशहरूका माध्यमबाट गान्तोकलाई अनुभव गरे। यस प्रक्रियाले गान्तोकलाई निरन्तर विकसित भइरहने एउटा जीवित अभिलेखका रूपमा कल्पना गर्ने नयाँ सम्भावनाहरू खोल्यो। यस्तो अभिलेख मानिसहरूका जीवित अनुभवहरूद्वारा निर्मित हुन्छ, जसलाई दैनिक जीवनका वस्तुहरूको उपस्थिति, अनुपस्थिति र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा तिनसँग जोडिएका स्मृतिहरूले आकार दिन्छन्।

अन्वेषणात्मक पदयात्राको रूपमा संरचित, अनिर्णीत छलफल पछि, यो अनुभवले निम्न बुँदाहरूलाई जन्म दियो:

1. सार्वजनिक स्थान र दैनिक जीवनका वार्ताहरू

पैदल यात्रा लाल बजारको डेन्जोङ सिनेमा हलबाट सुरु भयो। छोटो छलफल पछि, हामी एमजी मार्ग तर्फ जाने ठाडो लाइन उक्लियौँ, पुरानो र नयाँ खण्डहरू पार गर्दै, अस्पताल डाँडामा पुग्यौँ, र विकास क्षेत्रमा समाप्त भयो । गान्तोकको सार्वजनिक स्थानहरूको अवशेषहरू पत्ता लगाउने प्रयासको रूपमा यी क्षेत्रहरू जानाजानी छनौट गरिएको थियो।

धेरै सहभागीहरूले यस मार्गलाई सामान्य दैनिक बाटोका रूपमा पहिचान गरे—मनोरञ्जन तथा फुर्सदका लागि सहरतिर जान वा काममा आउजाउ गर्न उनीहरूले प्रयोग गर्ने बाटोका रूपमा। केही सहभागीहरूले यसलाई सहरको अझ बढी “व्यावसायिक” चित्रण भएको भन्दै असहमति जनाए। उनीहरूका अनुसार उनीहरूले आफूहरूले वास्तविक रूपमा स्थानसँग सम्बन्ध स्थापित गर्ने छोटा बाटा वा “चोर बाटो” रोज्न बढी रुचाउँथे। यी छोटा बाटाहरूमाथि दिइएको ध्यान आकस्मिक थिएन। यसले मानिसहरू दैनिक रूपमा आवतजावत गर्ने स्थानहरूबाट वास्तवमा के चाहन्छन् भन्ने कुरातर्फ सङ्केत गर्छ। यसले सामाजिक अन्तर्क्रियालाई तथा यी स्थानहरूले मानिसहरूलाई केवल पार भएर जान बाध्य पार्नुको सट्टा कसरी आफूतिर आकर्षित गर्छन् भन्ने कुरालाई केन्द्रमा राख्छ (सिमोन, २००४)।

यसका अतिरिक्त, धेरै सहभागीहरूले यो मार्ग प्रयोग गर्न कुनै प्रवेश शुल्क नलाग्ने कुरा उल्लेख गरे। पुरानो एसटिएनएम नजिकैको वेलनेस पार्क वा रिज पार्कका केही भागमा प्रवेशका लागि शुल्क लाग्छ। विकास क्षेत्रको सङ्ग्राम हल नजिक रहेको पहिले सबैका लागि खुला तर अहिले असुरक्षित बनेको पार्किङ स्थलको पनि बारम्बार चर्चा भयो। सहभागीहरूले त्यस स्थानलाई सूर्यास्त हेर्न सकिने ठाउँका रूपमा सम्झिए र पैदल हिँडाइ, दौड वा लामो दिनको थकानबिचको केही समय विश्राम गर्ने स्थानका रूपमा त्यसको महत्त्व बताए।

लगभग आधा सहभागीहरू सिक्किममा पहिलो पटक आएका थिए , र सम्पदा हटस्पटहरूतर्फ लैजाने गाइड नभएकाले सुरुवाती चरणमा आफै सहरसँग अन्तर्क्रिया गर्नुपर्दा केही असहज महसुस भएको उनीहरूमध्ये धेरैले बताए तर यात्राको अन्त्यसम्म आइपुग्दा अधिकांशले यस्तो अनुभव उनीहरूका लागि अझ प्रभावकारी भएको बताए। यसबाट उनीहरूले स्थानलाई “स्थानीय” दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर पाए र निर्देशित भ्रमणले छुटाउन सक्ने बाटोका साना–साना कुराहरूलाई समेत ध्यान दिन थाले। गुम्बा र पहाडका तस्बिरहरू मात्र लिएर फर्किने पर्यटकको दृष्टिकोणभन्दा फरक, दैनिक जीवनका वस्तुहरूसँगको यस्तो अन्तर्क्रियाले सहभागीहरूको कल्पनालाई यी सहरहरूमा मानिसहरू वास्तवमा कसरी जीवन बिताउँछन् भन्ने दिशातर्फ विस्तार गर्‍यो, जसले उनीहरूलाई यात्रीको रूपमा आफ्नो स्थिति र योगदानको बारेमा बढी सचेत बनायो।

ख. अति स्थानीय र ल्याइएका

गुजरातका एक सहभागीले सहरभरि लगाइएका साइनबोर्डहरूको फोटो खिचे र एमजी मार्गमा फिक्स्चरको अगाडि तिब्बती अक्षर जस्ता "अति स्थानीय " विशेषताहरू देखे, त्यससँगै उनले डिजिटल प्रविधिबाट बनाइएका साइनबोर्डजस्ता केही “आधुनिक” तत्त्वहरू तथा पछिल्लो समय बढेका क्याफे र पसल-व्यवसायसँग सम्बन्धित विभिन्न साइनबोर्डहरूको मिश्रण पनि देखाए। गान्तोकमा साइनबोर्ड विरलै एक्लो रूपमा अवस्थित हुन्छ; यो यसको वरिपरि साइनबोर्डहरूसँग निरन्तर संवादमा हुन्छ, यसरी तिनले कुनै व्यवसायका आदर्श वा उद्देश्यबारे मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको पुरानो स्मृति, पुरातनताको भाव वा संरक्षणको चाहनाबारे पनि अभिव्यक्ति दिन्छन्।

अर्का एक सहभागीले सहरका करिब २० वटा स्थानमा देखिने ड्रागनका आकृतिहरूलाई अभिलेख गरे। लाल बजार, डेन्जोङ सिनेमा हल र स्टेट ब्याङ्कका गेटहरूमा कुँदिएका, उपहार पसलहरूमा फ्रिज म्याग्नेट र थाङ्का चित्रहरूमा चित्रित थिए; ट्याटु पसलहरूमा देखिन्थे; सहरका विभिन्न ठाउँमा ग्राफिटीका रूपमा स्प्रे गरिएका थिए; रेस्टुरेन्टहरूमा पनि प्रयोग गरिएका थिए, विशेषतः एमजी मार्गमा भुटानी झन्डामा फहराइएको 'द ड्र्यागन वर्क', र ठाकुरबारी मन्दिर बाहिर मूर्तिको रूपमा पनि राखिएका थिए।

यसले एउटा बहस जन्मायो—ड्रागन वास्तवमै “सिक्किमेली” प्रतीक हो त? अथवा सिक्किम बौद्ध राज्यका रूपमा स्थापित हुँदै गर्दा तिब्बत र चीनसँग भएको व्यापार तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानबाट उधारो लिइएको प्रतीक हो? यो प्रश्न यस लेखको सीमाभन्दा बाहिरको विषय हो। यति भन्नु पर्याप्त हुन्छ कि “सिक्किमेली” भन्ने शब्द स्वयंले एउटै निश्चित परिभाषालाई स्वीकार गर्दैन (ठटाल, २०२३), र म मेरो भन्दा यस विषयले पाठकको आफ्नै पूर्व धारणाहरूलाई अस्थिर बनाओस् भन्ने चाहन्छु। मिडिया स्टडिजबाट लिइएको शब्द "हाइपरलोकल" को बारेमा पनि यही कुरा सत्य हो, जुन पदसँगको सम्बन्धलाई वर्णन गर्न प्रयोग गरिएको हो। तर यस पैदल यात्रामा सहभागी सबैजना स्थानीय थिएनन् भने उनीहरूका लागि “स्थानीय”—त्यसमाथि “अति-स्थानीय”—भन्नाले केलाई जनाउँछ? यो प्रश्न म खुलै छोड्छु। यससँगै यस शब्दले सङ्केत गर्ने व्यापारिक मार्गहरू र सांस्कृतिक आदानप्रदानको अझ व्यापक प्रश्नलाई पनि म अनुत्तरित नै छोड्छु।

3. (पुन) र्निर्माण गरिएका कुरासँग मानिसहरू कसरी बाँच्छन्?

सार्वजनिक ठाउँहरू स्थिर हुँदैनन्। सहरहरू केवल माथिबाट योजनाबद्ध मात्र हुँदैनन्, तिनीहरू समाजको हरेक तहबाट निरन्तर उत्पादन हुन्छन्। एक सहभागीले गान्तोकका सिँडीहरू अवलोकन गरे - ती सिँडीहरू सहरसँग उनीहरूको हिँडडुल र निरन्तरको अन्तर्क्रियाका साक्षी हुन्, साथीहरू भेट्ने ठाउँ हुन्, केही मानिसहरूबाट जोगिन प्रयोग गरिने स्थान हुन्, र छिटो गन्तव्यमा पुग्न प्रयोग गरिने छोटा बाटा पनि हुन्।  सहरमा उनीहरूको आफ्नोपनको भावना कायम राख्नाका लागि तिनीहरूको संरक्षण कसरी महत्त्वपूर्ण छ भन्ने बताए।

गान्तोकको फुटपाथहरूसँग मेरो समान सम्बन्ध छ, जुन मेरो स्मृतिको आधारशिला हो, गान्तोक वरिपरि हिंड्नको लागि सुरक्षित परिधिको रूपमा काम गर्दछ, गान्तोक वरिपरि हिँड्नका लागि तिनले एउटा सुरक्षित परिधिको काम गर्दै आएका छन्। वर्षौंसम्म निरन्तर पुनर्निर्माण र परिवर्तन हुँदै आएका यी पैदलमार्गहरू अहिले रानीपुलदेखि गान्तोकसम्म लगभग निरन्तर फैलिएको मार्गमा परिणत भएका छन्, यद्यपि बीच-बीचमा केही असम्बद्ध भागहरू अझै छन्। परिवर्तनहरू एससिएम आउनुभन्दा पहिले सुरु भयो, पहिले नयाँ टाइलहरू, त्यसपछि पूर्ण रूपमा पुन: डिजाइन गरिएको रेलिङ र त्यसपछि मार्गका केही भागमा अहिले देखिने माथिल्लो छाना थपिँदै गए। सैद्धान्तिक रूपमा यी छानाहरूले गान्तोकको घाम र निरन्तर पर्ने वर्षाबाट पैदलयात्रीहरूलाई जोगाउनुपर्ने हो। तर व्यवहारमा ती छानाहरू ठाडो रूपमा खस्ने पानीलाई ध्यानमा राखेर बनाइएका भएकाले यहाँ वास्तवमा पर्ने तेर्सो वा छड्के वर्षाबाट खासै सुरक्षा दिन सक्दैनन्। रणनीतिक स्थानहरूमा पानी निकासका लागि आवश्यक क्रस-डक्टहरू प्रायः छैनन्, त्यसैले पैदल यात्रीहरू प्रायः फुटपाथ रेलिङमा चढेर पार गर्छन्; फुट-ओभर ब्रिजहरूभने, धेरथोरै, अझै पनि आफ्नो काम गरिरहेको छ। नयाँ सदर प्रहरी चौकी र विकास क्षेत्रको प्रवेश द्वार बिचको यो पैदलमार्ग सयौँ रूख काटेर निर्माण गरिएको थियो। यसले अहिले पैदलयात्रीलाई छायाँ दिने उद्देश्यले बनाइएका छानाहरूलाई एउटा कटु विडम्बनामा परिणत गरिदिएको छ-नयाँ आश्रयस्थल बनाउन काटिएका रूखहरूले घामलाई अझ कठोर बनाएका छन्, अनि त्यही कठोर घामबाट जोगाउन छाना बनाइएको छ।

धेरै सहभागीहरूले गान्तोकमा निरन्तर भइरहेको निर्माणको बारेमा पनि बोले। उनीहरूले सुझाव गरिएको मार्ग, जुन एक समय सुन्दर थियो र त्यहाँ दैनिक जीवनबाट केही समय विश्राम लिन सकिने मात्र होइन, सौन्दर्य अनुभव गर्न सकिने धेरै दृश्यावलोकन स्थलहरू थिए। तर अहिले त्यो क्षेत्र एउटा सहरी जङ्गलमा परिणत भएको छ। यो केवल पुरानो समयप्रतिको नोस्टाल्जिया होइन, यो भूमिसँग मानिसहरूको बदलिएको सम्बन्ध हो।भू परिदृश्य परिवर्तन हुँदै जाँदा, स्मृति दृश्य पनि परिवर्तन हुन्छ। हाम्रो दिमागमा पहिले अवस्थित छविहरू अब यहाँ सम्बन्धित नभएका संरचनाहरूद्वारा उपनिवेशित छन्, जसले भौगोलिक र पारिस्थितिक रूपमा सहरमा हाम्रो सम्बन्धको भावनालाई चुनौती दिन्छ ।

व्यापक रूपमा उद्धृत गरिने र उचित रूपमा स्वीकार गरिने कुरा के हो भने परिवर्तन अपरिहार्य हुन्छ। तर परिवर्तन त्यतिबेला मात्र रचनात्मक र अनुकूल हुन्छ, जब त्यसले त्यो परिवर्तनलाई अनुभव गर्ने मानिसहरूलाई ध्यानमा राख्छ। मानिसहरूको अनुभवमा आधारित परिवर्तन नै स्वीकार्य हुन्छ; अन्यथा त्यो अनावश्यक सजावट वा बाह्य तामझाममा परिणत हुने जोखिम हुन्छ। समुदायहरूले परिवर्तनका लागि जिम्मेवार महसुस गर्नुपर्छ, र त्यो जिम्मेवारी र जवाफदेहिता ग्रहण गर्नाका लागि ,तिनीहरूलाई परिवर्तनसम्बन्धी विमर्शको हिस्सा बनाउनुपर्छ। कसैले महसुस गर्नु अघि, हाम्रा चिन्ताहरू साना बाकसमा प्याक गरिन्छन् र हामीलाई ठाउँ पुनर्निर्माण गर्ने सपना र आकांक्षाको रूपमा फिर्ता बेचिन्छन्। झ्यालहरू, निर्माण पानाहरू, पसलहरूको अगाडि, श्रम, झन्डा, आकृतिहरू, बत्तीको पोस्ट, छाता र पोस्टरहरू बिच, सहर यसको वस्तुहरू मार्फत अनुभव गरिन्छ अनि सहर योजनाको ठुला योजनाहरूबाट सहरसम्बन्धी व्यक्तिको आफ्नै अनुभवलाई हटाउनु वा अझ खराब, त्यसलाई बेवास्ता गर्नु भनेको कामहरू सहरसँग मिलेर होइन, सहरमाथि गरिँदैछन् भन्ने सङ्केत हो।

निष्कर्षका विचारहरू: गान्तोक एक विशाल निर्माण स्थलको रूपमा

यहाँ उल्लेख गरिएका कुराहरू अनुभवहरूको अझ व्यापक, र अनिवार्य रूपमा अपूर्ण अभिलेखबाट लिइएको हो भन्ने कुरा दोहोर्‍याउन लायक छ। यो निबन्ध एससिएमको आलोचना जत्ति मात्र हो, त्यति नै गान्तोकका बासिन्दाहरूले आफ्नो सहरसँग जोडेर बोकेर हिँडिरहेका स्मृति र जीवन्त अनुभवहरूको भण्डारलाई दृश्यमा ल्याउने प्रयास पनि हो। साथै, यस प्रक्रियामा ती स्मृति र अनुभवहरू कसरी पुनःआकार दिइँदैछन् भन्ने विषय पनि यसमा समेटिएको छ। तर यो पुनःआकार दिने प्रक्रिया विरलै मात्र आपसी छलफल र सहमतिमा आधारित भएको छ। एससिएमले आफ्नो कार्यान्वयन, धेरै हदसम्म, सहरलाई सामूहिक रूपमा कल्पना गर्ने ठाउँको सट्टा अनुकूलित गर्ने ठाउँको रूपमा व्यवहार गर्दै, अर्थपूर्ण सार्वजनिक छलफल बिना नै अगाडि बढाएको छ।

होल्स्टन र अप्पादुराई (१९९६) को तर्कअनुसार नागरिकता साझा अभिप्राय र एक-अर्कासँग तुलनीय नागरिकहरूको समुदायको धारणामा आधारित हुन्छ। यस धारणाले यस्तो समुदाय आधुनिकताका परिस्थितिअनुकूल साझा जीवन निर्माण गर्न समर्पित हुन्छ भन्ने मान्यता राख्छ। तर यसले सबै मानिसहरू समान छन् भन्ने कुरा पनि पूर्वमान्यताका रूपमा स्वीकार गर्छ। यहाँ “साझा संस्कृति” को धारणा कमजोर हुन पुग्छ, किनभने आधुनिकताको सामना गर्दा नागरिकहरू एक-अर्कासँग पूर्ण रूपमा तुलनीय छैनन् भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ। त्यसैले नागरिकहरूबिचको यो असमान तुलनीयता केवल सामाजिक वा राजनीतिक तथ्य मात्र होइन, मूलतः स्थानिक तथ्य पनि हो। यदि सबै नागरिकहरूको एउटै र एकीकृत अभिप्राय हुन्छ भनेर मान्न सकिँदैन भने, उनीहरूले बसोबास गर्ने स्थानहरूलाई पनि एउटै र एकरूप स्थानका रूपमा बुझ्न सकिँदैन। 

यो ठाउँलाई "निर्माणाधीन" मानिलिऔं। एससिएमको उद्देश्यले मेस्सी (२००५) ले स्थानलाई “सँगसँगै अस्तित्वमा रहने विविधताको क्षेत्र” भनेर गरेको वर्णनसँग मेल खाँदैन, जुन बहुलताको सह-घटनाबाट प्रभावित छ। बहुलता बिना, कुनै पनि ठाउँ वास्तवमा अवस्थित हुँदैन। विकासको इन्जिनको रूपमा पर्यटनलाई सिक्किममा अघि हाँक्ने प्रयत्नले पनि गान्तोकको छविलाई मिसनले जत्तिकै आकार दिएको छ (ठटाल, २०२३)।

अन्त्यमा, गान्तोकमा पूर्वाधार विकासको वाचा समावेशिता र सुविधासँग जोडिएको थियो—यस्ता स्थानहरूको निर्माण, जसले गान्तोकवासीहरूलाई आफूभित्रको सम्भावनालाई अझ पूर्ण रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्ने बनाउनेछन्। तर पैदल यात्रामा सहभागीहरूले सुनाएका अनुभवहरूले स्पष्ट पारेझैँ, वास्तवमा प्राप्त भएको कुरा प्रत्यक्ष वा स्पष्ट बहिष्करण होइन, तर उनीहरूलाई ध्यानमा नराखी निर्माण गरिएको कुराका लागि समाधान खोज्न अनुकूलन गर्न स्थिर, लगभग अदृश्य दबाब हो। यो प्रतिज्ञा गरिएको समावेशीता होइन। म यो कुरा गान्तोकलाई अहिले जस्तो छ वा पहिले जस्तो थियो त्यही रूपमा राख्नुपर्छ, अथवा सबै विकास परियोजनालाई अन्धाधुन्ध चुनौती दिनुपर्छ भन्ने तर्कका रूपमा उठाइरहेको होइन। “अछुतो” वा “निर्मल” स्थानको अवधारणामै विशेषाधिकारको गन्ध आउँछ, र त्यस्तो ठाउँमा बसेर जीवन बिताएको जो कोहीलाई थाहा हुन्छ कि यसको अर्थ वास्तवमा निरन्तर बाँचिरहनु र देखिनुचको सम्झौता तथा सङ्घर्ष हो। बरु, यो हाम्रो सहरका लागि अझ राम्रो भविष्यतर्फ समाजका रूपमा हामीले राख्ने आकांक्षाहरूलाई पुनःसन्तुलित गर्ने प्रयास हो। हाम्रा पहिचानहरू स्वभावतः कुनै न कुनै स्थानसँग जोडिएका हुन्छन्। जब कुनै स्थान हामीले त्यसलाई बुझ्न र अर्थ्याउन सक्ने गतिभन्दा तीव्र गतिमा परिवर्तन हुन्छ, तब हामीले आफ्नै केही पक्षहरूलाई तिनलाई पहिचान गर्नुअघि नै गुमाउन थाल्छौँ। सहरी पुनर्सरचनाको कार्यसँगै हामी सबैले साझा गर्ने सहरको सामाजिक संरचनाको पनि पुनर्सरचना हुन्छ, र त्यो परिवर्तन हामी वरिपरिका दैनिक जीवनका वस्तुहरूमा हुने रूपान्तरणमार्फत मूर्त रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ। प्रत्येक सौन्दर्यीकरण अभियानको मूल्य हुन्छ, जुन प्रायः हामी उभिएको जमिन र हामीले सास फेर्ने हावाले तिर्छ। प्रश्न कहिल्यै विकास भइरहेको छ कि छैन भन्ने थिएन, वास्तविक प्रश्न त यो थियो—निर्माण हुँदै गरेको सहरलाई कल्पना गर्ने अधिकार कसलाई छ? र, के त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई त्यस प्रक्रियाको हिस्सा बनाइन्छ, कि निर्माण भइसकेपछि त्यसबारे केवल जानकारी दिइन्छ? यदि गान्तोक निरन्तर विकसित र परिवर्तन हुँदै जाने हो भने, त्यो परिवर्तन आफ्ना मानिसहरूसँगै हुनुपर्छ।

सायद, त्यसो भए, गान्तोकलाई साँच्चै हेर्नाका लागि, र केवल एससिएमले कल्पना गरे जस्तै होइन, दुवै गर्न सिक्नुपर्छ: बाबाले आग्रह गरे जस्तै माथि हेर्नु, र आमाले चेतावनी दिए जस्तै तल हेर्नु, कल्पना गरिएको र पहिले नै खुट्टामुनि रहेको कुरालाई एकसाथ समेटेर।

पदयात्राका सहभागीहरूले खिचेका केही तस्बिरहरू यहाँ प्राप्त गर्न सकिन्छ: https://drive.google.com/drive/folders/1WTm73dvjboo4jTUaC8ZJMnIWmtz1jG7I?usp=sharing

सबै तस्बिरहरू निर्माताहरूले पूर्व सहमति लिएर अपलोड गरेका छन् र तस्बिरहरूको प्रयोगको बारेमा सचेत गराइएको छ।
सहमति बिना र निर्माताहरूलाई उचित रूपमा श्रेय नदिई यी तस्बिरहरू प्रयोग नगर्नुहोस्।

ग्रन्थसूची : (२१७ शब्दहरू)

Thatal, A. (2023). Café Culture: Exploring the roles of cafés in cultural production among the urban middle class in Gangtok, Sikkim. [MA Thesis]. Tata Institute of Social Sciences.

About the mission | Smartcities. (n.d.). Ministry of Housing and Urban Affairs, Government of India. Retrieved July 1, 2026, from https://smartcities.gov.in/about-the-mission

Anand, N., Gupta, A., & Appel, H. (Eds). (2018). The Promise of Infrastructure. Duke University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv12101q3

Appadurai, A. (2004). The capacity to aspire: culture and the terms of recognition. In V. Rao & M. Walton (Eds.), Culture and Public Action. Stanford University Press.

Dourish, P., & Bell, G. (2007). The Infrastructure of Experience and the Experience of Infrastructure: Meaning and Structure in Everyday Encounters with Space. Environment and Planning B Planning and Design, 34(3), 414–430. https://doi.org/10.1068/b32035t

Gangtok Smart City Development Limited. (n.d.). Gangtok Smart City Development Limited. Retrieved July 1, 2026, from https://smartcitygangtok.com/

Habermas, J. (1991). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society. MIT Press (MA).

Harvey, D. (1985). The urbanization of capital. Johns Hopkins University Press.

Holston, J., & Appadurai, A. (1998). Cities and citizenship. Public Culture, 8, 187–204. https://doi.org/10.2307/j.ctv11cw70j

Massey, D. (2005). For space. SAGE Publications Limited.

Simone, A. (2004). People as infrastructure: Intersecting fragments in Johannesburg. Public Culture, 16(3), 407–429. https://doi.org/10.1215/08992363-16-3-407

यो कालातीत नेपाली उखानले हामीलाई साँचो प्रयासले मात्र साँचो प्रतिफल दिलाउँछ भन्ने कुरो स्मरण गराउँछ। मौरीपालनभन्दा यस ज्ञानलाई अझ सुन्दर ढङ्गले आत्मसात् गर्ने जीविकोपार्जनका क्षेत्रहरू कमै होलान्।

हिमालयको फेदीमा, मौरीपालकहरूका धेरै पुस्ताहरूले प्रकृतिको चक्रसँग तालमेल मिलाउँदै काम गर्दै आएका छन्। उनीहरूले फुल फुल्ने चक्रलाई नियाल्छन्, मौसमका सङ्केतहरू बुझ्छन् र बदलिँदो ऋतुअनुसार मौरीका डुँडहरूको हेरचाह गर्छन्। मौरीसँगको उनीहरूको सम्बन्ध प्रभुत्वमा होइन तर सहयोगमा बनेको छ। यहाँको उत्पादन महमा मात्र सीमित हुँदैन; यसले जीवनयापन, उपचार, संस्कृति र स्मृतिलाई समेत समेट्छ। महको प्रत्येक थोपा जङ्गली फुलहरू, वनका छेउछाउ, गाउँका बगैँचा तथा परागसेचक र मानिस दुवैलाई जीवन दिने भू-दृश्यको स्वाद बोकेर आउँछ।

मौरीसँगको उनीहरूको सम्बन्ध प्रभुत्वमा होइन तर सहयोगमा बनेको छ।

दार्जिलिङका चिया उत्पादन गर्ने पाहाडहरूमा, यो स्थायी अभ्यास विस्तृत चिया बगानको छायाँमुनि चुपचाप गुञ्जयामान छ। विश्वका प्रसिद्ध चिया उत्पादन क्षेत्रहरूमध्ये एउटा यस भूभागमा मौरीपालकहरूको एउटा समुदायले परम्परागत ज्ञान, वैज्ञानिक नवीनता र संरक्षणलाई एकसाथ जोडेर अझ बढी सुदृढ भविष्य निर्माण गर्ने बाटो देखाइरहेको छ।

स्पष्ट दृष्टिमा लुकेको जीविकोपार्जन

खर्साङ, मिरिक र दार्जिलिङका चिया परिदृश्यहरू प्रायः नै कुहिरोले ढाकिएका डाँडाकाँडाहरू क्यामेलिया सिनेन्सिस (चियाको बोट) र क्रिप्टोमेरिया जापोनिका (धुप्पी) जस्ता विदेशी प्रजातिका रूखहरूले ढाकिएका क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छन्। तर यो परिचित कथाको पछाडि अर्को कथा लुकेको छ; आदिवासी एसियाली / भारतीय मौरी, एपिस सेराना इंडिकाको उपनिवेशहरूको हेरचाह गर्ने मौरीपालकहरूको कथा ।

आज, यो कथा बढ्दो महत्त्वपूर्ण हुँदैछ। पाहाडको लामो आर्थिक मेरुदण्डको रूपमा रहेको दार्जिलिङको चिया उद्योगले विश्व बजारको उतारचढाव र जलवायु परिवर्तनशीलतामा सीमित नभएर धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। हजारौँ चिया बगानका कामदारहरू र तिनीहरूका परिवारहरूका लागि, यी दबाउहरूले अनिश्चित जीविकोपार्जन र आम्दानी बढाउने सीमित अवसरमा रुपान्तरित हुन्छन्।

यस सन्दर्भमा, विविध जीविकोपार्जन अब केवल वांछनीय मात्र रहेन; तिनीहरू आवश्यक छन्। मौरीपालनले यस्तै एउटा अवसर प्रदान गर्दछ। यसका लागि तुलनात्मक रूपमा थोरै जग्गा, सामान्य लगानी चाहिन्छ र उत्पादनशील जमिनका लागि प्रतिस्पर्धा नगरी चिया बगानको भू-दृश्यसँग निर्बाध रूपमा एकीकृत गर्न सकिन्छ।

धेरै कृषि उद्यमहरू भन्दा फरक, मौरीपालनलाई उल्लेखनीय रूपमा कम ठाउँ चाहिन्छ।

अम्बोटिया चिया बगान, मकैबारी चिया बगान र छिमेकी गाउँका मौरीपालकहरूमाझ गरिएको हालैको आधारभूत मूल्याङ्कनले धेरै घरपरिवारका लागि मौरीपालन एउटा महत्त्वपूर्ण सहायक जीविकोपार्जनको माध्यम भएको देखाएको छ। धेरैजसो सहभागीहरू चियाबारीका मजदुर थिए वा आफ्नो प्राथमिक आम्दानीका लागि आकस्मिक दैनिक ज्यालादारी श्रममा निर्भर थिए। यी परिवारहरूका लागि ठुलो भू-स्वामित्व वा पर्याप्त लगानीको आवश्यकता नपरी जीविकोपार्जनका स्रोतहरू विविधीकरण गर्ने अवसर मौरीपालनले प्रदान गर्छ।

धेरै कृषि उद्यमहरू भन्दा फरक, मौरीपालनलाई उल्लेखनीय रूपमा कम ठाउँ चाहिन्छ। घरको छेउमा वा भान्साको बगैँचा नजिकै राखिएका केही डुँडहरूले बहुमूल्य मह उत्पादन गर्न सक्छन् र साथसाथै भू-भागभरि परागसेचनलाई समर्थन गर्न सक्छन्।

मूल्याङ्कनले औसत मौरीपालकले थोरै सङ्ख्यामा मात्र मौरीका डुँड व्यवस्थापन गर्ने गरेको पनि देखाएको छ। केही घरपरिवारले ठुला मौरीपालन केन्द्र सञ्चालन गरे पनि अधिकांशले केवल एउटा वा दुईवटा डुँड मात्र राख्छन्। यसबाट यस क्षेत्रमा मौरीपालन अझै पनि मुख्यतः सानो स्तरमा र घरपरिवारमा आधारित रहेको देखिन्छ। यो प्रायः अन्य जीविकोपार्जनका गतिविधिसँग जोडिएर सञ्चालन हुन्छ, छुट्टै व्यवसायका रूपमा मात्र होइन।

स्वदेशी मौरीका संरक्षकहरू

यस कथाको प्रमुख पात्र केवल मह होइन, स्वयं मौरी हो।

स्वदेशी एपिस सेराना शताब्दीयौंदेखि हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीसँग सह-विकास हुँदै आएको छ। व्यावसायिक मौरीपालनमा प्रायः प्रवर्द्धन गरिने आयातित मौरी प्रजातिहरू भन्दा फरक, एपिस सेराना स्थानीय हावापानी अवस्था, मौसमी उतारचढाव र स्थानीय फुल फुल्ने बिरुवाहरूका अनुकूल हुन्छ।

स्वदेशी एपिस सेराना शताब्दीयौंदेखि हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीसँग सह-विकास हुँदै आएको छ।

परम्परागत मौरीपालकहरूले लामो समयदेखि यी सम्बन्धहरूलाई गहिरोसँग बुझेका छन्। उनीहरूको ज्ञानमा मौरीहरू कहाँ चरनमा जान्छन्, विभिन्न मौसममा कुन-कुन वनस्पति फुल्छन्, घारमा मौरीको समूह छुट्टिनुअघि अर्थात् स्वार्मिङ हुनुअघि मौरीहरूले कस्तो व्यवहार गर्छन् र मौरीको बाँचाइमा असर नपर्ने गरी कहिले मह संकलन गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा समावेश हुन्छ।

आज, यो ज्ञान अमूल्य छ। तर पनि आधुनिक चुनौतीहरू; बासस्थानको सरलीकरण, घट्दै गएको पुष्प विविधता, मौसमको ढाँचामा परिवर्तन, र बागवानी र पुष्पखेतीमा रसायनको प्रयोगजस्ता आधुनिक चुनौतीहरूले थप सिप र सहयोगको आवश्यकता सिर्जना गरेका छन्।

यहीँबाट वैज्ञानिक ढङ्गको मौरीपालनको भूमिका सुरु हुन्छ।

डब्ल्युडब्ल्युएफ-इन्डियाले दार्जिलिङ चिया चिया क्षेत्रमा रहेका मौरीपालकहरूलाई तालिम, सहयोग र अनुगमनको संयोजन मार्फत सहयोग गर्दै आएको छ। २०२४ देखि, अम्बोटिया चिया बगान, मकैबारी चिया बगान र छिमेकी गाउँहरूका नब्बे भन्दा बढी मौरीपालकहरूलाई वैज्ञानिक मौरीपालन र सुधारिएको डुँड व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम दिइएको छ।

डब्ल्युडब्ल्युएफ-इन्डियाले दार्जिलिङ चिया चिया क्षेत्रमा रहेका मौरीपालकहरूलाई तालिम, सहयोग र अनुगमनको संयोजन मार्फत सहयोग गर्दै आएको छ।

यो समर्थन तालिमभन्दा बाहिर पनि फैलिएको छ। मौरीपालकहरूलाई आईएसआई-मानक मौरीको बाकस, मौरीको पर्दा र पन्जा जस्ता सुरक्षात्मक उपकरणहरू र समुदायको स्वामित्वमा रहेका मह निकाल्ने उपकरणहरू उपलब्ध गराइएको छ, जसले स्वच्छ र प्रभावकारी ढङ्गले प्रशोधन गर्न सहयोग गर्दछ। डब्ल्युडब्ल्युएफ-इन्डियाले मह उत्पादन, निकासी, ह्यान्डलिङ र भण्डारणका लागि मानक सञ्चालन कार्यविधिहरू (SOPs) सह-विकास गर्न मौरीपालकहरूसँग नजिकबाट काम गरिरहेको छ। यी उपायहरूले गुणस्तर, एकरूपता र स्रोत पहिचान क्षमता सुधार गर्ने लक्ष्य राखेका छन्, जुन प्रिमियम गुणस्तरको मह व्यवसाय स्थापना गर्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा, यसको उद्देश्य परम्परागत ज्ञानलाई प्रतिस्थापन गर्नु होइन, बरु पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको स्थानीय ज्ञानलाई वैज्ञानिक बुझाइसँग जोडेर अझ लचिलो, दिगो र उत्पादनशील मौरीपालन प्रणाली निर्माण गर्नु हो।

परम्परा र नवोन्मेशको सङ्गम

पुस्तौँदेखि, धेरै हिमाली मौरीपालकहरूले खोक्रो रूखका हाँगाहरूबाट बनाइएका परम्परागत काठको डुँडमा मौरी पाल्दै आएका छन् । यी डुँडहरू सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छन् र स्वदेशी मौरीहरूको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

तर न्युटन हाइभ र परिमार्जित ल्याङ्स्ट्रोथ-प्रकारका आधुनिक फ्रेमसहितका डुँडहरूले केही महत्वपूर्ण फाइदा प्रदान गर्दछन्। परम्परागत काठका डुँडको तुलनामा फ्रेम भएको डुँडमा पुरै मौरीको गोलालाई नबिच्काइकन प्रत्येक चाकाको छुट्टाछुट्टै निरीक्षण गर्न सकिन्छ। यसले मौरीको स्वास्थ्य अनुगमन गर्न, रोग वा परजीवीको समस्या सुरुमै चिन्न तथा समयमै व्यवस्थापनका उपाय अपनाउन सहज बनाउँछ।

परम्परागत काठका डुँडको तुलनामा फ्रेम भएको डुँडमा पुरै मौरीको गोलालाई नबिच्काइकन प्रत्येक चाकाको छुट्टाछुट्टै निरीक्षण गर्न सकिन्छ।

फ्रेमको डुँडले चाका विनाश नगरी मह सङ्कलन गर्नलाई पनि सहज बनाउँछ। चाकालाई क्षति नपुर्‍याई छनोट गरिएका फ्रेमबाट मह निकाल्न सकिन्छ, जसले मौरीको समूहमा पर्याप्त खाद्य भण्डार सुरक्षित रहन दिन्छ। यसले मौरीहरूमा तनाव कम गर्छ र मौरीको दीर्घकालीन बाँचाइलाई बलियो बनाउन सहयोग पुग्छ।। भुटान जस्ता तुलनात्मक हिमाली भू-दृश्यमा गरिएको अनुसन्धानले देखाएको छ, आधुनिक फ्रेमको डुँडमा व्यवस्थापन गरिएका एपिस सेराना मौरीका समूहहरूले समान परिस्थितिहरूमा परम्परागत डुँडमा राखिएका भन्दा बढी मह उत्पादन गर्न सक्छन्।

दार्जिलिङका धेरै मौरीपालकहरूका लागि, यो सङ्क्रमण परम्पराबाट विचलन होइन तर यसको विकास हो। मौरीहरू उस्तै रहन्छन्, पारिस्थितिक ज्ञान सान्दर्भिक रहन्छ र मौरीपालक र मौरीका समूहमाझको सम्बन्ध कायम रहन्छ। परिवर्तन भएका छन् त केवल ती उपकरणहरू, जसले मौरीपालकहरूलाई आफ्ना घारमा रहेका मौरीको अझ प्रभावकारी रूपमा हेरचाह गर्न र अझ दिगो तरिकाले मह संकलन गर्न सहयोग गर्छन्।

कथा सहितको मह

उपभोक्ताहरूका लागि, मह प्रायः पसलको अल्मारीमा राखिएको अर्को उत्पादन मात्र हो। तथापि, हिमाली मौरीपालकहरूका लागि, मह भनेको उनीहरूका ठाउँको प्रतिबिम्ब हो।

दार्जिलिङको चिया क्षेत्रमा उत्पादन हुने विविधका महले विविध पारिस्थितिक संरचनाको विशिष्ट पहिचान बोकेको हुन्छ। चिया बगान, घरआँगनका बगैँचा, वनका किनारा, जङ्गली झाडीहरू, फुल फुल्ने रूखहरू र स्थानीय जमिनमुनिका बोटबिरुवाहरू। प्रत्येक फुल फुल्ने मौसमले फसलको स्वाद, सुगन्ध र विशेषतामा योगदान पुर्‍याउँछ।

प्रत्येक फुल फुल्ने मौसमले फसलको स्वाद, सुगन्ध र विशेषतामा योगदान पुर्‍याउँछ।

यस क्षेत्रका अधिकांश मौरीपालकहरूले वसन्त र शरद ऋतुमा फुल फुल्ने मौसममा वर्षमा दुई पटक मह सङ्कलन गर्छन्। उनीहरूको मह सामान्यतया गाउँ, छिमेकका समुदाय वा स्थानीय बजारमा सिधै बेचिन्छ। केही उत्पादकहरू खरीददारहरू खोज्न नजिकैका सहरहरू जस्तै खरसाङ, सोनादा र सिटोङमा यात्रा गर्छन्।

उत्पादनको उच्च गुणस्तर र विशिष्ट भौगोलिक उत्पत्तिका बाबजुद धेरै मौरीपालकहरूले तुलनात्मक रूपमा न्यून आम्दानी प्राप्त गर्छन्। आधारभूत मूल्याङ्कनले देखाएअनुसार मह प्रायः ब्रान्ड, लेबल वा औपचारिक बजारको दर्जाकरणबिनै बिक्री हुन्छ। फलस्वरूप, प्रिमियम स्वदेशी मौरीको महका लागि उपभोक्ताहरूले तिर्न इच्छुक हुने मूल्यको केवल सानो हिस्सा मात्र उत्पादकहरूले प्राप्त गर्छन्।

यो अन्तरले चुनौतीसँगै अवसर पनि प्रस्तुत गर्छ।

विश्वभरि, उपभोक्ताहरूले प्रामाणिक, स्रोत पहिचान गर्न सकिने, न्यूनतम प्रशोधन गरिएका र वातावरणप्रति जिम्मेवार उत्पादनको खोजीमा क्रमशः बढी रुचि देखाइरहेका छन्। दार्जिलिङको एपिस सेराना महमा प्राकृतिक रूपमा यी सबै गुणहरू छन्। उपयुक्त गुणस्तर आश्वासन, ब्रान्डिङ र बजार पहुँचप्राप्तिसित, समुदायमा आधारित उत्पादकहरूले आफ्नो उत्पादनबाट बढी मूल्य प्राप्त गर्ने सम्भावना राख्छन्, साथै व्यवसायमाथिको स्वामित्व पनि आफ्नै हातमा कायम राख्न सक्छन्।

परागसेचक र भू-दृश्य

मौरीपालनको भविष्य डुँड व्यवस्थापनमा मात्र निर्भर गर्दैन।

स्वस्थ मौरीको जनसङ्ख्यालाई स्वस्थ परिदृश्य चाहिन्छ। परागसेचक मौरीहरूलाई वर्षभरि निरन्तर रूपमा फुलका रस र परागका स्रोतहरू उपलब्ध हुनुपर्छ। मोनोकल्चर बगैँचाको प्रभुत्व भएका भू-दृश्यहरूमा, यो आवश्यकता एक महत्त्वपूर्ण चुनौती बन्न सक्छ।

स्वस्थ मौरीको जनसङ्ख्यालाई स्वस्थ परिदृश्य चाहिन्छ। परागसेचक मौरीहरूलाई वर्षभरि निरन्तर रूपमा फुलका रस र परागका स्रोतहरू उपलब्ध हुनुपर्छ।

यो वास्तविकतालाई स्वीकार गर्दै, दार्जिलिङको मह उद्यमका लागि उदीयमान दृष्टिकोण उत्पादन मात्र भन्दा बाहिर फैलिनु पर्छ र पहिलो स्थानमा मह उत्पादन सम्भव बनाउने पारिस्थितिक आधारहरूलाई बलियो बनाउनु पर्छ।

रासायनिक झारनाशक र कीटनाशकहरूमा कम निर्भरताले मौरीहरूका लागि सुरक्षित वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ र बृहत् पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सक्छ।

रैथाने फुल फुल्ने रूखहरू, झाडीहरू र जडीबुटीहरूले मौसमभरि चरन तथा आहारका स्रोत उपलब्ध गराउन सहयोग गर्न सक्छन्। घरबार, सामुदायिक जग्गा र खेतबारीका सिमानाहरू महत्वपूर्ण परागसेचक वासस्थान बन्न सक्छन्। रासायनिक झारनाशक र कीटनाशकहरूमा कम निर्भरताले मौरीहरूका लागि सुरक्षित वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ र बृहत् पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सक्छ।

यस अर्थमा, प्रत्येक डुँड महको स्रोत मात्र होइन, पारिस्थितिक स्वास्थ्यको एउटा सूचक पनि बन्न सक्छ।

जब परागसेचकहरूको जनसङ्ख्या फस्टाउँछ, यसले त्यसले फूलका स्रोतहरू अझै पर्याप्त रहेको, भू-दृश्यले आफ्नो विविधता कायम राखेको र समुदायले आफ्नो प्राकृतिक परिवेशसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिएको सङ्केत गर्छ। जब मौरीको जनसङ्ख्या घट्छ, तिनीहरू प्रायः गहिरो पारिस्थितिक चुनौतीहरूलाई सङ्केत गर्छन् जसलाई ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

मौरीको भुनभुनाहटका संरक्षकहरू

दार्जिलिङको चिया क्षेत्रबाट निस्कने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाठ भनेको संरक्षण र जीविकोपार्जनलाई प्रतिस्पर्धात्मक प्राथमिकता दिनु आवश्यक छैन भन्ने हो। 

अम्बोटिया, मकैबारी र सेरोफेरोका गाउँका मौरीपालकहरूले आर्थिक अवसरलाई पारिस्थितिक संरक्षणसँग जोड्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेका छन्। आम्दानी सिर्जनालाई परागसेचकको स्वस्थ जनसङ्ख्यासँग जोडेर समुदायले जैविक विविधता संरक्षण र बासस्थान पुनर्स्थापनामा प्रत्यक्ष चासो र जिम्मेवारी प्राप्त गर्छन्।

अम्बोटिया, मकैबारी र सेरोफेरोका गाउँका मौरीपालकहरूले आर्थिक अवसरलाई पारिस्थितिक संरक्षणसँग जोड्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेका छन्।

यस दृष्टिकोणको सफलता केवल मौरीमा मात्र निर्भर हुँदैन, मानिसहरू—‘संरक्षकहरू’—मा पनि निर्भर हुन्छ, जसले मौरीका समूहको अनुगमन गर्छन्, ज्ञान आदानप्रदान गर्छन्, फुल फुल्ने चक्रलाई नियाल्छन् र पुस्तौँदेखि कायम रहेका परम्पराहरूलाई निरन्तरता दिन्छन्।

उनीहरूको काम प्रायः अरूको नजरमा पर्दैन। तर फस्टाउँदै गरेको प्रत्येक मौरीको समूह, सफल प्रत्येक मह सङ्कलन र महको प्रत्येक चम्चाले धैर्य, हेरचाह र सहअस्तित्वको कथा सुनाउँछ।

पाहाडमा, मह कहिल्यै पनि उत्पादनको बारेको कुरो मात्र रहेन। यो मानिसहरू र परागसेचकहरू, वन र खेतहरू, परम्परा र नवीनता माझको सम्बन्धलाई दिगो बनाउने सम्बन्धमा हो।

एपिस सेरानाको चर्चा जारी रहँदा, यसले आशाजनक सन्देश बोकेको छ- लचिलो जीविकोपार्जन र समृद्ध पारिस्थितिक प्रणाली सँगसँगै अघि बढ्न सक्छन्, एक-एक डुँडबाट।

यी भूदृश्यहरूको भविष्य परागसेचक र तिनीहरूका संरक्षकहरू माझको यी मिठो सम्बन्धलाई जोगाउनमा निर्भर हुन सक्छ।

सार

यो ल्होत्शाम्पा सङ्कटलाई पुन: समीक्षा गर्ने दुई भागको लेखको दोस्रो भाग हो। भाग १ ले दक्षिणी भुटानमा ल्होत्शाम्पा समुदायको ऐतिहासिक गठन, १९८५ को नागरिकता ऐन र १९८८-८९ को जनगणना मार्फत यसको प्रशासनिक विघटन, सङ्कटलाई प्रायः वर्णन गरिएको प्रशंसापत्र अभिलेख, र दक्षिण एसियामा  बहिष्करण नागरिकता राजनीतिको व्यापक प्रवृत्तिसँग यसको सम्बन्धबारे चर्चा गरिएको थियो। दोस्रो भाग त्यहीँबाट अघि बढ्छ र भुटान र नेपालबिच भएका १५ चरणका द्विपक्षीय प्रमाणीकरण किन एउटै व्यक्तिको पनि स्वदेश फिर्ती गराउन असफल भए भन्ने प्रश्नको विश्लेषण गर्छ। साथै, सन् २००७ देखि २०१६ बिच १ लाख १३ हजारभन्दा बढी शरणार्थीलाई तेस्रो मुलुकमा पुनर्वास गराइएको कार्य, महत्त्वपूर्ण मानवीय उपलब्धि भए पनि, आधारभूत नागरिकता विवादको समाधान नभई त्यसको भौगोलिक पुनर्वितरण मात्र थियो भन्ने तथ्यलाई कसरी व्यापक रूपमा गलत बुझियो भन्ने विषय पनि यसले हेर्छ र किन त्यो विवाद, असामान्य स्पष्टताका साथ, २०२५-२०२६ मा फेरि खोलियो, जब संयुक्त राज्य अमेरिकाले भुटानी-जन्मेका शरणार्थीहरूलाई देश निकाला गर्न थाल्यो जसलाई भुटान आफैले स्वीकार गर्न अस्वीकार गरेको थियो। अन्तिम खण्डले भुटानका बाँकी राजनीतिक बन्दीहरूको निरन्तर थुनामा र हालैको एउटा घटनामा हिरासतमा मृत्युको जाँच गर्दछ, त्यसपछि पुनर्वासलाई दिगो समाधानको रूपमा हेर्ने संस्थाहरूका लागि सामान्य, संयुक्त रूपमा निर्देशित सिफारिससहित अन्त्य हुन्छ।

असफल स्वदेश फिर्ती र प्रमाणीकरणको राजनीति

सन् १९९० को दशकको प्रारम्भमा पूर्वी नेपालका शिविरहरू भरिन थालेपछि एक दशकभन्दा बढी समयसम्म शरणार्थीहरूको स्पष्ट र अत्यधिक प्राथमिकतामा रहेको उद्देश्य पुनर्वास होइन, स्वदेश फिर्ती थियो। शरणार्थी संरक्षणसम्बन्धी कुनै घरेलु कानुनी संरचना नभएको र सन् १९५१ को शरणार्थीसम्बन्धी महासन्धि तथा त्यसको सन् १९६७ को प्रोटोकलमा हस्ताक्षर नगरेको नेपाल सरकार पनि मूलतः यही उद्देश्यको पक्षमा थियो (नेइकिर्क र निक्सन २०२४)। भुटान र नेपालले यस अवधिमा लगभग पन्ध्र चरणका द्विपक्षीय वार्ताहरू गरे तर एकैजनाको स्वदेश फिर्ती पनि भएन (ह्युमन राइट्स वाच २००७)। यी वार्तामध्ये सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन् २००१ मा गठन गरिएको संयुक्त प्रमाणीकरण टोली थियो। यस टोलीले करिब दुई वर्ष लगाएर एउटा मात्र शिविर—खुदुनाबारी—मा रहेका शरणार्थीका अभिलेख तथा दाबीहरूको मूल्याङ्कन गर्‍यो। तिनीहरूलाई विभिन्न मध्यवर्ती वर्गीकरणहरू मार्फत जबरजस्ती निष्कासित गरिएका वास्तविक भुटानी नागरिकहरूदेखि गैर-भुटानीहरू (ह्युमन राइट्स वाच २००७; नेइकिर्क र निक्सन २०२४) सम्मका सात वर्गहरूमा वर्गीकरण गरियो। २००३ मा, भुटानले समीक्षा गरिएकामध्ये लगभग ७५ प्रतिशत भूटानी मूलको दाबी वैध रहेको घोषणा गर्‍यो (नेइकिर्क र निक्सन २०२४), यो निष्कर्ष आफैँमा शिविरमा रहेका अधिकांश मानिस वास्तविक नागरिक होइनन् भन्ने भुटान सरकारको व्यापक सार्वजनिक दाबीलाई कमजोर पार्ने खालको थियो। साथै, कम्तीमा चरणबद्ध रूपमा स्वदेश फिर्ती सुरु गर्नका लागि यसले व्यवहारिक आधार पनि प्रदान गर्नुपर्ने थियो। 

। भुटान र नेपालले यस अवधिमा लगभग पन्ध्र चरणका द्विपक्षीय वार्ताहरू गरे तर एकैजनाको स्वदेश फिर्ती पनि भएन (ह्युमन राइट्स वाच २००७)।

तर कुनै प्रत्यावर्तन भएन। यसको कारणलाई एउटा मात्र खराब नियतको कार्यका रूपमा नभई प्रोत्साहनसम्बन्धी असफलताहरूको संगमका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। भुटानका लागि आंशिक रूपमा भए पनि शरणार्थीहरूलाई फर्काउने निर्णयको राजनीतिक लागत ठूलो थियो-यसले राज्यले अघिल्लो दशकभर अस्वीकार गर्दै आएको उनीहरूको नागरिकताको दाबीलाई अप्रत्यक्ष रूपमा स्वीकार गरेको उदाहरण स्थापित गर्ने थियो। त्यसमाथि, अनुपालनका लागि भुटानलाई बाध्य पार्न सक्ने कुनै बाह्य संयन्त्र थिएन। भुटान सन् १९५१ को शरणार्थीसम्बन्धी महासन्धि, सन् १९५४ को राज्यविहीन व्यक्तिको अवस्थासम्बन्धी महासन्धि वा सन् १९६१ को राज्यविहीनताको न्यूनीकरणसम्बन्धी महासन्धि कुनैको पनि पक्षराष्ट्र होइन। सैद्धान्तिक रूपमा उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मञ्चहरू-राज्यको सहमति बिना अधिकारक्षेत्र प्रयोग गर्न नसक्ने अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय र सम्बन्धित घटनाभन्दा पछिको अधिकारक्षेत्रका कारण यस मामिलामा व्यावहारिक रूपमा लागू नहुने अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत-ले पनि शरणार्थीहरूलाई कानुनी रूपमा बाध्यकारी समाधान प्राप्त गर्ने व्यवहारिक बाटो प्रदान गर्दैनथे (नेइकिर्क र निक्सन २०२४)।

यो विवरणलाई सबै पक्षहरूले समान वैधताका साथ छनौट गरेका प्रमाणीकरण र पुनर्वास नैतिक रूपमा समान मार्गहरू थिए भनेर सुझाउ दिनु गलत हुनेछ। स्वदेश फिर्तीबाट पुनर्वासतर्फको परिवर्तन, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले “दीर्घकालीन समाधान” का रूपमा प्राथमिकता दिन थालेको थियो अनि २००७ मा युएनएचसिआर र आईओएम-ले मा तेस्रो मुलुकमा समन्वित पुनर्वास सुरु गरेपछि औपचारिक रूप दिइएको थियो, यो परिवर्तनले व्यवहारमा के स्वीकार गर्नु थियो भने अन्तर्निहित नागरिकता विवाद समाधान हुने थिएन, त्यसका मानवीय परिणामलाई प्रभावित मानिसहरूलाई अन्यत्र स्थानान्तरण गरेर व्यवस्थापन मात्र गर्न सकिन्थ्यो। त्यो व्यवस्थित विस्थापनलाई सङ्कटको वास्तविक समाधानको रूपमा बुझ्नुपर्छ, वा केवल यसको भौगोलिक पुनर्वितरणको रूपमा, यो प्रश्न निम्न खण्डमा उठाइएको छ।

समाधानको रूपमा पुनर्वास? "सफल" मानवीय कार्यक्रमको राजनीति

नोभेम्बर २००७ र २०१६ को बिचमा, पूर्वी नेपालका शिविरहरूबाट भुटानी शरणार्थीहरूको समन्वित पुनर्वास, परिमाणको हिसाबले, युएनएचसिआर र आईओएमद्वारा गरिएको सबैभन्दा ठुलो शरणार्थी पुनर्वास कार्यहरूमध्ये एउटा बन्यो, अन्ततः ११३,००० भन्दा बढी मानिसहरूलाई आठ देशहरूमा स्थानान्तरण गरियो - संयुक्त राज्य अमेरिकाले सबैभन्दा ठुलो हिस्सा प्राप्त गर्‍यो, त्यसपछि क्यानाडा, अस्ट्रेलिया र धेरै युरोपेली राज्यहरू (अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन सङ्गठन २०१५; सिक्किम एक्सप्रेस २०२५)। कुनै पनि परम्परागत मानवीय मापदण्डको हिसाबले, कार्यक्रम उल्लेखनीय सफलता थियो: पन्ध्र देखि बिस वर्ष बाँस र खरको शिविरमा आवासमा बस्न बाध्य, राशनमा निर्भर र सुरक्षित कानुनी हैसियतविहीन परिवारहरूले स्थिर लोकतान्त्रिक देशहरूमा नागरिकताको बाटो, शिक्षा र रोजगारी प्राप्त गरे। यही कारणले गर्दा विगत एक दशकमा लेखिएका ल्होत्शाम्पा सङ्कटको बारेमा धेरैजसो आमपाठक लक्षित विवरणहरूले पुनर्वासलाई यसको प्रभावकारी अन्त्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

शरणार्थीहरूमाझ कार्यक्रमको स्वागतमा हालै गरिएको सबैभन्दा कठोर क्षेत्रकार्यले यो निष्कर्षलाई धेरै जटिल बनाएको छ। नेपाल र अस्ट्रेलियामा रहेका भुटानी शरणार्थीहरूको नेइकिर्क र निक्सनको (२०२४) दशक लामो एथनोग्राफिक अध्ययनले पत्ता लगायो जनसङ्ख्याको एक अर्थपूर्ण हिस्सा, विशेष गरी वृद्ध शरणार्थीहरू जसले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा सक्रिय वर्षहरू फिर्ताका लागि वकालत गर्दै बिताएका थिए, पुनर्वासलाई न्यायको परिणामको रूपमा अनुभव गरेनन्, बरु यसको विकल्पको रूपमा: टिकाउ र भौतिक रूपमा लाभदायक, तर उनीहरूले सुरुमा खोजेको स्वदेश फिर्ती र नागरिकता पुनर्स्थापना भन्दा स्पष्ट रूपमा फरक पाए। उक्त अध्ययनमा अन्तर्वार्ता दिइएका केही शरणार्थीहरूले पुनर्वास अस्वीकार गर्नुको कारण नै आफूले यसलाई स्वीकार गर्दा आफ्नो दृष्टिमा भौतिक सुविधाभन्दा महत्वपूर्ण रहेको भुटानी नागरिकताको दाबी गुम्ने महसुस हुनु रहेको बताए। पुनर्वासमा गएका अन्य केहीले पनि यसलाई दशकौँको आफ्नो अभियानबाट कानुनी रूपमा प्राप्त अधिकारभन्दा शिविरमा “राम्रो आचरण” का आधारमा प्रदान गरिएको चिठ्ठाजस्तो अवसरका रूपमा वर्णन गरे (नेइकिर्क र निक्सन २०२४)। यो पुनर्वास कार्यक्रमको मानवीय मूल्यको आलोचना होइन, जुन कुनै पनि हिसाबले विचारणीय थियो, तर यो सामान्य पुनरावलोकनात्मक पत्रकारिताका लागि आवश्यक सुधार हो, पुनर्वास र न्याय पर्यायवाची थिए, वा अन्तर्निहित नागरिकता विवाद समाधान गरिएको थियो किनभने यसका अधिकांश पीडितहरू अब शारीरिक रूपमा शिविरहरूमा उपस्थित थिएनन् जहाँ यो सबैभन्दा बढी देखिन्थ्यो।

यही कारणले गर्दा विगत एक दशकमा लेखिएका ल्होत्शाम्पा सङ्कटको बारेमा धेरैजसो आमपाठक लक्षित विवरणहरूले पुनर्वासलाई यसको प्रभावकारी अन्त्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

त्यो धारणाले कसले पुनर्वास छोड्यो भन्ने भन्ने प्रश्नलाई पनि ओझेलमा पार्छ। २०१६ मा युएनएचसिआर-ले औपचारिक रूपमा प्रत्यक्ष शिविर सहायता समाप्त गर्दा, अनुमानित ६,५०० देखि ७,००० शरणार्थीहरू, जसमध्ये ठूलो अनुपात वृद्ध वा चिकित्सकीय रूपमा कमजोर थिए, र धेरैले परिवारका चिहान, पुर्ख्यौली दाबी वा केवल स्वदेश फर्किने बाँकी आशा छोड्न अनिच्छा देखाएका थिए, नेपालका झापा र मोरङ जिल्लाका बेलडाँगी र शनिश्चरे गरी दुई समेकित शिविरमा बाँकी थिए (सिक्किम एक्सप्रेस २०२५; नेइकिर्क र निक्सन २०२४)। युएनएचसिआ-को प्रत्यक्ष सहयोग बिना, यो अवशिष्ट जनसङ्ख्या अनौपचारिक र बारम्बार शोषणकारी श्रममा निर्भर छन्, नेपालमा स्थानीय एकीकरणलाई अनुमति दिने कानुनी स्थितिको अभाव छ, उनीहरूसँग नेपालमा स्थानीय एकीकरणको अनुमति दिने कानुनी हैसियत थिएन, किनकि नेपाली सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी कानुनसम्बन्धी सन्धिहरूको पक्षराष्ट्र नभएको कारण देखाउँदै यस्तो हैसियत दिन निरन्तर अस्वीकार गर्दै आएको छ। त्यस्तै, भुटानमा उनीहरूको कुनै नयाँ दाबी पनि स्वीकार गरिएको छैन  (सिक्किम एक्सप्रेस २०२५)। कडा कानुनी अर्थमा, उनीहरूको अवस्था १९९० को दशकको सुरुवातमा प्रत्येक ल्होत्शाम्पा शरणार्थीको अवस्थाभन्दा अविभाज्य छ: राज्यविहीन, कुनै पनि सरकारमाथि मान्यता प्राप्त दाबी बिना, उनीहरूलाई प्रदान गर्ने कुनै बाध्यकारी दायित्व बिना आयोजक राज्यको अवशिष्ट सद्भावनामा पूर्ण रूपमा निर्भर। पुनर्वास कार्यक्रमले यो अवस्थालाई समाधान गरेको भन्दा पनि यसको अनुभव गरिरहेका मानिसहरूको सङ्ख्या ९० प्रतिशतभन्दा बढीले घटाएको हो, यो सम्मान गर्न योग्य उपलब्धि हो, तर यसलाई बन्द भइसकेको मुद्दा ठान्नु हुँदैन।

दोस्रो निर्वासन: अमेरिकी निर्वासन र राज्यविहीनताको पुनरुत्थान, २०२५–२०२६

पुनर्वासद्वारा ल्होत्शाम्पा सङ्कट कहिल्यै पनि निश्चित रूपमा समाप्त भएन भन्ने स्पष्ट प्रमाण भुटान वा नेपालबाट होइन तर संयुक्त राज्य अमेरिकाको आप्रवासन प्रवर्तन नीतिमा भएको असम्बद्ध परिवर्तनबाट देखा पर्‍यो। मार्च २०२५ देखि, अमेरिकी अध्यागमन अधिकारीहरूले लगभग दुई दशक अघि युएनएचसिआर-समन्वित कार्यक्रम अन्तर्गत संयुक्त राज्य अमेरिकामा कानुनी रूपमा पुनर्वास गरिएका धेरै भुटानमा जन्मेका शरणार्थीहरूलाई देश निकाला गरे, धेरैजसो आपराधिक अभियोगहरू लगाइएर, जसका लागि उनीहरूले पहिले नै आफ्नो सजाय भोगिसकेका थिए - भुटानमा निर्वासित गरिए र निर्वासनका प्रयोजनका लागि उनीहरूलाई भुटानी नागरिकका रूपमा व्यवहार गरे (काठमाडौँ पोस्ट, ११ अप्रिल २०२५)। त्यसअघिसम्म अमेरिकी आप्रवासन कार्यान्वयन अभिलेखमा वर्षौँदेखि भुटानतर्फ सम्पन्न निर्वासनको संख्या शून्य देखिन्थ्यो, किनकि भुटानी सरकारले आफूले नागरिक नमान्ने मानिसहरूलाई फर्काएर स्वीकार गर्न निरन्तर अस्वीकार गर्दै आएको थियो। २०२५ मा परिवर्तन भएको कुरा शरणार्थीहरूको नागरिकतासम्बन्धी भुटानको मूल धारणा थिएन, त्यसमा उसले कहिल्यै परिवर्तन गरेको छैन, बरु अमेरिकी सरकारले केही तेस्रो मुलुकलाई पहिले अस्वीकार गरेका निर्वासितहरू स्वीकार गर्न बाध्य पार्न प्रयोग गर्न तयार रहेको र गर्न सक्ने कूटनीतिक दबाबको स्तर थियो।

पुनर्वासद्वारा ल्होत्शाम्पा सङ्कट कहिल्यै पनि निश्चित रूपमा समाप्त भएन भन्ने स्पष्ट प्रमाण भुटान वा नेपालबाट होइन तर संयुक्त राज्य अमेरिकाको आप्रवासन प्रवर्तन नीतिमा भएको असम्बद्ध परिवर्तनबाट देखा पर्‍यो।

परिणामस्वरूप एउटा यस्तो क्रम सिर्जना भयो जसले असामान्य स्पष्टताका साथ अन्तर्निहित नागरिकता विवादको समाधानको सट्टा पुनर्वास मार्फत प्राप्त "दिगो समाधान" को संरचनात्मक कमजोरीलाई उजागर गर्‍यो। यस अवधिमा कम्तिमा अठारजना व्यक्तिहरूलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट भुटानमा निर्वासित गरिएको थियो, भुटानी अधिकारीहरूले आगमनमा उनीहरूको यात्रा कागजातहरू जफत गरे, नागरिकको रूपमा दर्ता दिन अस्वीकार गरे, र उनीहरूमध्ये धेरैलाई भुटान-भारत सीमामा पुर्‍याए, जहाँबाट उनीहरू भारत र अन्ततः नेपालमा प्रवेश गरे - तीन देशमध्ये उनीहरूसँग पहिलेको, यद्यपि अनौपचारिक, आवासीय सम्बन्ध रहेको एकमात्र देश नेपाल थियो (काठमाडौँ पोस्ट, ११ अप्रिल २०२५)। वैध कागजात बिना नेपाल प्रवेश गरेपछि, अशोक गुरुङ, रोशन तामाङ, आशिष सुवेदी र सन्दीप दर्जी लगायत धेरै निर्वासितहरूलाई नेपाली अध्यागमन अधिकारीहरूले बेलडाँगी शिविरमा वा नजिकै अवैध प्रवेशको आरोपमा पक्राउ गरे (काठमाडौँ पोस्ट, १७ अप्रिल २०२५)। भाग १ मा उल्लेख गरिएझैं नेपाल १९५१ को शरणार्थी महासन्धिको पक्ष होइन र यसमा कुनै घरेलु शरणार्थी कानुन छैन, सर्वोच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरणको याचिका पुग्नु अघि नै यसको सरकारले सुरुमा देश निकाला वा अभियोजन तर्फ अघि बढ्यो।

अप्रिल २०२५ मा अदालतले जारी गरेका दुई आदेशहरू राज्यविहीनतासम्बन्धी क्षेत्रीय न्यायशास्त्रमा आफैँमा शिक्षाप्रद घटना हुन्। १७ अप्रिलमा न्यायाधीश हरि प्रसाद फुयालले जारी गरेको अन्तरिम आदेशले निर्वासन रोक्दै नेपालले शरणार्थीसम्बन्धी विशिष्ट महासन्धिहरूमा सदस्यता नलिएको भए पनि यातनाविरुद्धको महासन्धिअन्तर्गतका दायित्व तथा प्रचलित अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा स्थापित नन-रिफौलमेन्ट अर्थात् जबर्जस्ती खतरातर्फ नफर्काउने सिद्धान्तलाई आधार बनायो (काठमाडौँ पोस्ट, १७ अप्रिल २०२५)। त्यसपछि २४ अप्रिलमा न्यायाधीशहरू बालकृष्ण ढकाल र नित्यानन्द पाण्डेको संयुक्त इजलासले निवेदनलाई आंशिक रूपमा स्वीकार गर्दै ती व्यक्तिहरूलाई आप्रवासन हिरासतमा राख्नुको सट्टा उनीहरूका मूल शरणार्थी शिविरमा स्थानान्तरण गर्न आदेश दियो र उनीहरूको हैसियतबारे थप अनुसन्धान गर्न निर्देशन दियो। यी आदेशहरूको व्यावहारिक प्रभाव न त स्वदेश फिर्ती थियो, न पुनर्वास, न कुनै नागरिकताको औपचारिक मान्यता-बरु झन्डै दुई दशकअघि “दीर्घकालीन” रूपमा पुनर्वास गरिएका यी व्यक्तिहरूका परिवारहरू जस अवस्थाबाट बाहिरिएका थिए, त्यही राज्यविहीन र शिविरमा निर्भर अवस्थातर्फ न्यायिक निगरानीअन्तर्गत पुनः फर्किनु थियो। 

यस प्रकरणले के गर्छ र के गर्दैन भन्ने बारेमा सटीक हुनु उचित छ भन्ने देखाउँछ। यसले अमेरिकी पुनर्वास कार्यक्रम खराब रूपमा संरचित गरिएको थियो वा नीतिगत उपकरणको रूपमा पुनर्वास स्वाभाविक रूपमा अस्थिर छ भनेर स्थापित गर्दैन, पुनर्वास गरिएका अधिकांश भुटानी शरणार्थी-निर्वासित व्यक्तिहरूका विस्तारित परिवारका सदस्यहरूसमेत-अझै पुनर्वास देशमै स्थायी रूपमा यसले के देखाउँछ त्यो साँघुरो छ तर, हामी सोच्छौं, अधिक विश्लेषणात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ: कि जसको कानुनी व्यक्तित्व विवादित वा अस्वीकृत राष्ट्रिय नागरिकताबाट उत्पन्न हुन्छ, तेस्रो देशको घरेलु नीति मार्फत प्राप्त "टिकाउ समाधान" द्वारा प्रदान गरिएको सुरक्षा त्यो देशको विस्तार गर्ने निरन्तर इच्छामा निर्भर रहन्छ। जब पुनर्वास गर्ने देशको आफ्नै आप्रवासन कार्यान्वयन प्राथमिकता बदलिन्छ, जसरी २०२५ पछि संयुक्त राज्य अमेरिकामा भयो, मूल राज्यविहीनता औपचारिक रूपमा समाधान नभएको, केवल अर्को देशमा स्थानान्तरण भएर दोस्रो देशको कानुनी हैसियतले केही समयका लागि ढाकिएको व्यक्तिले त्यो मूल अवस्था अत्यन्त कम चेतावनीका साथ र आफूलाई विस्थापित गर्ने देशमा कुनै बाँकी सहाराबिना पुनः सामना गर्न सक्छ। २०२५ मा भुटानले आफ्नै पूर्व नागरिकहरूलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गरेको तथ्य, उनीहरूलाई नागरिकताबाट वञ्चित गरिएको तीन दशकभन्दा बढी समयपछि पनि, यो संकटको केन्द्रमा रहेको नागरिकता विवाद कसैको पुनर्वास, अदालतको आदेश वा प्रमाणीकरण प्रक्रियाबाट वास्तवमा समाधान नभएको सबैभन्दा स्पष्ट पुष्टि हो। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले दुई दशकसम्म यसलाई अतीतको विषय ठानेर अगाडि बढेको कारण मात्र यो विवाद धेरै हदसम्म अदृश्य बनेको थियो।

राजनीतिक बन्दी र विगतको निरन्तरता

सङ्कट खुला रहेको दोस्रो, लामो समयदेखि चलिरहेको सङ्केत भनेको भूटानी राजनीतिक बन्दीहरूलाई निरन्तर थुनामा राख्नु हो, जसमध्ये लगभग सबै ल्होत्शाम्पा हुन्, जसका घटनाहरू भाग १ मा वर्णन गरिएको अशान्तिको अवधिमा उत्पन्न भएका हुन्। ह्युमन राइट्स वाचको अमूल्य भर्खरै प्रकाशित लेख, कम्तिमा तीस व्यक्तिहरू २०२६ को बीच सम्ममा १९८० र १९९० को दशकको अन्त्यतिरको विरोध प्रदर्शन वा शरणार्थीहरूको अधिकारको वकालतमा २००८ मा केही अंश समूह अन्तरदेशीय जेलमा थिए; धेरैजसोले प्यारोलको सम्भावना बिना आजीवन कारावास भोगिरहेका छन्, भुटानी कानुन अन्तर्गत सजाय संरचना जसले किडु (ह्युमन राइट्स वाच २०२६) भनेर चिनिने शाही विशेषाधिकार मार्फत मात्र रिहाइलाई अनुमति दिन्छ। लामो समयदेखि थुनामा रहेका धेरै कैदीहरू, जसमध्ये सात जना पूर्व रोयल भुटानी सेनाका सैनिकहरू पनि छन् जसलाई सेवामा रहँदा लोकतन्त्र समर्थक प्रदर्शनमा सामेल भएको आरोप लगाइएको छ, १९९० देखि रबुनामा राखिएको छ, जुन एक दुर्गम सैन्य सुविधा हो जसलाई पूर्व बन्दीहरू र मानव अधिकार अनुगमनकर्ताहरूले बारम्बार गम्भीर अलगाव र न्यूनतम चिकित्सा प्रावधानको रूपमा वर्णन गरेका छन् (ह्युमन राइट्स वाच २०२६)।

ह्युमन राइट्स वाचको अमूल्य भर्खरै प्रकाशित लेख, कम्तिमा तीस व्यक्तिहरू २०२६ को बीच सम्ममा को १९८० र १९९० दशकको अन्त्यतिरको विरोध प्रदर्शन वा शरणार्थीहरूको अधिकारको वकालतमा २००८ मा केही अंश समूह अन्तरदेशीय जेलमा थिए....

६५ वर्षीय पूर्व सैनिक शा बहादुर गुरुङको हिरासतमै मृत्युले यी अवस्थातर्फ वर्षौँदेखि हुँदै आएको सुस्त अभियानभन्दा धेरै अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित गर्‍यो। उनी १९९० मा भएको एउटा प्रदर्शनमा सहभागी भएको आरोपसँग सम्बन्धित अभियोगमा ३५ वर्षसम्म जेलमा थिए। गुरुङको १५ डिसेम्बर २०२५ मा थिम्फुनजिकैको चामजाङ केन्द्रीय कारागारमा मृत्यु भयो। उनको परिवार र नेपालमा रहेका मानवअधिकार संस्थाहरूका अनुसार उनी त्यस बिहान बेहोस अवस्थामा भेटिएका थिए। उनीहरूले वर्षौँदेखि उपचारविहीन दीर्घकालीन रोग र अपर्याप्त चिकित्सकीय प्रतिक्रियाको आरोप लगाउँदै उनको मृत्युको परिस्थितिबारे स्वतन्त्र छानबिनको माग गरे (एम्नेस्टी इन्टरनेशनल नेपाल २०२६; ह्युमन राइट्स वाच २०२६)। उल्लेखनीय कुरा के छ भने, रिजालले पहिले नै आफ्नो संस्मरणमा चेमगाङ केन्द्रीय कारागारको "मृत्यु शिविर" को रूपमा लामो समयदेखि प्रतिष्ठा रहेको अवलोकन गरिसकेका थिए, यसको निर्माण र सञ्चालन धेरै ल्होत्शाम्पा बन्दीहरूको मृत्युको इतिहाससँग जोडिएको थियो (रिजाल २००९: ४९)।

२०२५ मा संयुक्त राष्ट्र सङ्घका छ जना मानव अधिकार विज्ञहरूले गरेको संयुक्त पत्राचारले गुरुङको मृत्यु हुनुभन्दा अगाडि नै भुटानका राजनीतिक बन्दीहरूले अपर्याप्त खाना, ताप र चिकित्सकीय हेरचाहको सामना गरिरहेकोमा चिन्ता व्यक्त गरेको थियो र चेतावनी दिएको थियो, यो बेवास्ताले गुरुङको मुद्दा अघि नै दुई बन्दीको मृत्युमा योगदान पुर्‍याएको हुन सक्छ (ह्युमन राइट्स वाच २०२६)। स्वेच्छाचारी नजरबन्दी सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र सङ्घको कार्य समूहले २०२५ र २०२६ मा जारी गरिएका विचारहरूमा यी धेरै कैदीहरूको निरन्तर नजरबन्दले धेरै आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मापदण्डहरूको उल्लङ्घन गरेको छ भनेर छुट्टाछुट्टै पत्ता लगाएको थियो (ह्युमन राइट्स वाच २०२६)।

यस पृष्ठभूमिमा, परिस्थितिलाई केवल स्थिर वा लगातार बिग्रँदै गएको रूपमा बुझ्न जटिल बनाउने दुईवटा घटनाक्रम पनि छन्। पहिलो, २००७–२००८ बीच औपचारिक रूप लिएको भुटानको लोकतान्त्रिक सङ्क्रमणले राजनीतिक बन्दीहरूको प्रश्नमा पूर्ण समाधान नदिए पनि केही प्रभाव पारेको छ। अहिले देशमा अधिकारसम्बन्धी दाबीका लागि संविधानद्वारा प्रत्याभूत-यद्यपि हालसम्म विरलै प्रयोग गरिएको-न्यायिक मार्ग छ। साथै, पछिल्ला सरकारहरूले युरोपेली सङ्घ र संयुक्त राष्ट्रसंघका मानवअधिकार संयन्त्रहरूले उठाएका यी मुद्दाहरूसँग, अनिच्छापूर्वक भए पनि, संवाद गरेका छन्; तिनलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार मात्र गरेका छैनन् (नेइकिरिक र निक्सन २०२४; ह्युमन राइट्स वाच २०२६)। दोस्रो, र अझ ठोस रूपमा, बाँकी रहेका दुई राजनीतिक बन्दीहरू - चतुर मान तामाङ र हस्त बहादुर राई, दुवै २००८ मा पक्राउ परेका थिए, उनीहरूलाई भुटानी सरकारले १ जुन २०२६ मा रिहा गरेको थियो, संयुक्त राष्ट्र कार्यदलको मुद्दामा राय अन्तिम रूप पाएको केही समय पछि (ह्युमन राइट्स वाच २०२६)। ह्युमन राइट्स वाचले रिहाइको स्वागत गर्दै यसलाई संकल्पको सट्टा सही दिशामा कदमको रूपमा वर्णन गर्न सावधानी अपनायो, कम्तिमा अठ्ठाइस कैदीहरू बाँकी रहेको उल्लेख गर्दै र पालैपालो उनीहरूको पनि रिहाइको माग गर्‍यो।

यी रिहाईहरूले विगतका पैँतीस वर्षहरूलाई मेट्न सक्दैनन्, न त तिनीहरूले गुरुङको मृत्युको स्वतन्त्र अनुसन्धानका लागि एम्नेस्टी इन्टरनेसनल र नेपाली अधिकार समूहहरूको आह्वानको जवाफ दिन्छन्। तर यी घटनाहरूलाई उल्लेख गर्नु आवश्यक छ, किनकि यसले परिस्थितिलाई स्थिर वा परिवर्तनहीन दमनका रूपमा मात्र हेर्ने दृष्टिकोण सही नहुन सक्ने देखाउँछ। निरन्तर तर सीमित बाह्य दबाबअन्तर्गत भुटानले कम्तीमा केही क्रमिक कदमहरू चालेको छ, जुन पूर्ण रूपमा स्थिर दमनको कथाले अनुमान गर्न नसक्ने परिवर्तन हो। यस संकटको यस पक्षलाई न त ३५ वर्षसम्म बिना पेरोल जेलमा राखिएको अवस्थालाई कम महत्त्व दिएर, न त क्रमिक रूपमा थप परिवर्तन सम्भव हुने बाटोलाई अस्वीकार गरेर प्रस्तुत गर्नु नै सबैभन्दा इमानदार दृष्टिकोण देखिन्छ।

निष्कर्ष: एक अधूरो गणना तर्फ

यस लेखको भाग १ को सुरुवातमा भुटानको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा र यसको नागरिकता अभिलेख प्रायः एउटै वाक्यमा देखा पर्दैनन्, र दुवै भागहरूलाई हामीले एउटा विषयलाई अर्कोमा विलीन नगरी दुवैलाई एउटै सन्दर्भमा राख्ने प्रयास गरेका छौँ। सकल राष्ट्रिय खुशी ल्होत्शाम्पा सङ्कटलाई ढाकछोप गर्न आविष्कार गरिएको कल्पना होइन, ल्होत्शाम्पा सङ्कट भुटानको बारेमा जान्न लायक एक मात्र तथ्य हो; एउटै सानो राज्यका सम्बन्धमा यी दुवै कुरा सत्य हुन्, र यीमध्ये कुनै एउटाको पनि गम्भीर अध्ययनले अर्कोलाई समेट्नुपर्ने ठाउँ राख्नैपर्छ।

यी दुई भागले यस विषयमा पहिले नै रहेको उल्लेखनीय लेखनमा थप्न खोजेको कुरा कुनै नयाँ नैतिक फैसला होइन-भुटानी राज्य, नेपाल सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबीच जिम्मेवारी कहाँ र कसरी बाँडिन्छ भन्ने निष्कर्ष पाठकहरूले स्वयं निकाल्नेछन्। बरु हामीले संकटको समयगत स्वरूपलाई अझ सही ढङ्गले बुझ्ने आधार प्रस्तुत गर्न खोजेका छौँ। विगत ३० वर्षसम्म द्विपक्षीय वार्ता र त्यसपछि पुनर्वासलाई स्वदेश फिर्तीका लागि निरन्तर दबाब दिनुभन्दा सहज ठान्ने अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको भूमिकालाई समेत यस सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ। यो संकट सन् १९८५ मा सुरु भएर २०१६ मा समाप्त भएको कुनै बन्द ऐतिहासिक घटना होइन, जसलाई एकातिर कानुनी व्यवस्थाले र अर्कोतिर पुनर्वास कार्यक्रमले सीमाबद्ध गरेको हो। यसलाई यस स्थितिको रूपमा राम्रोसँग बुझ्न मिल्छ- विवादित वा अस्वीकृत राष्ट्रियताको वर्ग जुन, एक पटक सिर्जना गरिसकेपछि मात्र समाप्त हुँदैन किनभने यसलाई राख्ने अधिकांश मानिसहरूले अन्यत्र फरक, बढी सुरक्षित स्थिति प्राप्त गरेका छन्। भुटान वा नेपालसँग कुनै सरोकार नभएको अमेरिकी अध्यागमन प्रवर्तनमा भएको परिवर्तनले २०२५ मा त्यो स्थिति पुन: सक्रिय गरिएको थियो, र यो चेमगाङ र रबुना जेलका कक्षहरूमा रहन्छ, जहाँ १९९० मा जवान सैनिकको रूपमा गिरफ्तार गरिएका पुरुषहरू बूढो भइसकेका छन् र हालैको एउटा घटनामा मृत्यु भएको छ।

सकल राष्ट्रिय खुशी ल्होत्शाम्पा सङ्कटलाई ढाकछोप गर्न आविष्कार गरिएको कल्पना होइन, ल्होत्शाम्पा सङ्कट भुटानको बारेमा जान्न लायक एक मात्र तथ्य हो; एउटै सानो राज्यका सम्बन्धमा यी दुवै कुरा सत्य हुन्, र यीमध्ये कुनै एउटाको पनि गम्भीर अध्ययनले अर्कोलाई समेट्नुपर्ने ठाउँ राख्नैपर्छ।

यदि यस इतिहासबाट एउटा मात्र सिफारिस निकाल्न सकिन्छ भने त्यो अपेक्षाकृत साधारण छ: पुनर्वासलाई "दिगो समाधान" को रूपमा हेरचाह गर्ने संस्थाहरू - युएनएचसिआर, आईओएम, आठ पुनर्वास सरकारहरू, र भुटान र नेपालले ले मूल राज्यविहीनता कहिल्यै समाधान नभई केवल अर्को ठाउँमा स्थानान्तरण गरिएका मानिसहरूप्रति अझै के-कस्तो संरक्षणको दायित्व बाँकी छ भन्ने विषयलाई स्पष्ट रूपमा र संयुक्त रूपमा पुनरावलोकन गर्नुपर्छ। न्यूनतम रूपमा, पुनर्वास गरिएको देशमा पछि निर्वासनको प्रक्रियामा पर्ने पुनर्वासित शरणार्थीहरूको हैसियतबारे स्पष्ट द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय समझदारी आवश्यक हुन्छ। साथै, नेपालमा बाँकी रहेको शिविर जनसंख्या र भुटानमा अझै रहेका राजनीतिक बन्दीहरूप्रति निरन्तर र कम नभएको ध्यान, केवल मानवीय होइन, कूटनीतिक ध्यान आवश्यक छ।। यसको कुनै पनि कुरामा भुटानलाई राष्ट्रहरू बिच बाहिरी व्यक्तिको रूपमा व्यवहार गर्नु वा यसको व्यापक उपलब्धिहरू अवस्थित छैनन् भनेर बहाना गर्नु आवश्यक छैन। यसका लागि यसको अधूरो नागरिकता प्रश्नलाई उही गम्भीरताका साथ व्यवहार गर्नु आवश्यक छ जुन राज्यले तिस वर्षदेखि विश्वलाई आफ्नो बारेमा बाँकी सबै पक्षमा ध्यान दिन सफलतापूर्वक प्रेरित गरेको छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

Amnesty International Nepal. (2026, January 16). Mysterious death of prisoner Sha Bahadur Gurung must be independently investigated and accountability ensured. Amnesty International Nepal.

Human Rights Watch. (2007, February 14). Stateless refugee children from Bhutan living in Nepal. Human Rights Watch.

Human Rights Watch. (2026, June 10). Bhutan: 2 political prisoners freed, but 28 remain. Human Rights Watch.

International Organization for Migration. (2015, November 19). Resettlement of refugees from Bhutan tops 100,000. IOM.

Kathmandu Post. (2025, April 11). As Bhutan disowns, Nepal in a fix over 4 US-deported refugees.

Kathmandu Post. (2025, April 17). Supreme Court stays deportation of four Bhutanese refugees.

Neikirk, A., & Nickson, R. (2024). Transitions without justice: Bhutanese refugees in Nepal. International Journal of Transitional Justice, 18(2), 267–280.

Rizal, T. N. (2009). Torture Killing Me Softly: Bhutan Through the Eyes of a Mind-Control Victim.

Sikkim Express. (2025, February 28). The uncertain future of Bhutanese refugees left behind in Nepal.

सिक्किम-दार्जिलिङका पहाडमा बसोबास गर्ने हामीमध्ये धेरैका लागि 'शरणार्थी' शब्द एउटा अमूर्तताका रूपमा मात्र अस्तित्वमा छ- एउटा शब्द, कुनै किताबको एउटा अध्याय, एउटा वृत्तचित्र; अरू कोही, अरू कतै भएको कुरा। सिक्किममा हुर्किंदा यो कहिल्यै हाम्रो कुराकानीको विषय बनेन, जबकि मेरा धेरै तिब्बती साथीहरू शरणार्थी पृष्ठभूमिका थिए। सायद यो किशोरावस्था, युवावस्था, रुचि, वा जानकारीको (अथवा त्यसको अभावको) कारण थियो, जसले गर्दा 'शरणार्थी' शब्द हाम्रो शब्दभण्डारमा कहिल्यै पसेन। अथवा सायद यो सिक्किममा जन्मे-हुर्केको सुविधाका कारण पनि थियो, जहाँ हामी भुटानका जातीय नेपालीहरूमाथि परेको दुर्भाग्यबाट धेरै टाढा थियौँ। दशकौँपछि मात्र मैले उनीहरूको विस्थापनबारे, अनि सिक्किम र दार्जिलिङमा उनीहरूको उपस्थिति र निकटताबारे थाहा पाएँ, जहाँ धेरै भुटानी शरणार्थीले मौसमी पलायन मजदुरका रूपमा काम गरे वा यस क्षेत्रका परिवारहरूमा विवाह गरे।

'शरणार्थी' एउटा भारी शब्द हो- यसले इतिहास, आघात, स्मृति, रूढिवादी धारणा बोक्छ, र धारणा तथा व्यवहारलाई रङ्ग दिन्छ। जब मैले तस्मानियाको लन्सेस्टनमा रहेका ल्होत्साम्पाहरूबारे आफ्नो अनुसन्धान तयार गर्न थालेँ, मलाई लागेको थियो, व्यवहारमा त्यस शब्दको अर्थ के हो भन्ने मैले बुझिसकेको छु। मैले भुटानी शरणार्थी र सामान्यतया शरणार्थीहरूबारे किताब र लेखहरू पढेकी नै त थिएँ। तर पछिल्तिर सोचेर ल्याउँदा, म लन्सेस्टन आइपुग्दा तयार थिइनँ। सिद्धान्त र अवधारणाका हिसाबले तयार नभएको होइन, तर आफ्नै स्थानिक र सांस्कृतिक असामञ्जस्यका हिसाबले- दैनिक जीवनमा आघात, स्मृति, विगत र वर्तमान कसरी गाँसिएका थिए भन्ने कुराले मलाई चकित पारेको थियो, भुटानीहरूको घरजग्गा दखलका बारेमा, र नेपालका शिविर तथा भुटानप्रति सामूहिक नोस्टाल्जिया राखिराख्दै पनि उनीहरूले अस्ट्रेलियामा आफ्नो जीवन 'अगाडि बढाएको' कुराले।

सन् २०२१ मा एउटा अनुसन्धान परियोजनाका रूपमा सुरु भएको यो काम अहिले लन्सेस्टनका धेरै भुटानी परिवार र व्यक्तिहरूसँगको एउटा निकट सम्बन्धमा विकसित भएको छ। मैले सबैभन्दा पहिले सिकेको कुराहरूमध्ये एउटा यो थियो कि कसैले पनि आफूलाई ल्होत्साम्पा - अर्थात् दक्षिणका/दक्षिणीहरू - भनेर चिनाउँदैन थिए। सबैले आफूलाई र आफ्नो समुदायका अरूलाई भुटानी भनेर नै बोलचालमा प्रयोग गर्थे। यो सामान्य प्रचलनलाई पछ्याउँदै, मैले पनि उनीहरूबारे बोल्दा वा लेख्दा भुटानी शब्द नै प्रयोग गर्ने गरेकी छु।

पुनर्वास उनीहरू अस्ट्रेलिया आइपुगेपछि सकिएन, यो अझै पनि एउटा निरन्तर अनि दैनिक सम्झौता हो।

भुटानीहरूसँग जति समय बिताउँदै गएँ, 'शरणार्थी' शब्द उति नै भारी र गहन महसुस हुँदै गयो। स्मृति र आघातलाई ब्युँताउने डरले यो शब्द प्रयोग गर्दा म असहज महसुस गर्थेँ, तर भुटानीहरूले आफ्नो 'शरणार्थी-पन' आफैले अँगालेको देखिन्थे। उनीनीहरू यसैसँगै बाँचे र यसका बावजुद आफ्नो भविष्य निर्माण गरे। र यो शरणार्थी-पनलाई अँगाल्नुको अर्थ शरणार्थी, नागरिक, भुटानी अनि अस्ट्रेलियाली - यी पहिचानहरूको निरन्तर समायोजन र पुनर्मापाङ्कन पनि थियो। पुनर्वास उनीहरू अस्ट्रेलिया आइपुगेपछि सकिएन, यो अझै पनि एउटा निरन्तर अनि दैनिक सम्झौता हो।

घर बसाउने प्रक्रिया

लन्सेस्टनको भुटानी समुदाय मुख्यतया इन्भरमे, माउब्रे र न्युनहाम भन्ने तिनवटा छिमेकी उपनगरमा बसोबास गर्छ। धेर मानिसहरू भाडामा बस्छन् भने त्यसभन्दा धेरले आफ्नै घर किनेका छन्। पलायनका कारण चलेको घरजग्गा बजार र अनाकर्षक देखिने अस्ट्रेलियाली उपनगरहरूको सहज सङ्गमले भुटानीहरूको आफ्नै घर हुनुपर्छ भन्ने आकाङ्क्षालाई साकार पारेको छ। घरको स्वामित्वले धेरैलाई सुख र स्थिरताको भाव दिएको छ भने, धेरैले एकभन्दा बढी घर आफ्नो बनाएर आर्थिक उन्नतिसमेत प्राप्त गरेका छन्। यो कसैका लागि पनि उल्लेखनीय उपलब्धि हो, तर सन् २००० को दशकको उत्तरार्धमा मात्र अस्ट्रेलिया आइपुग्न थालेकाहरूका लागि यो झन् बढी प्रभावशाली छ।

घरको स्वामित्व सबैका लागि सर्वव्यापी आकाङ्क्षा भए तापनि, भुटानीहरूका लागि यो विशेष महत्त्वको थियो। मेरी एउटी साथीले बताए झैँ, धेरै भुटानी परिवारहरू कहिल्यै भाडाको घरमा बसेका थिएनन्। भुटानमा भएका बेला ती जति सानै भए पनि आफ्नै घरमा बस्थे, र त्यसपछि अर्को दुई दशकसम्म, बाँस र इकराका झुपडीहरूको पङ्क्तिमा शिविरमा बसे। त्यसैले भाडामा बस्नुले एक थप 'उकुसमुकुस’ भाव थपिदियो, जुन अगाडिबाटै अपरिचित भइसकेको भूमिमा हुने असहजताको भाव थियो।

आराम र स्थिरतापछाडि, घरजग्गा र व्यवसायमा भुटानीहरूद्वारा गरिएको लगानी यस हृदयविदारक स्वीकारोक्तिबाट पनि आकार प्राप्त छ कि ती पाहुनाकै रूपमा पनि फेरि कहिल्यै भुटान फर्किन पाउने छैनन्। त्यो ढोका पूर्णतया बन्द भइसकेको छ। अस्ट्रेलिया अब कम्तीमा कानुनी, प्राविधिक र प्रशासनिक अर्थमा उनीहरूको घर हो। तर के यो घरको भावनासम्म पनि विस्तार हुन्छ त? यो कुरा सजिलै व्याख्या गर्न सकिने कुरा होइन। पुरानो पुस्तालाई यो झन् बढी पीडादायी प्रश्न हो, जो आफ्नो भुटानी जीवन स्मृतिसँगै बाँचिरहेका छन्- आफ्ना धान खेत र आँपका रुखहरू, अझै मायाले सम्झने ती जिद्दी खच्चडहरू र घरमा पालेका ढुकुरहरू, अनि धेरैका लागि, फेरि कहिल्यै नदेख्ने परिवार र साथीहरू।

जब तपाईँको पहिचान र सम्पूर्ण अस्तित्व नै पाहाडी उपत्यकाको स्मृतिमा, कलकल बगिरहेका खोलाहरूमा, आफ्नै बगैँचाबाट भर्खर टिपिएको सुन्तलाको मिठासमा, गाउँको जीवनका आवाज र लयमा गाँसिएको हुन्छ, जहाँ तपाईं आफै एक फरक मान्छे हुनुहुन्थ्यो, यसबाट अन्त्यै गएर कसरी आफ्नो घर बसाउने? शरणार्थीका लागि यो केवल घर बनाउने कुरा मात्र होइन; यो आफूलाई नयाँ सिरादेखि बनाउने कुरा पनि हो।

धेरै भुटानीहरूका लागि, सबै उमेर समूहमा, नेपाली-भाषी संसारभन्दा बाहिरका सामाजिक अन्तरक्रिया अङ्ग्रेजी भाषामाथिको सीमित पकडले बाधित छ। अस्ट्रेलिया र अस्ट्रेलियालीहरूसँगको उनीहरूको सम्पर्क र बुझाइ अङ्ग्रेजी भाषामा दक्ष हुनेहरूको माध्यमबाट बन्दछ। घर बसाउनु, र सायद आफै पनि त्यस ठाउँमा उभिने काम स्थानको पुनर्सृजनमार्फत हुन्छ - विशेषगरी धेरै वृद्ध भुटानीहरूका लागि ती गतिविधि र लयहरूमार्फत जुन उनीहरूको दैनिक जीवनको हिस्सा थिए।

जब बाहिरी संसारसँगको अन्तरक्रिया अनुवादको एउटा शृङ्खला बन्छ, घर र भान्साको बगैँचा एक शरणस्थल बन्छ। धेरै भुटानीहरूले आफ्नो भान्साको बगैँचामा उल्लेखनीय समय र ऊर्जा खर्च गर्छन् -एउटा यस्तो ठाउँ र क्रियाकलाप जुन चिरपरिचित र सायद सहज पनि लाग्छ। रायाको साग, इस्कुस, डल्ले खोर्सानी र विभिन्न प्रकारका खोर्सानी, मकै, फर्सी, रुख टमाटर आदिले फस्टाइरहेको यो सामान्य भान्साको बगैँचा कुनै साधारण बगैँचा मात्र होइन। यो एउटा त्यस्तो ठाउँ हो जसलाई अभिप्रायपूर्वक खेती गरिएको, सुधारिएको र स्याहारिएको हुन्छ। यस बगैँचाले घर र खाद्य संस्कृतिको स्मृति जीवित राख्नुका साथै, गोड्ने, झारपात उखेल्ने, रोप्ने, पानी दिने, फसल उठाउने, अमिल्याउने जस्ता चिरपरिचित क्रियाकलापले पनि एक प्रकारको आत्मविश्वास र उद्देश्य दिन्छ। जसको ज्ञान र अनुभवले नयाँ बसोबासमा अर्थ भेट्न सक्तैन, उनीहरूका लागि भान्साको बगैँचा एउटा त्यस्तो ठाउँ बन्छ जहाँ उनीहरू अझै उद्देश्यपूर्ण, उत्पादनशील र मूल्यवान महसुस गर्छन्।

जब बाहिरी संसारसँगको अन्तरक्रिया अनुवादको एउटा शृङ्खला बन्छ, घर र भान्साको बगैँचा एक शरणस्थल बन्छ।

घर बसाल्नु त्यतिबेला पनि कठिन हुन्छ जब घरका बहुविध संस्करण हुन्छन्। लन्सेस्टनमा रहेका अधिकांश भुटानीहरूका लागि 'अघि' र 'पछि' गरी कम्तीमा दुई संस्करण छन् - भुटानमा हुनुभन्दा भन्दा अघि र पछि अनि शिविरमा हुनुभन्दा भन्दा अघि र पछि। भुटान घर भए तापनि, सन् २००८ मा तेस्रो देशमा पुनर्वास सुरु हुनुभन्दा दुई दशकभन्दा बढी समयसम्म शिविरहरू पनि घरनै थिए।

घर बसाल्नु त्यतिबेला पनि कठिन हुन्छ जब घरका बहुविध संस्करण हुन्छन्।

शिविरको जीवन कठिन थियो। परिवारहरू विश्व खाद्य कार्यक्रमले उपलब्ध गराएको न्यून रासन र आधारभूत आवश्यकता सकिँदा छिमेकीहरूको सद्भावको भरमा बाँचे। शिविर वरपर बस्ने नेपालीहरूबाट भोगेको दुर्व्यवहार र विभेदको सम्झना अझै दुखिरहन्छ; उनीहरू आफ्नो जीवन धान्न मुस्किलले पुग्ने रकम कमाउनुको सङ्घर्ष सम्झन्छन्। तैपनि, दैनिक सङ्घर्षका बावजुद, शिविरले समुदाय, मित्रता र एकजुटता पनि दियो। धेरैजसो भुटानी, जवान र वृद्ध दुवैले, शिविरमा विस्तार गरेको समुदाय र निकटताको त्यो भावना अझै सम्झन्छन्; घर र मानिसहरूको भौतिक निकटताले सायद यी सम्बन्धहरूलाई अझ प्रगाढ बनायो। अस्ट्रेलियामा पुनर्वास भएपछि, जीवन झन् व्यस्त भएको छ, घरहरू टाढा-टाढा भएका छन्, र चिनी वा तेल मागेर ल्याउनुपर्ने आवश्यकता अब पर्दैन।

तैपनि, अझै पनि एक प्रकारको आत्मीयता र निकटता छ; समुदायका सदस्यहरू सँगै चाडपर्व र विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम मनाउँछन्, र कठिन समयमा एकअर्कालाई साथ दिन्छन्। उनीहरू संसारभरका अन्य भुटानीहरूसँग सामाजिक सञ्जालमार्फत जोडिइरहन्छन्, जसले उनीहरूको जीवन आजको दिनसम्म कसरी परिवर्तन भएको छ भन्ने तुलना र चिन्तनका क्षण दिन्छ। टिकटकले विशेषगरी मध्यवयस्क महिलाहरूमा एउटा कायापलट ल्याएको छ, जसले एकसाथ भिडियो हेर्न र बनाउन रुचाउँछन्, उनीहरूका छोराछोरीलाई भने यो नयाँ रूपका गाउने-नाच्ने आफ्ना आमाहरू देखेर अचम्म लाग्छ।

पुनर्वासले अरू धेरै तहमा पनि रूपान्तरण ल्याएको छ। यसले भुटानी पुरुष र महिलालाई आफ्नो सहजताको सीमाभन्दा पर गएर नयाँ ठाउँ र परिस्थितिसँग फेरि अनुकूलन गर्न प्रोत्साहित गरेको, बाध्य पारेको वा जबर्जस्ती गरेको छ- जसमध्ये कुनै पनि उनीहरूले सुरुमा माग गरेका थिएनन्। दुई दशकभन्दा बढी समय शिविरको सीमाभित्र बाँचेको समुदायका लागि, बस्ने, काम गर्ने, यात्रा गर्ने ठाउँ रोज्ने स्वतन्त्रताको सम्भावना सायद एउटा भयावह प्रस्ताव थियो। धेरै डर र चुनौतीहरू भए तापनि, आवश्यकताले प्रायः परिवर्तन ल्यायो; तिनलाई पार गर्नुको अर्थ गतिशीलता र आर्थिक स्वतन्त्रता पनि थियो, जुन साँच्चै रूपान्तरणकारी थियो, विशेषगरी महिलाहरूका लागि। तैपनि, अधिकांशले अध्ययन, काम र कमाइका नयाँ अवसरहरू अँगाले पनि, कोही भनै यी चुनौतीको सामना गर्न असमर्थ भए।

भुटान, विस्थापन र शिविरमा बसोबासको स्मृति पुरानो पुस्ताको मस्तिष्कमा दह्रोसँग कुँदिएको भए तापनि, नेपालका शिविरमा जन्मेर सानै उमेरमा अस्ट्रेलिया आएका युवा भुटानीहरूको जीवनमा यसले फरक स्थान ओगट्छ। भुटान कहिल्यै नगए तापनि यो पुस्ताले भुटानीका रूपमा साझा विशिष्टताको भाव राख्छ। सायद अन्य हिमाली राष्ट्रियताहरूबाट यो भिन्नता उनीहरूको सामाजिक-आर्थिक कठिनाइहरूको साझा अनुभव, शरणार्थीको रूपमा उनीहरूको राजनीतिक सीमितता र शिविर सीमाभन्दा बाहिर सीमित गतिशीलताबाट आएको हो। यस विशिष्टताले अस्ट्रेलियामा युवा शरणार्थीका रूपमा प्रायः बाहिरी उपनगरहरूमा बस्ने र कम स्रोत भएका सरकारी विद्यालयमा पढेर उनीहरूको अनुभवबाट पनि आकार लिएको छ। पुनर्वासको सुरुका वर्षमा, धेरै युवा भुटानीहरूले आफ्ना समकक्षीहरूबाट जातिवाद र बहिष्करण भोगे, जसले उनीहरूलाई एकअर्कातिर र ग्लोबल साउथका अन्य युवाहरूतिर धकेल्यो। भुटानी युवाहरू विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्छन् तापनि, उनीहरू प्रायः आफ्नै समुदायभित्र बढी घुलमिल हुन्छन् - सायद भाषा, खाना, सङ्गीत, सामाजिक मान्यता र साझा शरणार्थी पृष्ठभूमिको सहजता र परिचितताका कारण, जसले भुटानीका रूपमा उनीहरूको सम्बन्ध र पहिचानलाई बलियो बनाउँछ।

यद्यपि, यो पुस्ता धाराप्रवाह नेपाली बोल्ने र अष्ट्रेलियाली मान्यता र अभ्यासहरूलाई अँगाल्ने भुटानी-भावको भावना साझा गर्ने भुटानी युवाहरूको अन्तिम पुस्ता हुन सक्छ। अष्ट्रेलियामा जन्मेको पुस्ताको लागि, भुटानी हुनु उनीहरूको इतिहास र सम्पदाको एक हिस्सा हो, तर सायद उनीहरूको पहिचानको केन्द्रबिन्दु होइन।

निष्कर्ष

भुटानी परिवारहरूले नेपालका आफ्ना शिविर छोड्दा, उनीहरूलाई अस्ट्रेलिया वा तस्मानिया कहाँ हो, त्यहाँका मानिसहरू कस्ता छन्, वा आइपुगेपछि के गर्ने भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा थाहा थिएन। शिविर छोड्दा, प्रत्येक व्यक्तिलाई २० किलोग्राम तौल भएको एउटा झोला अनुमति दिइन्थ्यो; धेरै परिवारहरूसँग सामूहिक रूपमा आफ्नो परिवारलाई छुट्याइएको कुल तौल बराबरको सामान पनि थिएन। पहिले आइपुगेकाहरूले पछि आउनेहरूलाई आश्वस्त पार्दै मार्गदर्शन गर्थे।।

धेरै हदसम्म, पुनर्वासको प्रस्ताव स्वीकार्नु, प्रणाली र आफैमाथिको एउटा विश्वासको छलाङ थियो। पुनर्वासले स्थिरता, एउटा देशसँग सम्बन्धित हुने अवसर, र समान अधिकारसहित संसारमा सहभागी हुने अवसर दिए तापनि, यो एउटा सीमान्त अनुभव पनि हो, जसमा भुटानीहरू विभिन्न सामाजिक संसारहरूबिच निरन्तर वार्तालाप गरिरहेका हुन्छन्।

अनि उनीहरूको कठिनाइ, लचकता, असफलता र सफलताको कथा अन्य शरणार्थी अनुभवभन्दा अनौठो नभए तापनि, यो निश्चय नै सुन्न र बुझ्न लायक कथा हो - कि पुनर्वास भइसकेपछि पनि शरणार्थीको जीवन सधैँ समाधान भइसकेको हुँदैन।