सामान्य दृष्टिबाट पवित्र हिमालको बुझाइ

इन सर्च अफ माउन्ट कैलाश: ट्राभल्स इन द स्याक्रेड हिमालयाज एलेक्स म्याके रचना बुक्स, गान्तोक, २०२६, ISBN: 978-81-89602-239

पाहाडहरूलाई लामो समयदेखि मानव विश्वास प्रणालीका विस्तारका रूपमा बुझ्ने गरिएको छ। तिनको विशालतामा एउटा आध्यात्मिक महत्त्व लुकेको हुन्छ, जसलाई मानव समाजले निरन्तर व्याख्या गर्न र आत्मसात गर्न खोजिरहेको हुन्छ। हिमालयभरि पहाडहरूलाई केवल भौतिक भूदृश्यका रूपमा मात्र होइन, तर एउटा जीवनशैली र धार्मिक अस्तित्वका रूपमा पूजनीय मानिन्छ। जस्तै, सिक्किमका रोङ (लेप्चा) समुदायमा प्रचलित एउटा मौखिक दन्तेकथाले पहिलो रोङको सृष्टि काञ्चनजङ्घा हिमालको हिउँबाट भएको उल्लेख गर्छ (तम्साङ, २०००)। अर्को उदाहरणका रूपमा, उत्तराखण्डको गढवाल हिमालयमा रहेको र शिवलाई समर्पित केदारनाथ मन्दिरको तीर्थयात्रा, भारतमा भूदृश्य र भक्तिबिच सम्बन्धको सबैभन्दा प्रमुख उदाहरणहरूमध्ये एउटा बनिरहेको छ। दुर्गम भू-भाग, चरम मौसम, र सन् २०१३ को बाढी जस्ता प्रकोपले उत्पन्न जोखिमका बावजुद, भक्तहरू ठुलो सङ्ख्यामा आज पनि यो यात्रा गर्छन्। हिमालको यही व्यापक पवित्र भू-सांस्कृतिक परिवेशभित्रै एलेक्स म्याकेको इन सर्च अफ माउन्ट कैलाश: ट्राभल्स इन द स्याक्रेड हिमालयाजले आफूलाई स्थापित गर्छ।

यो पुस्तक एकसाथ एउटा यात्रा-वृत्तान्त र लगभग तिन दशकभरि फैलिएको एउटा बौद्धिक यात्रा, दुवै हो। लेखकले कैलाश पर्वतलाई केवल एउटा गन्तव्यका रूपमा हेर्दैनन्; तर उनी यसको वरिपरि रहेको धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक संसारहरूलाई बुझ्ने प्रयास गर्छन्। शान्ति र आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्तिका रुमानी धारणाले तानिएर हिमालतिर आउने गरेका अधिकांश यात्रुहरूभन्दा फरक, लेखकको मुख्य रुचि उनले भेटेका भूदृश्यमा बस्ने मानिसहरूका विश्वास, इतिहास र उनीहरूले बाँचेको अनुभूतिलाई बुझ्नमा केन्द्रित छ। उनलाई सुरुमा आकर्षित गर्ने कुरा पाहाड आफै मात्र होइन, तर इतिहासको एकजना विद्यार्थीको दृष्टिकोणबाट अदृश्य रहेको कुरालाई देख्ने सम्भावना हो। यही दृष्टिकोण पुस्तकको एउटा बलियो पक्ष बन्छ, किनकि पाठकहरू लेखकको यात्रा मात्र होइन, उनको क्रमिक बौद्धिक रूपान्तरणको पनि साक्षी बस्छन्।

नवौं अध्याय "लाइडेन" मा एउटा विशेष चिन्तन देखिन्छ, जहाँ लेखक लेख्छन्:

"कुनै वाद्ययन्त्र बजाउन सिके जस्तै, बुझाइ स्थिर विकासको मामिला होइन, तर यो अचानक हुने छलाङहरूको एउटा शृङ्खला हो, जसपछि लामो समयसम्म समेकनको अवधि आउँछ। ती छलाङहरू प्रायः एउटा त्यस्तो अन्तर्दृष्टिको क्षणबाट आउँछन्, जब कुनै कुरा थाहा पाउनुबाट त्यसलाई यसको व्यापकतम सन्दर्भमा बुझ्नुतर्फ सर्छौँ, किनभने यी दुईबिच ठुलो फरक छ" (पृ. १९९)।

यात्राहरूलाई ज्ञानको निरन्तर सङ्कलनका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन, तर यिनलाई चिन्तन र अन्तर्दृष्टिको एउटा शृङ्खलाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले क्रमशः हिमाल र यसका पवित्र भूदृश्यहरूको बुझाइलाई आकार दिन्छ।

पुस्तक दुई भागमा विभाजित छ। पुस्तकको पहिलो भाग "मिटिङ द माउन्टेन्स"को परिचय दिने पहिलो अध्यायले कैलाश पर्वतसँग सम्बन्धित मिथक र पवित्र कथाहरूको अन्वेषण गर्छ। यस अध्यायमा पाहाडको चुलीसम्म उडेर पुगेका साधु मिलारेपाको तिब्बती कथा, कैलाशलाई शिव र कुबेरको वासस्थान मान्ने हिन्दू परम्परा, र यसलाई ऋषभदेवसँग जोड्ने जैन विश्वासबारे छलफल गरिएको छ। यी कथाहरूले एउटै पाहाड कसरी एकैसाथ बहुविध धार्मिक संसारमा अवस्थित हुन सक्छ भन्ने कुरा उजागर गर्छन्। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यसमा त्यस्ता आदिवासी परम्पराहरूलाई पनि ध्यान दिइएको छ, जहाँ पाहाडहरू केवल प्रतीक मात्र होइनन्, तर सामाजिक जीवनका सक्रिय सहभागी हुन्। पाहाडहरू पुस्तकमा वर्णन गरिएझैँ "पारिस्थितिक-सांस्कृतिक एकाइ" बन्छन्, जहाँ भूदृश्य, स्मृति, अनुष्ठान र पहिचान एकआपसमा जोडिन्छन्।

बोन धर्म र तिब्बती बौद्ध धर्मसँगको त्यसको सम्बन्धको छलफल पुस्तकका धेरै अध्यायमा दोहोरिन्छ। धार्मिक परम्परालाई पृथक प्रणालीका रूपमा प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, पुस्तकले विश्वासहरू कसरी अन्तरक्रिया, समावेशीकरण र अनुकूलनमार्फत परिवर्तन हुँदै जान्छन् भन्ने देखाउँछ। यो विषयवस्तु भाग दुईको नवौँ अध्याय "लाइडेन" मा पनि प्रस्ट देखिन्छ, जसले स्थानीय परम्पराहरू ठूला धार्मिक प्रणालीभित्र क्रमशः कसरी अवशोषित हुन्छन् भन्ने कुरा वर्णन गर्न एउटा रोचक उपमा प्रस्तुत गर्छ। लेखकले यस प्रक्रियालाई स्थानीय उत्पादन बेच्ने गाउँको पसललाई राष्ट्रिय र विदेशी सामानले भरिएको सुपरमार्केटले क्रमशः विस्थापित गर्दै लाने प्रक्रियासँग तुलना गर्छन्। यो उपमाले हिमालयमा धार्मिक रूपान्तरणलाई बुझ्ने एउटा उपयोगी बाटो दिन्छ। यी अवलोकनहरू रबर्ट रेडफिल्डको "महान परम्परा" र "साना परम्परा"बिचको भिन्नतासँग पनि मेल खान्छन्, जहाँ स्थानीय विश्वास र अभ्यासहरू संस्थागत धार्मिक प्रणालीहरूसँग निरन्तर संवादमा रहन्छन्। त्यसैगरी, यिनलाई एन्टोनियो ग्राम्सीको सांस्कृतिक वर्चस्वको अवधारणाको आधारमा पनि पढ्न सकिन्छ, जसअनुसार प्रभुत्वशाली परम्पराहरूले वैधता स्थापित गर्ने काम स्थानीय विश्वासको सामान्य विस्थापनमार्फत मात्र होइन, तर त्यसको समावेशीकरण र पुनर्व्याख्यामार्फत गर्छन्।

कैलाश पर्वतको पवित्रता मानसरोवर र राक्षसताल तालहरूबाट अविभाज्य छ, जसका विपरीत प्रतीकात्मक अर्थहरूले यस क्षेत्रका धेरै धार्मिक कल्पनाहरूको केन्द्रमा रहेको पवित्र-अपवित्रको द्वैतता सिर्जना गर्छन्। लेखकको अन्वेषणले पवित्र भूदृश्यहरूले कसरी राजनीतिक सीमाहरू नाघेर विभिन्न सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका तीर्थयात्री, व्यापारी र यात्रुहरूलाई आकर्षित गर्छन् भन्ने कुरा उजागर गर्छ। हिमाली हिप्पी मार्गको युगमा सुरु भएको उनको आफ्नै यात्रा, यस क्षेत्रबारे पश्चिमबाट सिको गरिएका पूर्वाग्रहित प्रतिनिधित्वहरूभन्दा पर गएर प्रत्यक्ष अनुभवमार्फत यसलाई बुझ्ने एउटा प्रयास बन्यो। पुस्तकको दोस्रो अध्याय "एन इन्डियन इनिसिएसन" मा गुरुङहरूका लागि पवित्र मानिने पोखराको अन्नपूर्ण पर्वतशृङ्खलाको माछापुच्छ्रे शिखरको वर्णन विशेष रूपमा हृदयस्पर्शी छ। एकजना पाठक, अनुसन्धाता र यात्रुका रूपमा, मलाई यो खण्ड विशेष गरी सामानजस्यपूर्ण लाग्यो। माछापुच्छ्रे, अर्थात् फिसटेल माउन्टेनले धेरै पुस्ताका पदयात्री र पर्वतप्रेमीलाई प्रेरित गरेको छ, र यो मेरो आफ्नै पदयात्रा र हिमाली भूदृश्यप्रतिको आकर्षणलाई प्रेरित गर्ने पहिलो पहाडी छविहरूमध्ये पनि एउटा थियो। यस व्यक्तिगत सामानजस्यताले पुस्तकको एउटा केन्द्रीय विषयवस्तुलाई प्रतिबिम्बित गर्छ- यात्राहरू प्रायः विस्मयबाट सुरु हुन्छन्, तर अर्थपूर्ण बुझाइ भने निरन्तर सहभागितामार्फत मात्र उत्पन्न हुँदछ।

त्यही अध्याय "इन्डियन इनिसिएसन" मा, लेखकले पाहाडी मानिसहरूलाई शान्त, मौन र गरिमापूर्ण भनी वर्णन गर्छन्, जसले उनले भेटेका समुदायहरूप्रतिको उनको प्रशंसालाई झल्काउँछ। तैपनि उनी तिनलाई आदर्शीकृत पात्रमा सीमित नगरी, तिनका जीवनलाई व्यापक ऐतिहासिक र सामाजिक सन्दर्भभित्र उपस्थित गराउँछन्। उनी पाहाडी भूदृश्यहरूलाई कसरी बजारीकरण र प्रतिनिधित्व गरिन्छन् भन्ने विषयमा उत्तिकै आलोचनात्मक पनि छन्। उनले आर्थिक लाभका लागि हिमाललाई वस्तुकरण गर्ने पर्यटनका स्वरूप र राज्यको प्रवर्द्धनको आलोचना गर्छन्, जसले प्रायः यी भूदृश्यलाई अर्थ दिने मानिसहरूको इतिहासलाई बेवास्ता गर्छ।

पुस्तकको एउटा केन्द्रीय योगदान हिमाललाई "सांस्कृतिक सीमान्त" का रूपमा चित्रण गर्नु हो। यो विषयवस्तु तेस्रो अध्याय "तिब्बत: अ ड्रिम इन एग्जाइल" मा विशेष गरी देखिन्छ, जहाँ तिब्बतप्रतिको रहस्यमय र आध्यात्मिक भूमिका रूपमा रहेको स्थायी आकर्षणको जाँच गरिएको छ। अझ, यो अध्यायले तिब्बतको ऐतिहासिक एकाकीपनले यसलाई "निषेधित भूमि" का रूपमा प्रतिनिधित्व गर्न कसरी योगदान गऱ्यो भन्ने देखाउँछ, र साथसाथै तिब्बती समाजका रुमानी चित्रणहरूलाई पनि चुनौती दिन्छ। धर्मशाला र म्याक्लोडगन्जमा उनका अनुभव, परमपावन दलाई लामासँगको भेटघाटसहित, निर्वासन, पहिचान र तिब्बती बौद्ध धर्मको जटिलतामा अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्छन्। तिब्बती हिमशृङ्खला र पवित्र भूदृश्यबारे उनका चिन्तनहरू राजनीति, पहिचान र शान्तिबारे गहिरा प्रश्नहरूसँगै आउँछन्। एक ठाउँमा, यदि हालको राजनीतिक परिस्थिति उल्टिएर तिब्बतीहरूले बढी राजनीतिक स्वायत्तता पाएका भए, तिब्बतलाई शान्तिको क्षेत्रका रूपमा हेरिन्थ्यो कि हेरिन्नथ्यो भन्ने सोच्छन्। यस्ता चिन्तनहरूले प्रभुत्वशाली आख्यानहरूलाई विनाआलोचना स्वीकार गर्नुभन्दा तिनलाई प्रश्न गर्ने उनको इच्छाशक्ति देखाउँछन्।

सीमा र सीमान्त क्षेत्रहरूको विषयवस्तु पुस्तकको पहिलो भागका पछिल्ला अध्यायहरूमा पनि जारी रहन्छ, जस्तै "ल्हासा: १९८४" मा, जहाँ लेखक हङकङबाट कसिलो गरी सिलबन्दी गरिएको तिब्बतको सीमा छिर्ने प्रयास गर्छन्, र दुई अध्याय "कैलाश: अ तिब्बतन जर्नी" मा, जहाँ उनी पाकिस्तान हुँदै कैलाश छिर्ने प्रयास गर्छन्। यहाँ, तिब्बत केवल एउटा पवित्र भूदृश्यका रूपमा मात्र होइन, तर राज्यशक्ति र आवागमनमाथिको प्रतिबन्धले आकार दिएको राजनीतिक रूपमा नियमित भूभागका रूपमा पनि देखा पर्छ। स्थानीय तिब्बतीहरू र विदेशी यात्रुहरूको अनुभवबिचको भिन्नताले असमान राजनीतिक यथार्थले ठाउँमाथिको पहुँचलाई कसरी मध्यस्थता गर्छ भन्ने कुरा उजागर गर्छ।

लेखकको यात्रा-वृत्तान्तले तिब्बती संस्कृतिको लचकतालाई पनि उजागर गर्छ। दोस्रो अध्याय "एन इन्डियन इनिसिएसन" ले मंगोलहरूद्वारा बामियानको विनाशपछि पनि भीरको अघिल्तिरको भागमा कुँदिएका बुद्धहरूको उपस्थितिको उल्लेख गर्छ। बुद्ध मूर्तिको यो उपस्थितिले भौतिक संस्कृति कसरी सांस्कृतिक प्रतिरोधको एउटा स्वरूपका रूपमा काम गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।

यात्रा-वृत्तान्तले बहुमूल्य मानवशास्त्रीय अवलोकनहरू पनि प्रस्तुत गर्छ। आकाश-दफन (स्काई बेरियल), तीर्थयात्रा अभ्यास, र गुम्बा-परम्परा जस्ता अनुष्ठानहरूको वर्णनले स्थानीय संस्कृतिसँगको निरन्तर सहभागितालाई झल्काउँछ। सँगसँगै, पुस्तकले तर्कसङ्गत जिज्ञासालाई विश्वास र आध्यात्मिक अनुभवको कदरसँग बारम्बार सन्तुलनमा राख्छ। यो दोहोरो दृष्टिकोणले लेखकलाई धार्मिक अभ्यासहरूमा विद्वत्तापूर्ण उत्सुकता र व्यक्तिगत खुलापन दुवैसहित पुग्न सक्षम बनाउँछ।

पुस्तकको दोस्रो भागले लेखकको औपचारिक शैक्षिक अध्ययनतर्फको सङ्क्रमणलाई पछ्याउँछ। धर्मशालामा उनको फिर्ती, जहाँ उनी स्थानीय परिवारहरूसँगै बसे र दैनिक जीवनमा सहभागी भए, पछि मानवशास्त्रीहरूले "सहभागी अवलोकन" भनेर वर्णन गर्ने अभ्याससँग मिल्दोजुल्दो छ। यी अनुभवहरूले औपचारिक संस्थाभन्दा बाहिरको सामाजिक जीवन र धार्मिक अभ्यासबारे लेखकको बुझाइलाई समृद्ध बनाउँछन्।

पुस्तकभरि नै एउटा महत्त्वपूर्ण विषयवस्तु स्थानीय परम्परा र "विश्व धर्म" भनिने कुराबिचको सम्बन्ध हो। पुस्तकले बारम्बार देखाउँछ कि हिमाली धार्मिक संस्कृतिहरूलाई कठोर वर्गीकरणमार्फत बुझ्न सकिँदैन। हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म, तान्त्रिक परम्परा, क्षेत्रीय देवता, स्थानीय आत्मा र आदिवासी ब्रह्माण्ड-दृष्टिकोणहरू जटिल तरिकाले सहअस्तित्व र अन्तरक्रिया गर्छन्। यी अवलोकनहरूको सान्दर्भिकता सम्पूर्ण हिमाली क्षेत्रभरि व्यापक छ। नेपालका किराती समूहहरूलगायत विभिन्न आदिवासी समुदायहरूमा पनि धार्मिक समाहितीकरण, पुनर्व्याख्या र पुनर्जागरणका उस्तै प्रक्रियाहरू देख्न सकिन्छ। लेखकले यी प्रक्रियाहरूलाई स्पष्ट रूपमा सैद्धान्तिक भाषामा ढाल्दैनन्। तैपनि, उनका अवलोकनहरूले धार्मिक रूपान्तरण कसरी हुन्छ भन्ने बारेमा बहुमूल्य अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्छन्। यस्ता प्रक्रियाहरू तिब्बतका लागि मात्र अनौठा होइनन्।

पुस्तक सामाजिक सोपानतर्फ पनि उत्तिकै सजग छ। आठौँ अध्याय "युनिभर्सिटी अफ गङ्गनानी" मा, लेखकले विभिन्न सन्न्यासी परम्पराहरूलाई दिइने फरक-फरक हैसियतको अन्वेषण गर्छन्, जसमा अघोरी जस्ता निश्चित समूहको सीमान्तकृत स्थिति पनि समावेश छ। अझ व्यापक रूपमा, यसले दक्षिण एसियाको दैनिक जीवनलाई निरन्तर आकार दिइरहेको सामाजिक असमानता र सोपानतर्फ ध्यानाकर्षण गराउँछ। यस सन्दर्भमा, यी अवलोकनहरूले पवित्र स्थानहरू व्यापक सामाजिक संरचनाबाट पृथक नरहेको, बरु जात, वर्ग र विशेषाधिकारका प्रणालीहरूभित्र गहिरोसँग गाँसिएको कुरा उजागर गर्छन्। बाह्रौं अध्याय "सिफ्टिङ सेन्टर" मा लेखकले उल्लेख गरेझैं, "आफ्नो आध्यात्मिक लक्ष्य वा भौतिक कल्याणमा केन्द्रित हरेक तीर्थयात्रुको पछाडि, गिट्टी कुट्ने एकजना मजदुर र आफ्नो हिसाबकिताबको बहीमा झुकेको एकजना क्लर्क पनि थियो।" यस्ता क्षणहरूले पवित्रतालाई दैनन्दिनीमा रोप्ने गर्छन् र तीर्थयात्रा निर्भर रहने प्रायः अदृश्य श्रमलाई उजागर गर्छन्।

द्वन्द्व र विवादित पहिचानहरू अर्को महत्त्वपूर्ण विषयवस्तुका रूपमा देखा पर्छन्। तिब्बत र कश्मीरभरिको यात्राले प्रतिस्पर्धी राजनीतिक दावी, सांस्कृतिक सम्झौता र ऐतिहासिक तनावले आकार दिएका सीमान्त क्षेत्रहरूलाई उजागर गर्छ। तिब्बती निर्वासन र कश्मीरी पहिचानबारेका चिन्तनहरूले सरलीकृत आख्यानभन्दा पर गएर, मानिसहरूले आफ्नो अपनत्व, राष्ट्रियता र स्थानलाई कसरी बुझ्छन् भन्ने विविध तरिकाहरू देखाउँछन्। यसले सीमान्त क्षेत्रहरू केवल भौगोलिक किनारा मात्र नभई, पहिचानहरू निरन्तर वार्तालाप र पुनर्कल्पना गरिने बाँचिने ठाउँहरू पनि हुन् भन्ने देखाउँछ। तिब्बत यहाँ केवल पवित्र भूदृश्यका रूपमा मात्र नभई, विस्थापन, स्मृति र प्रतिरोधको स्थलका रूपमा पनि देखा पर्छ।

खानपान र दैनिक अभ्यासले पनि उत्तिकै ध्यान पाएका छन्। एक शाकाहारी यात्रुका रूपमा, लेखक स्थानीय खाद्य संस्कृतिसँग विशेषगरी चाम्पा र सुर्ती चिया जस्ता प्रमुख खानाहरूमार्फत अनुकूलित हुने चुनौती र सम्भावनाबारे बारम्बार चिन्तन गर्छन्। यी अवलोकनहरूले एउटा व्यापक मानवशास्त्रीय अन्तर्दृष्टिलाई पुष्टि गर्छन्- अर्थात् खानाको वातावरण, संस्कृति र व्यक्तिगत पहिचानसँग गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। अनुसन्धाताहरूले आन्तरिक (एमिक) र बाह्य (एटिक) दृष्टिकोणबिच सेतु बनाउने प्रयास गरे पनि, खानपानका अभ्यासहरूले प्रायः पूर्ण रूपमा घुलमिल हुने सीमा र सम्भावना दुवैलाई उजागर गर्छन्।

पुस्तकको सबैभन्दा ठुलो शक्ति हिमाललाई रुमानीकृत नगर्नु नै हो। लेखकले तिब्बत र हिमाली क्षेत्रलाई इतिहासबाट अलग्गिएको कालातीत, रहस्यमय ठाउँका रूपमा चित्रण गर्ने औपनिवेशिक र लोकप्रिय प्रतिनिधित्वहरूलाई बारम्बार चुनौती दिन्छन्। उनी पहिलेका यात्रा-वृत्तान्तहरूको आलोचना गर्छन्, आफ्नै पूर्वधारणाबारे चिन्तन गर्छन्, र यस क्षेत्रलाई यसको दैनिक यथार्थमा बुझ्ने प्रयास गर्छन्। रुमानी आकर्षणका सुत्रहरू कहिलेकाहीं बाँकी रहे पनि, समग्र आख्यान भने आत्म-चिन्तनशीलता र आलोचनात्मक अवलोकनप्रतिको दह्रो प्रतिबद्धताले चिन्हित छ।

यसरी, इन सर्च अफ माउन्ट कैलाश एउटा साधारण यात्रा-वृत्तान्तभन्दा निकै बढी हो। यो पवित्र भूदृश्य, धार्मिक रूपान्तरण, सीमान्त क्षेत्र, र सांस्कृतिक भेटघाटको एउटा बौद्धिक तथा व्यक्तिगत अन्वेषण हो। माउन्ट कैलाशको महत्त्व पहाड आफैंमा मात्र सीमित छैन, बरु बाटोमा भेटिने यात्रा, समुदाय, इतिहास र विश्वासहरूमा पनि छ भन्ने पुस्तकले देखाउँछ। यसको परिणाम एउटा सूक्ष्म र आकर्षक वृत्तान्त बनेको छ, जसले पाठकहरूलाई हिमाललाई एउटा अमूर्त आध्यात्मिक आदर्शका रूपमा नभई, दैनिक यथार्थले आकार दिइएको एउटा बाँचिने र गतिशील संसारका रूपमा बुझ्न प्रोत्साहित गर्छ। नवौं अध्याय "लाइडेन" मा फर्कंदा, पुस्तकले अन्ततः कुनै कुरा थाहा पाउनुबाट त्यसलाई यसको व्यापकतम सन्दर्भमा बुझ्नुतर्फको गतिमा नै केन्द्रित हुन्छ।

सन्दर्भ सामग्री

तम्साङ, एल. (२०००)। लेप्चा फोकलोर एन्ड फोक साङ्ग्स। साहित्य अकादमी।