गान्तोकको एउटा सङ्केतार्थिक झलक

१८९४ मा, नवौँ छोग्याल थुटोब नामग्यालले सिक्किमको राजधानी तुम्लोङबाट गान्तोकमा सारेका थिए । गान्तोकको शहरीकरण यात्रा सिक्किममा रहेको ब्रिटिस एजेन्सीको प्रशासनिक मुख्यालयबाट सुरु भएको हो, जसको योजनाबद्ध स्थान निर्धारण र भारत–तिब्बत व्यापार मार्गका रूपमा यसको महत्त्वसँग गहिरो सम्बन्ध छ ( खरेल , २००५)। बङ्गालको मैदानबाट तिब्बती राजधानी ल्हासासम्मको सबैभन्दा छोटो मार्ग सिक्किम हुँदै थियो भन्ने कुरा बेलायतीहरूले बुझे। आज, गान्तोकले एक परिवर्तनशील सहरी क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दछ, जहाँ अग्ला भवनहरूले पाहाडको पवित्र उपस्थितिलाई नै छोपिदिएको छ। कहिलेकाहीँ, यसको विगतका झलकहरू सहरको तह–तहमा रहेका इतिहासमा देखा पर्छन्, जसले गान्तोकको ऐतिहासिक विकास र सिक्किमको सामाजिक–राजनीतिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा यसको निरन्तर महत्त्वलाई प्रस्तुत गर्दछ।

यस लेखको उद्देश्य ‘वाकिङ एथ्नोग्राफी’ विधिको प्रयोग गरेर गान्तोकका सडकहरू, विशेष गरी महात्मा गान्धी मार्ग र तिब्बत रोडको अध्ययन गर्नु हो। यो मेरो निरन्तर चलिरहेको गहन सहरी एथ्नोग्राफिक क्षेत्रकार्यको पनि एउटा हिस्सा हो। दृश्यात्मक र स्थानिक अवलोकनहरूलाई व्यापक सांस्कृतिक र पारिस्थितिक सन्दर्भभित्र राख्दै, यो दृष्टिकोणले दैनिक जीवन र सांस्कृतिक अन्तरक्रियाबिचको सम्बन्धलाई विचार गर्दछ।

तिब्बत रोडमा सडक कला र दैनिक जीवनको चौबाटोहरू पत्ता लगाउँदै

गान्तोकमा रहेको तिब्बत रोड एउटा  ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण सहरी मार्ग हो, जसले कुनै बेला सिक्किमलाई तिब्बततर्फ जाने अन्तर-हिमाली व्यापार सञ्जालसँग जोड्थ्यो। यसको नामले यी पुराना आवागमन र आदानप्रदानहरूको झल्को दिन्छ, जसले यस सडकलाई पूर्वी हिमालयमा व्यापार, आप्रवासन र सांस्कृतिक अन्तरक्रियाको इतिहाससँग जोड्छ। आज, सडक आफ्नो व्यापारिक विगतबाट तहबद्ध सहरी परिदृश्यमा परिणत भएको छ, जहाँ दैनिक अभ्यासहरू, दृश्य अभिव्यक्तिहरू र सम्झनाहरू एकअर्कासँग जोडिन्छन्। तिब्बत रोडका पसलेहरू, स्कुले बालबालिका, आप्रवासी मजदुरहरू र हिँड्ने मानिसहरूको दैनिक गतिविधिहरूले यो सडकलाई जीवन्त तर यसको वर्तमान स्वरूप भित्तेचित्र (wall art) ले पनि आकार दिएको छ। तिनीहरू पाहाडहरू, पदयात्रीहरू, प्रार्थना झन्डाहरू र साइकल चालकहरूको छविहरू मिलेर बनेका छन्, जसले दृश्य परिदृश्यलाई परिवर्तन गर्दै इतिहास, पहिचान र आफ्नोपनबारे नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छन्। । तिनीहरूले सडकलाई जीवन्त स्लेटमा परिणत गर्छन् जहाँ विगतलाई पुन: व्याख्या गर्न सकिन्छ र वर्तमानलाई दृश्यात्मक रूपमा छलफल गर्न सकिन्छ।

तिब्बत रोड भित्ते कला, स्रोत: पैदल एथ्नोग्राफी

कुनै समय घोडामा सवार व्यापारीहरूको आवतजावत हुने र प्रार्थना झन्डाले सजिएका तिब्बती बस्तीहरूले घेरिएको यो सडक एक समय सांस्कृतिक र आध्यात्मिक परिदृश्यको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो। अहिले तिब्बत रोड प्रायः होटल र रेस्टुरेन्टहरूले भरिएको छ। यद्यपि, सडकमा ट्रेकिङका लागि आवश्यक सामानहरू बेच्ने ट्रेकर पसलहरूले विगतका व्यापारीहरूको मार्ग र समकालीन ट्रेकिङ केन्द्रको झल्को दिन्छ। भगवान बुद्धलाई चित्रण गर्ने भित्ते कला, तिब्बती शिलालेखहरू सहित ओम मणि पद्मे हुँ , तिब्बती रोडका बासिन्दाहरूको धार्मिक संवेदनशीलतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। करिब पचास वर्षदेखि बसोबास गरिरहेका एकजना बासिन्दाले भने, “यसले मलाई अझै पनि सिक्किमलाई पवित्र स्थानको रूपमा विश्वास गर्न प्रेरित गर्छ, जहाँ पवित्र शक्तिहरूले हामीलाई आउन सक्ने विपत्तिहरू सहन मद्दत गर्नेछन्।” त्यसकारण, कलालाई क्षेत्रको ऐतिहासिक र आध्यात्मिक चरित्रको चौबाटोमा राखिएको हुनसक्छ। साथै, यसले समकालीन जातीय राजनीतिसँगको तनावलाई पनि प्रस्तुत गर्दछ, जहाँ सिक्किमको बौद्ध पहिचानलाई वैकल्पिक सामाजिक–राजनीतिक कल्पनाहरूले चुनौती दिइरहेका छन्।

तिब्बत रोड, स्रोत: आयुषी निरौला

तिब्बत रोडका का प्रार्थना झन्डाहरू तीव्र सहरी रूपान्तरणबिच पनि दृढ रूपमा उभिएका छन्, जसले यस सडकको सांस्कृतिक पहिचानलाई व्यक्त गर्ने पवित्र दृश्य प्रतीकको रूपमा काम गर्छन्। दृश्यात्मक मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट, प्रार्थना झन्डाहरूले आध्यात्मिक स्मृतिको निरन्तरतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। तिनीहरूको धार्मिक प्रतीकात्मकताभन्दा बाहिर, झन्डाहरूले सांस्कृतिक दिगोपनको एउटा रूपलाई पनि सङ्केत गर्दछ जसले अमूर्त सम्पदाको संरक्षण गर्दछ, स्थानको भावना कायम राख्छ, र तीव्र आधुनिकीकरणले आकार दिएको वातावरणमा सामुदायिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।

स्रोत: वकिङ एथ्नोग्राफी 

पाहाडहरूको दृश्यात्मक चित्रणले पवित्र पाहाड र देवताको सम्बन्धको शक्तिशाली मध्यस्थकर्ताको रूपमा काम गर्दछ। स्थानीय ब्रह्माण्ड–दृष्टि (cosmology) भित्र, यस्ता चित्रहरू केवल निष्क्रिय प्रतिनिधित्व होइनन्, बरु सक्रिय दृश्य अभ्यासहरू हुन्, जसले श्रद्धा, संरक्षण र विश्वासको निरन्तरतालाई अभिव्यक्त गर्छ। साहसिक कार्य, पदयात्रा र अन्वेषणलाई बजारमा ल्याउने समकालीन पर्यटनभित्र कञ्चनजङ्गाको चित्रण पुनः प्रयोग भए पनि , यसको पवित्र आभा अझै पनि मानिसहरूको सांस्कृतिक कल्पनामा गहिरो रूपमा बसिरहेको छ। तिनीहरू सांस्कृतिक पाठको रूपमा काम गर्छन्, जहाँ पवित्र प्रतीकात्मकता र वस्तुकरण सहअस्तित्वमा रहन्छन्, जसले समुदायहरूले आफ्नो वरपरको वातावरणसँग कसरी संलग्न हुन्छन् भन्ने तहगत तरिकाहरू प्रकट गर्दछ।

महात्मा गान्धी मार्ग: सहरी क्षेत्रहरूलाई आकार दिन सडक कला, मूर्तिहरू, र व्यावसायिक साइनेजहरू

महात्मा गान्धी मार्ग गान्तोकको मुख्य "बजार" हो जहाँ व्यापारिक समुदायहरू, जसमध्ये केही सिक्किमका "पुराना बसोबास गर्नेहरू" हुन् , बस्छन् र काम गर्छन्। यो सार्वजनिक स्थान पनि हो जहाँ गान्तोकका मानिसहरू सामाजिक जमघट र राजनीतिक प्रदर्शनका लागि भेला हुन्छन्। यो किनमेल र खानपानका लागि मुख्य पर्यटक आकर्षण हो। यो गान्तोकको सहरी कल्पनाको केन्द्रमा अवस्थित छ । ऐतिहासिक रूपमा, यो एउटा बजारको रूपमा काम गरेको छ जहाँ व्यापारीहरू व्यापारका लागि भेला हुन्थे। अहिले भने, यसमा बासिन्दाहरू र आगन्तुकहरू पनि छन्। समयसँगै पर्यटन र राज्यका सुधार परियोजनाहरूका कारण एमजी मार्गलाई सावधानीपूर्वक व्यवस्थित गरिएको पैदलमार्ग क्षेत्रमा रूपान्तरण गरियो, जहाँ टायल बिछ्याइएका बाटोहरू, बस्ने बेन्चहरू, फुलबारीहरू र नियन्त्रित यातायात व्यवस्था गरिएको छ। यसले “सार्वजनिक स्थान”को एउटा नियन्त्रित रूप निर्माण गर्छ, जसले अनुशासन  र दृश्यात्मक आकर्षण दुवैलाई जोड दिन्छ।

गान्धीको प्रतिमा स्रोत:वकिङ एथ्नोग्राफी 

साइनेज र धार्मिक प्रतिष्ठानहरू। स्रोत: पैदल एथनोग्राफी

यस नियन्त्रित वातावरणभित्र, सडक कला, भित्ते चित्र र मूर्तिहरू सजाउने र विमर्शात्मक दुवै तत्त्वहरूको रूपमा देखा पर्न थालेका छन्। यी दृश्यहरूले एमजी मार्गको पहिचानलाई पर्यटक-मैत्री सांस्कृतिक स्थानको रूपमा आकार दिन्छन्, जबकि दैनिक अभ्यासहरू र राज्यको सडकको व्यावसायिक दृष्टिकोण बिचको तनावलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छन्। यी दृश्यहरू प्रायः सौन्दर्यीकरण र ब्रान्डिङ परियोजनाहरूको हिस्सा हुन्, जसले गान्तोकलाई सफा र कस्मोपोलिटान राजधानीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने छविसँग मेल खान्छ। एकै समयमा, एमजी मार्गले बजारको रूपमा आफ्नो चरित्र कायम राख्छ, जहाँ स्थानीय विक्रेताहरू, पसलहरू र सांस्कृतिक अभ्यासहरूले सडक जीवन्त बनाउँछन्। यसरी, एमजी मार्गमा यी दृश्यहरू केवल उपस्थिति मात्र होइनन् तर यो पर्यटन, वाणिज्य र दैनिक जीवनलाई सन्तुलनमा राख्ने सहरमा सार्वजनिक संस्कृतिको रूपमा के गणना गरिन्छ भन्ने बारेमा चलिरहेको वार्ताको अंश हो। तुलनात्मक रूपमा, गान्तोकको दृश्य गतिशीलता विश्वव्यापी सहरी सन्दर्भहरूमा अवलोकन गरिएका ढाँचाहरूसँग प्रतिध्वनित हुन्छ।

एमजी मार्गमा व्यावसायिक सङ्केतहरू

नयाँ स्टार मल - एउटा नयाँ साइट, स्रोत: वकिङ एथ्नोग्राफी

पहिले थिएटर हल रहेको यो ठाउँ अहिले गगनचुम्बी सपिङ मलमा परिणत हुँदैछ। यस क्षेत्रमा मलहरू लोकप्रिय भएका छन्, जुन प्रायः "हिमाली" दृश्यलाई बाधा पुर्‍याउने मुख्य कारण हो। यो एक विवादित विकास हो किनकि गान्तोक एउटा कमजोर पाहाडी क्षेत्र हो र भूकम्पीय क्षेत्र VI मा पर्ने भनेर तोकिएको छ।

स्रोत: वकिङ एथ्नोग्राफी

‘मुस्लिम होटल’ जस्ता पुराना साइनबोर्डहरू र ऐतिहासिक ‘स्टार बार’—जो गान्तोकका प्रारम्भिक बारमध्ये एक हो र पहिले पुरानो स्टार सिनेमा मुनि अवस्थित थियो—जस्ता उदाहरणहरूले शहरको बहुसांस्कृतिक संरचना देखाउँछन्। यस्ता प्रतिष्ठानहरूले दृश्य परिदृश्यमार्फत दशकौँदेखि सडकलाई आकार दिँदै आएका आप्रवासन, व्यापार र सामाजिक अन्तरक्रियाको इतिहास झल्काउँछन्। साइनबोर्डले सांस्कृतिक संलयनलाई थप चित्रण गर्दछ, जस्तै ‘देशी तिब्बती लाफिङ’ जस्तो परिकारमा देखिने रूपान्तरण, जुन तिब्बती खाजाको स्थानीय अनुकूलन हो। यस्ता साइनबोर्डहरूले सङ्केतार्थिक (semiotic) पाठका रूपमा पनि काम गर्छन्, जसले निरन्तरता र परिवर्तन दुवैलाई समेट्छन्, जहाँ एमजी मार्गको दैनिक जीवनमा सामुदायिक पहिचान, आर्थिक अभ्यासहरू र सांस्कृतिक समन्वयवादको वार्ता गरिन्छ।

न्यु लाइफ टेलर,एमजी मार्ग।स्रोत: आयुषी निरौला

दृश्यात्मक मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट, यो पसल एकरूपीय सहरी सौन्दर्यको प्रतिरोधको रूपमा उभेको देखिन्छ। आधुनिक व्यावसायिक वातावरणभित्र परम्परागत विशेषज्ञतालाई कायम राखेर, पसलले आफ्नो आर्थिक अस्तित्वका लागि मात्र विमर्श गर्दैन तर बढ्दो वस्तुकृत सहरी परिदृश्यमा भूटिया सम्पदाको निरन्तरतालाई दृश्यात्मक रूपमा पुष्टि गर्दछ।

बदलिँदो सहरी परिदृश्यका वाहकका रूपमा झन्डाहरू

राष्ट्रिय झन्डाहरू राज्यप्रतिको निष्ठा र कल्पित राष्ट्रिय समुदायमा नागरिक पहिचान र सहभागिताको आह्वान गर्ने दृश्यात्मक साक्ष्य हुन्। व्यावसायिक वा घरेलु परिदृश्यमा तिनीहरूको उपस्थितिले व्यक्तिगत, साम्प्रदायिक र राष्ट्रिय स्वामित्व बिचको वार्तालाई सङ्केत गर्दछ। पर्यवेक्षकको रूपमा, झन्डाको आकार समयसँगै बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा सार्वजनिक स्थानमा यसको उपस्थिति विस्तार हुँदै गएको छ। सडक केवल सार्वजनिक स्पेस मात्र होइन, बासिन्दाहरूका लागि निजी स्पेस पनि हो। यसरी, यस्ता दृश्यहरूले स्पेसको अर्थलाई पुन: परिभाषित गर्दछ।

सामुदायिक भवनमा देखिने प्रार्थना झन्डा र बुद्धको आँखाले बौद्ध समुदायको धार्मिक र आध्यात्मिक ब्रह्माण्डलाई मूर्त रूप दिन्छन्, जसले माङ्गाल्य र सांस्कृतिक निरन्तरताको साधनको रूपमा काम गर्दछ। यी तत्त्वहरूले सहरी रूपान्तरणको बिचमा पनि दैनिक स्पेसहरू कसरी अनुष्ठान र नैतिक शिलालेखका स्थलहरू हुन् भनेर जोड दिन्छन्। विज्ञापन बिलबोर्डहरूले सहरी परिवेशलाई आकार दिने व्यावसायिक र वैश्वीकरण गर्ने शक्तिहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन्। तिनीहरूको उपस्थितिले आध्यात्मिक र नागरिक प्रतीकहरूलाई बजार-उन्मुख सञ्चारसँग जोड्छ, जसले परम्परागत ठाउँहरूमा पूँजीवादी सौन्दर्यलाई सङ्केत गर्दछ।

मानवशास्त्रीय रूपमा, यी चिन्हहरूको तहले भिक्टर टर्नरको "बिचमा" को विचार आधारित ‘लिमिनल स्पेस’ -लाई सङ्केत गर्दछ। जुन न त पूर्ण रूपमा पवित्र छ न पूर्ण रूपमा अपवित्र, न त कडा रूपमा साम्प्रदायिक छ न त पूर्ण रूपमा व्यावसायिक। यो तहले एउटै स्थानिय र लौकिक ढाँचाभित्र देशभक्ति, आध्यात्मिकता, व्यावसायिक संलग्नता जस्ता बहु विचारहरूको सहअस्तित्वका लागि अनुमति दिन्छ।

राजनीतिक झन्डाले समुदायभित्र पार्टीको उपस्थिति, प्रभाव र क्षेत्रीय दाबीलाई दृश्यात्मक रूपमा जोड दिन्छ। सहरी क्षेत्रहरूमा, जहाँ धेरै सामाजिक समूहहरू सहअस्तित्वमा हुन्छन्, यी झन्डाहरू केवल सजावटी मात्र होइनन् तर तिनीहरूले राजनीतिक नेताहरूको स्थानिक र सामाजिक पहुँचलाई सङ्केत गर्छन्।

हालैका दशकहरूमा, धार्मिक र राजनीतिक विचारधाराहरूले धेरै वाक्यांशहरू र झन्डाहरूलाई दृढ पहिचानको प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। मानवशास्त्रीय रूपमा, यो परिवर्तनले भौतिक संस्कृतिलाई कसरी राजनीतिकरण गर्न सकिन्छ भनेर चित्रण गर्दछ, जहाँ पवित्र वस्तुहरू प्रभुत्व, क्षेत्रीयता र वैचारिक शक्ति दाबी गर्न प्रयोग गरिन्छ। एकै समयमा, झन्डा पवित्र र राजनीतिक, भक्तिपूर्ण र बलियो सीमान्त प्रतीकात्मक स्पेसमा अवस्थित छ। यसको प्रदर्शनले केहीका लागि ईश्वरीयतालाई सङ्केत गर्न सक्छ, तर अरूका लागि धम्की वा बहिष्कार, भौतिक प्रतीकहरूले शक्ति सम्बन्ध र सामाजिक पदानुक्रमलाई कसरी मध्यस्थता गर्छन् भनेर प्रदर्शन गर्दछ। यसले मानिसहरूले यी ठाउँहरूमा कसरी मोलमोलाइ वा वार्ता गर्छन् भनेर परिभाषित गर्दछ।

प्रार्थना झन्डाको उपस्थिति वा कमी, सीमित भित्ते कला, र सडक नाम र व्यावसायिक चिन्हहरूको सङ्केतार्थ जस्ता त्यस्ता ठाउँहरूमा यी तत्वहरू यसले प्रत्यक्ष रूपमा प्रतिबिम्बित गर्ने मात्र होइन तर पहिचान निर्माण र सांस्कृतिक वार्ताको गहिरो प्रक्रियाहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यसरी, ‘वाकिङ एथ्नोग्राफी’ मार्फत गरिएको यो प्रयास गान्तोकलाई अध्ययन गर्ने प्रारम्भिक प्रतिबिम्ब मात्र हो। यी अवलोकनहरूको मुख्य कमजोरी भनेको अनुसन्धानकर्ताको दोहोरो भूमिका—बासिन्दा र पर्यवेक्षक—हो, जसले पक्षपातको सम्भावना, समयको सीमितता, र मौसमी वा दीर्घकालीन परिवर्तनहरूको सीमित अवलोकनजस्ता जोखिमहरू बोकेको हुन्छ। यो एक निरन्तर चलिरहेको एथ्नोग्राफिक प्रक्रिया हो, र यस लेखले सबै पक्षहरूलाई विस्तृत रूपमा समेटेको छैन। तर, काम अघि बढ्दै जाँदा अनुसन्धानकर्ताले अझ गहिरो रूपमा यसलाई अन्वेषण गर्ने आशा राखेको छ।

ग्रन्थसूची

फ्रान्सबर्ग , एम., माइलीला , एम., र टोलोनेन , जे। (2023)। Embodied graffiti and street art research. Qualitative Research, २३ (२), ३६२–३७९। https://doi.org/xxxx

ह्यानर्ज , यु. (१९८०)। Exploring the city: Inquiries toward urban anthropology. । कोलम्बिया विश्वविद्यालय प्रेस।

ज्याकब्स, जेएम (१९९३)। The city unbound: Qualitative approaches to the city. Urban Studies , ३० (४–५), ८२७–८४८। https://doi.org/xxxx

लो, एसएम (१९९६)। The anthropology of cities: Imagining and theorizing the city. Annual Review of Anthropology, २५ (१), ३८३–४०९। https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.25.1.383

स्नाइडर, ए. (सम्पादक). (२०१७). Alternative art and anthropology: Global encounters. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/

रिगा, सी. (२०२५)। Anthropology and the city. Street art in Medellín’s Comuna 13: A city-making practice and an ethnographic tool. Antipoda. Revista de Antropología y Arqueología, (58) , 203-229।

स्याच्टर, आर. (२००८) An ethnography of iconoclash: An investigation into the production, consumption and destruction of street-art in London. Journal of Material Culture, १३ (१), ३५-६१।

टर्नर, भि., अब्राहम्स, आर., ह्यारिस, ए. (२०१७)। The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. United Kingdom: Taylor & Francis.

खरेल , एस. ( २००५)। गान्तोक : metamorphosis of stereotype-Sikkim-urban conglomerate into a colonial hill-station (1889-1950) : a historical construct. - थेसिस, उत्तर बंगाल विश्वविद्यालय, २००५। http://hdl.handle.net/123456789/1229