मौली, बद्रीनारायण प्रधान; अङ्ग्रेजी अनुवाद अनमोल प्रसाद; प्रेम पोद्दारको भूमिकासहित रचना बुक्स पब्लिकेसन्स, गान्तोक, सिक्किम (२०२३) ISBN: ९७८-८१-८९६०२-१८-५
बद्रीनारायण प्रधानको मौली सन् १९९३ मा नेपालीमा प्रकाशित भएको थियो र सन् २०२३ मा अनमोल प्रसादले यसलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरे। उपन्यासले मालती घिमिरे, अर्थात् मौलीको कथा बताउँछ: दार्जिलिङको लरेटो कन्भेन्टमा औपनिवेशिक शिक्षा पाएदेखि नेपाल फर्किएसम्मको कथा। उपन्यास मूलतः सन् १९८० को दशकको उत्तरार्द्धमा गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनको तीव्र राजनीतिक उथलपुथलका बेला लेखिएको हो, र यसले गहिरोसँग जरा गाडेको क्षेत्रीय चेतनालाई समेट्छ। ठाउँ, भाषा र सामाजिक अपेक्षाहरूका बिच आवतजावत गर्दै मौलीको जीवन ठुलो राजनीतिक परिवर्तनको कालखण्डमा अघि बढ्छ। उपन्यासको समयावधि १९४० को दशकको मध्यदेखि १९६० को दशकको प्रारम्भसम्म फैलिएको छ। त्यो भारतमा ब्रिटिस शासनको अन्त्य, नेपालमा राणा शासनको पतन र सन् १९६२ को भारत-चिन युद्धवरपरका भूराजनीतिक फेरबदलको युग थियो।
उपन्यासको भौगोलिक र ऐतिहासिक परिवेशले तत्कालै बसाइँसराइ, पहिचान र नेपाल तथा दार्जिलिङबिचको सम्बन्धबारे प्रश्नहरू उठाउँछ। आफ्नो प्राक्कथनमा प्रधानले इलाम पुगेको सम्झना गर्दै आफ्ना पुर्खाहरूले यति सुन्दर ठाउँ छोडेर अन्तै किन बसोबास गरे होलान् भनी आश्चर्य मानेका छन्। आफ्नो भूमिकामा प्रेम पोद्दारले मौलीलाई 'अनूदित स्त्री' (translated woman, पृ. xv) का रूपमा प्रस्तुत गर्दै उनको जीवनलाई आकार दिने सीमाहरू र उनले निरन्तर पार गरिरहने सीमारेखाहरूतर्फ ध्यान तानेका छन्। यी दृष्टिकोणहरूले उपन्यासभित्र पस्ने उपयोगी बाटो दिन्छन्। तर मलाई कहिलेकाहीँ उपन्यासका ठुला राजनीतिक घटनाहरू र मौलीको व्यक्तिगत कथाबिचको सम्बन्ध पछ्याउन गाह्रो भयो। ऐतिहासिक सन्दर्भ महत्त्वपूर्ण छ, तर पारिवारिक इतिहास, सामाजिक सम्बन्ध र राजनीतिक घटनाक्रमबिचका स्थानान्तरणहरू सधैँ यसरी एकै ठाउँमा जोडिँदैनन् कि कथानकमा सहजै हिँड्न सकियोस्।
इतिहासको परिवर्तन र व्यक्तिगत यथार्थबिचको यो तनाव घरेलु क्षेत्रभन्दा बढी स्पष्ट कहीँ देखिँदैन। उपन्यासको धेरै हिस्सा मौलीको नेपाल फिर्तीमा केन्द्रित छ, जहाँ उनले कठोर पारिवारिक अपेक्षा, जातीय श्रेणीक्रम र विवाह तथा सम्पत्तिलाई नियन्त्रण गर्ने पितृसत्तात्मक संरचनासँग तालमेल मिलाउनुपर्छ। पुरुष र महिलाले पाउने जीवनबिचको तीव्र भिन्नता कथाभरि उदाङ्गो हुँदै जान्छ। मौलीका बुबा विशाल जमिन्दारी र धेरै पत्नी भएका धनी जमिन्दार हुन्, र उनको घरका महिलाहरूले एकअर्काको सापेक्षतामा आ-आफ्नो स्थान सम्हाल्नुपर्छ। सौताका लागि प्रयोग हुने 'सौता' शब्दले महिलाहरूबिचको सम्बन्ध पुरुषका वैवाहिक व्यवस्थाले कसरी गढिएको हुन्छ भन्ने कुरा निरन्तर सम्झाइरहन्छ। विश्वम्भरले यस असमान व्यवस्थाको अझ हिंसात्मक रूप प्रतिनिधित्व गर्छ। उसले विवाहअघि र विवाहपछि मौलीमाथि बलात्कार गर्छ, मौलीका बुबाको घरमा काम गर्ने धनकुमारीको शोषण गर्छ, र गैरकानुनी रूपमा जमिन हडप्छ। महिलाप्रतिको उसको व्यवहार र सम्पत्तिसँगका उसका कारोबारले एउटा व्यापक हकदारीको भावना देखाउँछ, जहाँ महिलाको जीवन र अरूका स्रोतसाधन दुवै उसको इच्छाको अधीनमा पर्छन्।
तैपनि मौलीको परिस्थिति साधन र सहारा नभएकी कुनै स्त्रीको भन्दा बढी जटिल छ। उनका बुबा धनी र सहयोगी छन्; सौताकी छोरी भए पनि ठुली-आमाको माया र हेरचाह उनले पाएकी छन्; र शिक्षाले उनलाई वरपरका धेरै महिलाले नपाएका अवसर दिएको छ। विवाहपछि पनि आफू बुबाको नजिक रहोस् भनेर बुबाले आफ्नै घरको छेउमा उनका लागि घर बनाइदिन्छन्, र उनीसँग पढाइ जारी राख्ने विकल्प पनि रहन्छ। यी विवरणहरूले मलाई सोच्न बाध्य तुल्याए: मौलीका लागि वास्तवमा कुन-कुन सम्भावना खुला थिए, उनलाई ती सम्भावनातर्फ जानबाट के कुराले रोक्यो, र आफ्ना छनोटहरूलाई उनी आफैले कसरी बुझ्थिन्। उपन्यासले उनका विचारभित्र सधैँ पर्याप्त झलक दिँदैन, त्यसैले यी प्रश्नहरू अलमलमै झुन्डिएर रहन्छन्।
समसामयिक कर्तृत्व (agency) का अपेक्षाका आधारमा उनको न्याय गर्नु निकै सजिलो हुनेछ, तर बिसौँ शताब्दीको मध्यमा महिलाहरूमाथि लादिएका बन्देजलाई ध्यानमा नराखी त्यसो गर्नु उचित हुँदैन। उनको सहनशीलता र अन्य महिलाहरूलाई सहयोग गर्ने प्रयासहरू (बिश्वम्भरको शोषणका परिणामहरूसँग जुध्न धनकुमारीलाई मद्दत गर्नु वा सङ्गीताले नयाँ अवसर खोज्दा सहयोग गर्नु) ती बन्देजभित्र रहेर कर्तृत्व प्रयोग गर्ने तरिकाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तैपनि मौलीको वरिपरिका महिलाहरू प्रायः बढी जीवन्त र भावनात्मक रूपमा बढी ठोस लाग्छन्, किनभने तिनका सङ्घर्षले तिनका छनोटलाई यसरी बोधगम्य बनाउँछन् जसरी मौलीका छनोट प्रायः बन्न सक्दैनन्। अन्ततः मैले चाहेको कुरा यो थियो कि उपन्यासले मौलीले के सहिन् भन्ने मात्र होइन, उनले के चाहिन् भन्ने कुरा पनि बुझ्न मलाई सघाओस्।
यस असन्तुष्टिको एउटा हिस्सा भाषा र स्थानमा यति गहिरोसँग जरा गाडेको उपन्यासको अनुवाद गर्दाका चुनौतीबाट पनि आएको हो। अङ्ग्रेजी अनुवाद सामान्यतया पढ्न सजिलो छ, यद्यपि केही ठाउँमा मूल भाषिक सन्दर्भ पार गराउन गाह्रो परेको देखिन्छ। मौलीको जीवनको एउटा केन्द्रीय तनाव अङ्ग्रेजी र नेपालीबिचको उनको आवतजावत हो: उनका बुबाले उनलाई दार्जिलिङ पठाउँछन् 'अङ्ग्रेजीमा बरबराउन' (rattle away in English, पृ. ४), तर पछि उनी नेपाली भाषिक र सांस्कृतिक संसारमै फर्कन्छिन्। अङ्ग्रेजी संस्करणमा दुवै भाषा अनिवार्य रूपमा अङ्ग्रेजीमै पृष्ठमा आउँछन्, त्यसैले मौलीले भाषा फेर्ने, आत्मसचेत हुने वा अरू कसैका लागि दोहोर्याएर भन्ने क्षणहरू सन्दर्भको सहारा नलिई छुट्याउन कठिन हुन्छ। दार्जिलिङकी भएकाले मैले त्यस्ता केही खाली ठाउँ सहजै आफै भरिरहेको पाएँ, तर बाहिरको पाठकले ती भाषिक फेरबदलको सामाजिक अर्थ कत्तिको सजिलै चिन्न सक्ला भन्ने मलाई शङ्का लाग्छ। अनुवादले केही नेपाली शब्दलाई अङ्ग्रेजीमा रूपान्तरण गर्छ (उदाहरणका लागि “Elder-Mother”) र अरू केही, जस्तै सौता र हजुर, यथावत् राख्छ। यसले पाठलाई मूल भाषाको केही बनावट दिन्छ, तर छनोटहरू सधैँ अनुमान गर्न सकिने खालका छैनन्, र केही शब्द पाठकले सन्दर्भबाटै बुझ्नुपर्ने गरी छोडिएका छन्।
दार्जिलिङमा जन्मे-हुर्केकी र नेपालमा पारिवारिक जरा भएकी व्यक्तिका नाताले मौलीका लागि दार्जिलिङ वा नेपालले वास्तवमा के अर्थ राख्छ भन्ने कुरा ठम्याउन कति कठिन छ भन्ने देखेर पनि म छक्क परेँ। कथा अघि बढ्दै जाँदा नेपालप्रतिको उनको लगाव स्पष्ट हुँदै जान्छ; उनी यसको सांस्कृतिक संसारलाई मूल्यवान ठान्छिन् र त्यसलाई फेरि खोज्न र पुनः दावी गर्न सक्रिय रूपमा लाग्छिन्। तर दार्जिलिङलाई भावनात्मक रूपमा पढ्न अझ गाह्रो रहन्छ। उनको अङ्ग्रेजी शिक्षासँगको सम्बन्धभन्दा बाहिर, त्यो ठाउँले उनका लागि के अर्थ राख्छ भन्ने निर्धारण गर्न कठिन छ। अन्त्यतिर मौली आफ्नो छोरा प्रीतिकुमारको खोजीमा दार्जिलिङ फर्कन्छिन्, जो भारतीय सेनामा भर्ना भएको छ र नेपाल र भारत अलग-अलग राष्ट्र हुन् भन्ने कुरा बुझ्न सङ्घर्ष गर्छ। यस क्षणले राजनीतिक सीमालाई परिवारको अन्तरङ्ग संसारभित्र ल्याइपुर्याउँछ, र सांस्कृतिक तथा पारिवारिक बन्धन सीमा पारि फैलिएको भए पनि राष्ट्रिय सिमानाले सम्बन्धहरूलाई कसरी आकार दिन सक्छन् भन्ने देखाउँछ।
अन्ततः मौली एउटा जटिल, कहिलेकाहीँ विरोधाभासपूर्ण पठन हो। यसले भाषा, लिङ्ग, बसाइँसराइ र नेपाल-भारत सिमानाबारे महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू उठाउँछ। तर कुनै पुस्तकलाई महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पाठका रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु र त्यसलाई रोचक उपन्यासका रूपमा अनुभव गर्नु ठ्याक्कै उस्तै कुरा होइन। कतिपय ठाउँमा ऐतिहासिक घटनाहरू ठेलमठेल भएजस्ता लाग्छन्, जबकि नायिकाका रूपमा मौली अप्ठ्यारै रहिरहन्छिन्: बन्देजहरूबिचबाट गुज्रिरहेकी एउटी आकृति, जसको व्यक्तिगत स्वर उसको वरिपरि बुनिएका भारी विषयवस्तुहरूले निल्दिदिएको छ।
नोमिका दार्जिलिङकी हुन् र इतिहासमा पृष्ठभूमि राख्छिन्। उनले गैरनाफामूलक संस्थाहरूमा सञ्चार क्षेत्रमा काम गरेकी छन्, र खाना, स्मृति, दैनिक जीवन तथा पूर्वी हिमालयका कथाहरूमा रुचि राख्छिन्। चित्रकारका रूपमा उनी आफ्नो वरिपरिका खाना, ठाउँ र प्राणीहरूलाई प्रायः चित्रमा उतार्छिन्। काममा नभएका बेला उनी प्रायः ओछ्यानमा फोन स्क्रोल गरिरहेकी वा लामो हिँडाइमा निस्किएर कुनै रूख (वा बिरालो) को प्रशंसा गर्न रोकिएकी भेटिन्छिन्।


Designed by NWD.